ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 6

અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।
સ સંન્યસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ ન ચાક્રિયઃ ॥

યં સંન્યાસ ઇતિ પ્રાહુર્ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ ।
ન હ્ય્ અસંન્યસ્તસઙ્કલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન ॥

આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમ્ ઉચ્યતે ॥

યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વ્ અનુષજ્જતે ।
સર્વસઙ્કલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્ તદોચ્યતે ॥

ઉદ્ધરેદ્ આત્મનાત્માનં નાત્માનમ્ અવસાદયેત્ ।
આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મૈવ રિપુર્ આત્મનઃ ॥

બન્ધુર્ આત્માત્મનસ્ તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ ।
અનાત્મનસ્ તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ ॥

જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ ।
શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાવમાનયોઃ ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ॥

સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ ।
સાધુષ્વ્ અપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્ વિશિષ્યતે ॥

યોગી યુઞ્જીત સતતમ્ આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ ।
એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીર્ અપરિગ્રહઃ ॥

શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ આસનમ્ આત્મનઃ ।
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચેલાજિનકુશોત્તરમ્ ॥

તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ ।
ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્ યોગમ્ આત્મવિશુદ્ધયે ॥

સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્ અચલં સ્થિરમ્ ।
સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દેશશ્ ચાનવલોકયન્ ॥

પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીઃ બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ ।
મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ ॥

યુઞ્જન્ન્ એવં સદાત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ ।
શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામ્ અધિગચ્છતિ ॥

નાત્યશ્નતસ્ તુ યોગો ઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમ્ અનશ્નતઃ ।
ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન ॥

યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ ।
યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા ॥

યદા વિનિયતં ચિત્તમ્ આત્મન્ય્ એવાવતિષ્ઠતે ।
નિસ્સ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા ॥

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા ।
યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમ્ આત્મનઃ ॥

સુખમ્ આત્યન્તિકં યત્ તદ્ બુદ્ધિગ્રાહ્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ।
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ ચલતિ તત્ત્વતઃ ॥

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે ॥

તં વિદ્યાદ્ દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્ ।
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગો ઽનિર્વિણ્ણચેતસા ॥

સઙ્કલ્પપ્રભવાન્ કામાંસ્ ત્યક્ત્વા સર્વાન્ અશેષતઃ ।
મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ ॥

શનૈશ્ શનૈર્ ઉપરમેદ્ બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા ।
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્ ॥

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ ચઞ્ચલમ્ અસ્થિરમ્ ।
તતસ્ તતો નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્ ॥

પ્રશાન્તમનસં હ્ય્ એનં યોગિનં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમ્ અકલ્મષમ્ ॥

એવં યુઞ્જન્ સદાત્માનં યોગી વિગતકલ્મષઃ ।
સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શમ્ અત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે ॥

સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ॥

યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ ॥

સર્વભૂતસ્થિતં યો મામ્ ભજત્ય્ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે ॥

આત્માઉપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યો ઽર્જુન ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ ॥

યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન ંઅધુસૂદન ।
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિતિં સ્થિરામ્ ॥

ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્ દૃઢમ્ ।
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરમ્ ॥

અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ ।
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે ॥

અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ ।
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યો ઽવાપ્તુમ્ ઉપાયતઃ ॥

અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ ચલિતમાનસઃ ।
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ ॥

કચ્ચિન્ નોભયવિભ્રષ્ટશ્ છિન્નાભ્રમ્ ઇવ નશ્યતિ ।
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ ॥

એતં મે સંશયં કૃષ્ણ ચ્છેતુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ ।
ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય ચ્છેત્તા ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્ તસ્ય વિદ્યતે ।
ન હિ કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ॥

પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાન્ ઉષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે ॥

અથ વા યોગિનામ્ એવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ ।
એતદ્ ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્ ॥

તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદૈહિકમ્ ।
યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન ॥

પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્ય્ અવશો ઽપિ સઃ ।

જિજ્ઞાસુર્ અપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે ॥

પ્રયત્નાદ્ યતમાનસ્ તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ ।
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥

તપસ્વિભ્યો ઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યો ઽપિ મતો ઽધિકઃ ।
કર્મિભ્યશ્ ચાધિકો યોગી તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન ॥

યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