ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 11

મદનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમ્ અધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્ ।
યત્ ત્વયોક્તં વચસ્ તેન મોહો ઽયં વિગતો મમ ॥

ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા ।
ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ માહાત્મ્યમ્ અપિ ચાવ્યયમ્ ॥

એવમ્ એતદ્ યથાત્થ ત્વમ્ આત્માનં પરમેશ્વર ।
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે રૂપમ્ ઐશ્વરં પુરુષોત્તમ ॥

મન્યસે યદિ તચ્ છક્યં મયા દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ પ્રભો ।
યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાત્માનમ્ અવ્યયમ્ ॥

પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ ॥

પશ્યાદિત્યાન્ વસૂન્ રુદ્રાન્ અશ્વિનૌ મરુતસ્ તથા ।
બહૂન્ય્ અદૃષ્ટપૂર્વાણિ પશ્યાશ્ચર્યાણિ ભારત ॥

ઇહૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્ ।
મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ ॥

ન તુ માં શક્ષ્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેનૈવ સ્વચક્ષુષા ।
દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તતો રાજન્ મહાયોગેશ્વરો હરિઃ ।
દર્શયામ્ આસ પાર્થાય પરમં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્ ॥

અનેકવક્ત્રનયનમ્ અનેકાદ્ભુતદર્શનમ્ ।
અનેકદિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્ ।
સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમ્ અનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ॥

દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્ યુગપદ્ ઉત્થિતા ।
યદિ ભાઃ, સદૃશી સા સ્યાદ્ ભાસસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તત્રૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમ્ અનેકધા ।
અપશ્યદ્ દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્ તદા ॥

તતસ્ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધનઞ્જયઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિર્ અભાષત ॥

પશ્યામિ દેવાંસ્ તવ દેવ દેહે સર્વાંસ્ તથા ભૂતવિશેષસઙ્ગાન્ ।
બ્રહ્માણમ્ ઈશં કમલાસનસ્થમ્ ઋષીંશ્ ચ સર્વાન્ ઉરગાંશ્ ચ દીપ્તાન્ ॥

અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રં પશ્યામિ ત્વાં સર્વતો ઽનન્તરૂપમ્ ।
નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્ તવાદિં પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ ॥

કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ તેજોરાશિં સર્વતો દીપ્તિમ્ અન્તમ્ ।
પશ્યામિ ત્વા દુર્નિરીક્ષં સમન્તાદ્ દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમ્ અપ્રમેયમ્ ॥

ત્વમ્ અક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
ત્વમ્ અવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા સનાતનસ્ ત્વં પુરુષો મતો મે ॥

અનાદિમધ્યાન્તમ્ અનન્તવીર્યમ્ અનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ ।
પશ્યામિ ત્વા દીપ્તહુતાશવક્ત્રં સ્વતેજસા વિશ્વમ્ ઇદં તપન્તમ્ ॥

દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરં હિ વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ ચ સર્વાઃ ।
દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમ્ ઉગ્રં તદ્ એવં લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્ ॥

અમી હિ ત્વા સુરસઙ્ઘા વિશન્તિ કેચિદ્ ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ ।
સ્વસ્તીત્ય્ ઉક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસઙ્ઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ ॥

રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વે ઽશ્વિનૌ મરુતશ્ ચોષ્મપાશ્ ચ ।
ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘા વીક્ષ્યન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ ચૈવ સર્વે ॥

રૂપં મહત્ તે બહુવક્ત્રનેત્રં મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્ ।
બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્ તથાહમ્ ॥

નભસ્સ્પૃશં દીપ્તમ્ અનેકવર્ણં વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્ ।
દૃસ્ટ્વા હિ ત્વા પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો ॥

દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસન્નિભાનિ ।
દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ॥

અમી ચ ત્વા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ સર્વૈઃ સહૈવાવનિપાલસઙ્ઘૈઃ ।
ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્ તથાસૌ સહાસ્મદીયૈર્ અપિ યોધમુખ્યૈઃ ॥

વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ ।
કેચિદ્ વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ સંદૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ ॥

યથા નદીનાં બહવો ઽમ્બુવેગાઃ સમુદ્રમ્ એવાભિમુખા દ્રવન્તિ ।
તથા તવામી નરલોકવીરા વિશન્તિ વક્ત્રાણ્ય્ અભિવિજ્વલન્તિ ॥

યથા પ્રદીપ્તજ્વલનં પતઙ્ગા વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ ।
તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાસ્ તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ ॥

લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તાલ્ લોકાન્ સમગ્રાન્ વદનૈર્ જ્વલદ્ભિઃ ।
તેજોભિર્ આપૂર્ય જગત્ સમગ્રં ભાસસ્ તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો ॥

