ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 01.13

ભ્પ્_01.13.001।0 સૂત ઉવાચ
વિદુરસ્તીર્થયાત્રાયાં મૈત્રેયાદાત્મનો ગતિમ્ ।
જ્ઞાત્વાગાદ્ધાસ્તિનપુરં તયાવાપ્તવિવિત્સિતઃ

યાવતઃ કૃતવાન્ પ્રશ્નાન્ ક્ષત્તા કૌષારવાગ્રતઃ ।
જાતૈકભક્તિર્ગોવિન્દે તેભ્યશ્ચોપરરામ હ

તં બન્ધુમ્ આગતં દૃષ્ટ્વા ધર્મપુત્રઃ સહાનુજઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો યુયુત્સુશ્ચ સૂતઃ શારદ્વતઃ પૃથા

ગાન્ધારી દ્રૌપદી બ્રહ્મન્ સુભદ્રા ચોત્તરા કૃપી ।
અન્યાશ્ચ જામયઃ પાણ્ડોર્જ્ઞાતયઃ સસુતાઃ સ્ત્રિયઃ

પ્રત્યુજ્જગ્મુઃ પ્રહર્ષેણ પ્રાણં તન્વ ઇવાગતમ્ ।
અભિસઙ્ગમ્ય વિધિવત્ પરિષ્વઙ્ગાભિવાદનૈઃ

મુમુચુઃ પ્રેમબાષ્પૌઘં વિરહૌત્કણ્ઠ્યકાતરાઃ ।
રાજા તમ્ અર્હયાં ચક્રે કૃતાસનપરિગ્રહમ્

તં ભુક્તવન્તં વિશ્રાન્તમ્ આસીનં સુખમ્ આસને ।
પ્રશ્રયાવનતો રાજા પ્રાહ તેષાં ચ શૃણ્વતામ્

ભ્પ્_01.13.008।0 યુધિષ્ઠિર ઉવાચ
અપિ સ્મરથ નો યુષ્મત્પક્ષચ્છાયાસમેધિતાન્ ।
વિપદ્ગણાદ્વિષાગ્ન્યાદેર્મોચિતા યત્ સમાતૃકાઃ

કયા વૃત્ત્યા વર્તિતં વશ્ચરદ્ભિઃ ક્ષિતિમણ્ડલમ્ ।
તીર્થાનિ ક્ષેત્રમુખ્યાનિ સેવિતાનીહ ભૂતલે

ભવદ્વિધા ભાગવતાસ્તીર્થભૂતાઃ સ્વયં વિભો ।
તીર્થીકુર્વન્તિ તીર્થાનિ સ્વાન્તઃસ્થેન ગદાભૃતા

અપિ નઃ સુહૃદસ્તાત બાન્ધવાઃ કૃષ્ણદેવતાઃ ।
દૃષ્ટાઃ શ્રુતા વા યદવઃ સ્વપુર્યાં સુખમ્ આસતે

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન સર્વં તત્ સમવર્ણયત્ ।
યથાનુભૂતં ક્રમશો વિના યદુકુલક્ષયમ્

નન્વપ્રિયં દુર્વિષહં નૃણાં સ્વયમ્ ઉપસ્થિતમ્ ।
નાવેદયત્ સકરુણો દુઃખિતાન્ દ્રષ્ટુમ્ અક્ષમઃ

કઞ્ચિત્ કાલમ્ અથાવાત્સીત્ સત્કૃતો દેવવત્ સુખમ્ ।
ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય શ્રેયસ્કૃત્ સર્વેષાં સુખમ્ આવહન્

અબિભ્રદર્યમા દણ્ડં યથાવદઘકારિષુ ।
યાવદ્દધાર શૂદ્રત્વં શાપાદ્વર્ષશતં યમઃ

યુધિષ્ઠિરો લબ્ધરાજ્યો દૃષ્ટ્વા પૌત્રં કુલન્ધરમ્ ।
ભ્રાતૃભિર્લોકપાલાભૈર્મુમુદે પરયા શ્રિયા

એવં ગૃહેષુ સક્તાનાં પ્રમત્તાનાં તદીહયા ।
અત્યક્રામદવિજ્ઞાતઃ કાલઃ પરમદુસ્તરઃ

વિદુરસ્તદભિપ્રેત્ય ધૃતરાષ્ટ્રમ્ અભાષત ।
રાજન્ નિર્ગમ્યતાં શીઘ્રં પશ્યેદં ભયમ્ આગતમ્

પ્રતિક્રિયા ન યસ્યેહ કુતશ્ચિત્ કર્હિચિત્ પ્રભો ।
સ એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વેષાં નઃ સમાગતઃ

યેન ચૈવાભિપન્નો ઽયં પ્રાણૈઃ પ્રિયતમૈરપિ ।
જનઃ સદ્યો વિયુજ્યેત કિમ્ ઉતાન્યૈર્ધનાદિભિઃ

