ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 13

ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
એતદ્ યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ॥

ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં યત્ તજ્ જ્ઞાનં મતં મમ ॥

તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ યાદૃક્ ચ યદ્વિકારિ યતશ્ ચ યત્ ।
સ ચ યો યત્પ્રભાવશ્ ચ તત્ સમાસેન મે શૃણુ ॥

ઋષિભિર્ બહુધા ગીતં છન્દોભિર્ વિવિધૈઃ પૃથક્ ।
બ્રહ્મસૂત્રપદૈશ્ ચૈવ હેતુમદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈઃ ॥

મહાભૂતાન્ય્ અહઙ્કારો બુદ્ધિર્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ ॥

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ ચેતનાધૃતિઃ ।
એતત્ ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ અહિંસા ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ ।
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમ્ આત્મવિનિગ્રહઃ ॥

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમ્ અનહઙ્કાર એવ ચ ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનમ્ ॥

અસક્તિર્ અનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ ।
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ ॥

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ।
વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્ અરતિર્ જનસંસદિ ॥

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થચિન્તનમ્ ।
એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અજ્ઞાનં યદ્ અતો ઽન્યથા ॥

જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે ।
અનાદિ મત્પરં બ્રહ્મ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે ॥

સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતશ્શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ ।
અસક્તં સર્વભૃચ્ ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ ॥

બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂતાનામ્ અચરં ચરમ્ એવ ચ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકે ચ તત્ ॥

અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્ ।
ભૂતભર્તૃ ચ તજ્ જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ ॥

જ્યોતિષામ્ અપિ તજ્ જ્યોતિસ્ તમસઃ પરમ્ ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્ ॥

ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ ।
મદ્ભક્ત એતદ્ વિજ્ઞાય મદ્ભાવાયોપપદ્યતે ॥

પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ ।
વિકારાંશ્ ચ ગુણાંશ્ ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્ ॥

કાર્યકારણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે ।
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે ॥

પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ ।

કારણં ગુણસઙ્ગો ઽસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ ॥

ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ ।
પરમાત્મેતિ ચાપ્ય્ ઉક્તો દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ ॥

ય એનં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈસ્ સહ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ॥

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદ્ આત્માનમ્ આત્મના ।
અન્યે સાઙ્ખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે ॥

અન્યે ત્વ્ એવમ્ અજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્યશ્ ચ ઉપાસતે ।
તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્ય્ એવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ ॥

યાવત્ સંજાયતે કિઞ્ચિત્ સત્ત્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્ તદ્ વિદ્ધિ ભરતર્ષભ ॥

સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
વિનશ્યત્સ્વ્ અવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥

પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમ્ અકર્તારં સ પશ્યતિ ॥

યદા ભૂતપૃથગ્ભાવમ્ એકસ્થમ્ અનુપશ્યતિ ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ॥

અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્માયમ્ અવ્યયઃ ।
શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે ॥

યથા સર્વગતં સૌક્ષ્મ્યાદ્ આકાશં નોપલિપ્યતે ।
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે ॥

યથા પ્રકાશયત્ય્ એકઃ કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇમં રવિઃ ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત ॥

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્ એવમ્ અન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા ।
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ યે વિદુર્ યાન્તિ તે પરમ્ ॥