આખ્યાહિ મે કો ભવાન્ ઉગ્રરૂપો નમો ઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ ।
વિજ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવન્તમ્ આદ્યં ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્ ॥

કાલો ઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્ પ્રવૃદ્ધો લોકાન્ સમાહર્તુમ્ ઇહ પ્રવૃત્તઃ ।
ઋતે ઽપિ ત્વા ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે યે ઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ ॥

તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ ।
મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમ્ એવ નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્ ॥

દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ કર્ણં તથાન્યાન્ અપિ યોધમુખ્યાન્ ।
મયા હતાંસ્ ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠાઃ યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય કૃતાઞ્જલિર્ વેપમાનઃ કિરીટી ।
નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય ॥

સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા જગત્ પ્રહૃષ્યત્ય્ અનુરજ્યતે ચ ।
રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસઙ્ઘાઃ ॥

કસ્માચ્ ચ તે ન નમેરન્ મહાત્મન્ ગરીયસે બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ આદિકર્ત્રે ।

અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ ત્વમ્ અક્ષરં સદ્ અસત્ તત્ પરં યત્ ॥

ત્વમ્ આદિદેવઃ પુરુષઃ પુરાણસ્ ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।

વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ ત્વયા તતં વિશ્વમ્ અનન્તરૂપ ॥

વાયુર્ યમો ઽગ્નિર્ વરુણશ્ શશાઙ્કઃ પ્રજાપતિસ્ ત્વં પ્રપિતામહશ્ ચ ।

નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપિ નમો નમસ્ તે ॥

નમઃ પુરસ્તાદ્ અથ પૃષ્ઠતસ્ તે નમો ઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ ।
અનન્તવીર્યામિતવિક્રમસ્ ત્વં સર્વં સમાપ્નોષિ તતો ઽસિ સર્વઃ ॥

સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદ્ ઉક્તં હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ।
અજાનતા મહિમાનં તવેમં મયા પ્રમાદાત્ પ્રણયેન વાપિ ॥

યશ્ ચાપહાસાર્થમ્ અસત્કૃતો ઽસિ વિહારશય્યાસનભોજનેષુ ।
એકો ઽથ વાપ્ય્ અચ્યુત તત્સમક્ષં તત્ ક્ષામયે ત્વામ્ અહમ્ અપ્રમેયમ્ ॥

પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય ત્વમ્ અસ્ય પૂજ્યશ્ ચ ગુરુ ગરીયાન્ ।
ન ત્વત્સમો ઽસ્ત્ય્ અભ્યધિકઃ કુતો ઽન્યો લોકત્રયે ઽપ્ય્ અપ્રતિમપ્રભાવ ॥

તસ્માત્ પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાર્યં પ્રસાદયે ત્વામ્ અહમ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ ।
પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વં હૃષિતો ઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે ।
તદ્ એવ મે દર્શય દેવ રૂપં પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ॥

કિરીટિનં ગદિનં ચક્રહસ્તમ્ ઇચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ અહં તથૈવ ।
તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે ॥

મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં રૂપં પરં દર્શિતમ્ આત્મયોગાત્ ।
તેજોમયં વિશ્વમ્ અનન્તમ્ આદ્યં યન્ મે ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્ ॥

ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈર્ ન દાનૈર્ ન ચ ક્રિયાભિર્ ન તપોભિર્ ઉગ્રૈઃ ।
એવંરૂપશ્ શક્ય અહં નૃલોકે દ્રષ્ટું ત્વદન્યેન કુરુપ્રવીર ॥

મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢભાવો દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમ્ ઈદૃઙ્ મમેદમ્ ।
વ્યપેતભીઃ પ્રીતમનાઃ પુનસ્ ત્વં તદ્ એવ મે રૂપમ્ ઇદં પ્રપશ્ય ॥

ઇત્ય્ અર્જુનં વાસુદેવસ્ તથોક્ત્વા સ્વકં રૂપં દર્શયામ્ આસ ભૂયઃ ।
આશ્વાસયામ્ આસ ચ ભીતમ્ એનં ભૂત્વા પુનસ્ સૌમ્યવપુર્ મહાત્મા ॥

દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન ।
ઇદાનીમ્ અસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ॥

સુદુર્દર્શમ્ ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાન્ અસિ યન્ મમ ।
દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

નાહં વેદૈર્ ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા ।
શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાન્ અસિ મામ્ યથા ॥

ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ ॥

મત્કર્મકૃન્ મત્પરમો મદ્ભક્તસ્ સઙ્ગવર્જિતઃ ।
નિર્વૈરસ્ સર્વભૂતેષુ યઃ સ મામ્ એતિ પાણ્ડવ ॥