પિતૃભ્રાતૃસુહૃત્પુત્રા હતાસ્તે વિગતં વયમ્ ।
આત્મા ચ જરયા ગ્રસ્તઃ પરગેહમ્ ઉપાસસે

અન્ધઃ પુરૈવ વધિરો મન્દપ્રજ્ઞાશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।
વિશીર્ણદન્તો મન્દાગ્નિઃ સરાગઃ કફમ્ ઉદ્વહન્

અહો મહીયસી જન્તોર્જીવિતાશા યથા ભવાન્ ।
ભીમાપવર્જિતં પિણ્ડમ્ આદત્તે ગૃહપાલવત્

અગ્નિર્નિસૃષ્ટો દત્તશ્ચ ગરો દારાશ્ચ દૂષિતાઃ ।
હૃતં ક્ષેત્રં ધનં યેષાં તદ્દત્તૈરસુભિઃ કિયત્

તસ્યાપિ તવ દેહો ઽયં કૃપણસ્ય જિજીવિષોઃ ।
પરૈત્યનિચ્છતો જીર્ણો જરયા વાસસી ઇવ

ગતસ્વાર્થમ્ ઇમં દેહં વિરક્તો મુક્તબન્ધનઃ ।
અવિજ્ઞાતગતિર્જહ્યાત્ સ વૈ ધીર ઉદાહૃતઃ

યઃ સ્વકાત્ પરતો વેહ જાતનિર્વેદ આત્મવાન્ ।
હૃદિ કૃત્વા હરિં ગેહાત્ પ્રવ્રજેત્ સ નરોત્તમઃ

અથોદીચીં દિશં યાતુ સ્વૈરજ્ઞાતગતિર્ભવાન્ ।
ઇતો ઽર્વાક્ પ્રાયશઃ કાલઃ પુંસાં ગુણવિકર્ષણઃ

એવં રાજા વિદુરેણાનુજેન પ્રજ્ઞાચક્ષુર્બોધિત આજમીઢઃ ।
છિત્ત્વા સ્વેષુ સ્નેહપાશાન્ દ્રઢિમ્નો નિશ્ચક્રામ ભ્રાતૃસન્દર્શિતાધ્વા

પતિં પ્રયાન્તં સુબલસ્ય પુત્રી પતિવ્રતા ચાનુજગામ સાધ્વી ।
હિમાલયં ન્યસ્તદણ્ડપ્રહર્ષં મનસ્વિનામ્ ઇવ સત્ સમ્પ્રહારઃ

અજાતશત્રુઃ કૃતમૈત્રો હુતાગ્નિર્ વિપ્રાન્ નત્વા તિલગોભૂમિરુક્મૈઃ ।
ગૃહં પ્રવિષ્ટો ગુરુવન્દનાય ન ચાપશ્યત્ પિતરૌ સૌબલીં ચ

તત્ર સઞ્જયમ્ આસીનં પપ્રચ્છોદ્વિગ્નમાનસઃ ।
ગાવલ્ગણે ક્વ નસ્તાતો વૃદ્ધો હીનશ્ચ નેત્રયોઃ

અમ્બા ચ હતપુત્રાર્તા પિતૃવ્યઃ ક્વ ગતઃ સુહૃત્ ।
અપિ મય્યકૃતપ્રજ્ઞે હતબન્ધુઃ સ ભાર્યયા ।
આશંસમાનઃ શમલં ગઙ્ગાયાં દુઃખિતો ઽપતત્

પિતર્યુપરતે પાણ્ડૌ સર્વાન્ નઃ સુહૃદઃ શિશૂન્ ।
અરક્ષતાં વ્યસનતઃ પિતૃવ્યૌ ક્વ ગતાવિતઃ

ભ્પ્_01.13.035।0 સૂત ઉવાચ
કૃપયા સ્નેહવૈક્લવ્યાત્ સૂતો વિરહકર્શિતઃ ।
આત્મેશ્વરમ્ અચક્ષાણો ન પ્રત્યાહાતિપીડિતઃ

વિમૃજ્યાશ્રૂણિ પાણિભ્યાં વિષ્ટભ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
અજાતશત્રું પ્રત્યૂચે પ્રભોઃ પાદાવનુસ્મરન્

ભ્પ્_01.13.037।0 સઞ્જય ઉવાચ
નાહં વેદ વ્યવસિતં પિત્રોર્વઃ કુલનન્દન ।
ગાન્ધાર્યા વા મહાબાહો મુષિતો ઽસ્મિ મહાત્મભિઃ

અથાજગામ ભગવાન્ નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ ।
પ્રત્યુત્થાયાભિવાદ્યાહ સાનુજો ઽભ્યર્ચયન્ મુનિમ્

ભ્પ્_01.13.039।0 યુધિષ્ઠિર ઉવાચ
નાહં વેદ ગતિં પિત્રોર્ભગવન્ ક્વ ગતાવિતઃ ।
અમ્બા વા હતપુત્રાર્તા ક્વ ગતા ચ તપસ્વિની

કર્ણધાર ઇવાપારે ભગવાન્ પારદર્શકઃ ।
અથાબભાષે ભગવાન્ નારદો મુનિસત્તમઃ

ભ્પ્_01.13.041।0 નારદ ઉવાચ
મા કઞ્ચન શુચો રાજન્ યદીશ્વરવશં જગત્ ।
લોકાઃ સપાલા યસ્યેમે વહન્તિ બલિમ્ ઈશિતુઃ ।
સ સંયુનક્તિ ભૂતાનિ સ એવ વિયુનક્તિ ચ

યથા ગાવો નસિ પ્રોતાસ્તન્ત્યાં બદ્ધાશ્ચ દામભિઃ ।
વાક્તન્ત્યાં નામભિર્બદ્ધા વહન્તિ બલિમ્ ઈશિતુઃ

યથા ક્રીડોપસ્કરાણાં સંયોગવિગમાવિહ ।
ઇચ્છયા ક્રીડિતુઃ સ્યાતાં તથૈવેશેચ્છયા નૃણામ્

યન્ મન્યસે ધ્રુવં લોકમ્ અધ્રુવં વા ન ચોભયમ્ ।
સર્વથા ન હિ શોચ્યાસ્તે સ્નેહાદન્યત્ર મોહજાત્

તસ્માજ્ જહ્યઙ્ગ વૈક્લવ્યમ્ અજ્ઞાનકૃતમ્ આત્મનઃ ।
કથં ત્વનાથાઃ કૃપણા વર્તેરંસ્તે ચ માં વિના

કાલકર્મગુણાધીનો દેહો ઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ ।
કથમ્ અન્યાંસ્તુ ગોપાયેત્ સર્પગ્રસ્તો યથા પરમ્

અહસ્તાનિ સહસ્તાનામ્ અપદાનિ ચતુષ્પદામ્ ।
ફલ્ગૂનિ તત્ર મહતાં જીવો જીવસ્ય જીવનમ્

તદિદં ભગવાન્ રાજન્ન્ એક આત્માત્મનાં સ્વદૃક્ ।
અન્તરો ઽનન્તરો ભાતિ પશ્ય તં માયયોરુધા

સો ઽયમ્ અદ્ય મહારાજ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
કાલરૂપો ઽવતીર્ણો ઽસ્યામ્ અભાવાય સુરદ્વિષામ્

નિષ્પાદિતં દેવકૃત્યમ્ અવશેષં પ્રતીક્ષતે ।
તાવદ્યૂયમ્ અવેક્ષધ્વં ભવેદ્યાવદિહેશ્વરઃ

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહ ભ્રાત્રા ગાન્ધાર્યા ચ સ્વભાર્યયા ।
દક્ષિણેન હિમવત ઋષીણામ્ આશ્રમં ગતઃ

સ્રોતોભિઃ સપ્તભિર્યા વૈ સ્વર્ધુની સપ્તધા વ્યધાત્ ।
સપ્તાનાં પ્રીતયે નાના સપ્તસ્રોતઃ પ્રચક્ષતે

સ્નાત્વાનુસવનં તસ્મિન્ હુત્વા ચાગ્નીન્ યથાવિધિ ।
અબ્ભક્ષ ઉપશાન્તાત્મા સ આસ્તે વિગતૈષણઃ

જિતાસનો જિતશ્વાસઃ પ્રત્યાહૃતષડિન્દ્રિયઃ ।
હરિભાવનયા ધ્વસ્તરજઃસત્ત્વતમોમલઃ

વિજ્ઞાનાત્મનિ સંયોજ્ય ક્ષેત્રજ્ઞે પ્રવિલાપ્ય તમ્ ।
બ્રહ્મણ્યાત્માનમ્ આધારે ઘટામ્બરમ્ ઇવામ્બરે

ધ્વસ્તમાયાગુણોદર્કો નિરુદ્ધકરણાશયઃ ।
નિવર્તિતાખિલાહાર આસ્તે સ્થાણુરિવાચલઃ ।
તસ્યાન્તરાયો મૈવાભૂઃ સન્ન્યસ્તાખિલકર્મણઃ

સ વા અદ્યતનાદ્રાજન્ પરતઃ પઞ્ચમે ઽહનિ ।
કલેવરં હાસ્યતિ સ્વં તચ્ ચ ભસ્મીભવિષ્યતિ

દહ્યમાને ઽગ્નિભિર્દેહે પત્યુઃ પત્ની સહોટજે ।
બહિઃ સ્થિતા પતિં સાધ્વી તમ્ અગ્નિમ્ અનુ વેક્ષ્યતિ

વિદુરસ્તુ તદાશ્ચર્યં નિશામ્ય કુરુનન્દન ।
હર્ષશોકયુતસ્તસ્માદ્ગન્તા તીર્થનિષેવકઃ

ઇત્યુક્ત્વાથારુહત્ સ્વર્ગં નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ ।
યુધિષ્ઠિરો વચસ્તસ્ય હૃદિ કૃત્વાજહાચ્ છુચઃ