ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 10

ભૂય એવ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યત્ તે ઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા ॥

ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ ।
અહમ્ આદિર્ હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ ॥

યો મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ ।
અસંમૂઢસ્ સ મર્ત્યેષુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ અસંમોહઃ ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ ।
સુખં દુઃખં ભવો ઽભાવો ભયં ચાભયમ્ એવ ચ ॥

અહિંસા સમતા તુષ્ઠિસ્ તપો દાનં યશો ઽયશઃ ।
ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃ ॥

મહર્ષયસ્ સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્ તથા ।
મદ્ભાવા માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

એતાં વિભૂતિં યોગં ચ મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
સો ઽવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

અહં, સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવસમન્વિતાઃ ॥

મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ॥

તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે ॥

તેષામ્ એવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમ્ અજ્ઞાનજં તમઃ ।
નશ્યામ્ય્ આત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા ॥

આહુસ્ ત્વામ્ ઋષયઃ સર્વે દેવર્ષિર્ નારદસ્ તથા ।
અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે ॥

સર્વમ્ એતદ્ ઋતં મન્યે યન્ માં વદસિ કેશવ ।
ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્તિં વિદુર્ દેવા ન દાનવાઃ ॥

સ્વયમ્ એવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ ।
ભૂતભાવન ભૂતેશ દેવદેવ જગત્પતે ॥

વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ દિવ્યા હ્ય્ આત્મવિભૂતયઃ ।
યાભિર્ વિભૂતિભિર્ લોકાન્ ઇમાંસ્ ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ ॥

કથં વિદ્યામ્ અહં યોગી ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ ।
કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ઽસિ ભગવન્ મયા ॥

વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન ।
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્ હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મે ઽમૃતમ્ ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ વિભૂતીર્ આત્મનશ્ શુભાઃ ।
પ્રાધાન્યતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્ય્ અન્તો વિસ્તરસ્ય મે ॥

અહમ્ આત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ ।
અહમ્ આદિશ્ ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામ્ અન્ત એવ ચ ॥

આદિત્યાનામ્ અહં વિષ્ણુર્ જ્યોતિષાં રવિર્ અંશુમાન્ ।
મરીચિર્ મરુતામ્ અસ્મિ નક્ષત્રાણામ્ અહં શશી ॥

વેદાનાં સામવેદો ઽસ્મિ દેવાનામ્ અસ્મિ વાસવઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ ચાસ્મિ ભૂતાનામ્ અસ્મિ ચેતના ॥

રુદ્રાણાં શઙ્કરશ્ ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષરક્ષસામ્ ।
વસૂનાં પાવકશ્ ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામ્ અહમ્ ॥

પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ ।
સેનાનીનામ્ અહં સ્કન્દઃ સરસામ્ અસ્મિ સાગરઃ ॥

મહર્ષીણાં ભૃગુર્ અહં ગિરામ્ અસ્મ્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞો ઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ ॥

અશ્વત્થસ્ સર્વવૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ ॥

ઉચ્ચૈશ્શ્રવસમ્ અશ્વાનાં વિદ્ધિ મામ્ અમૃતોદ્ભવમ્ ।
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્ ॥

આયુધાનામ્ અહં વજ્રં ધેનૂનામ્ અસ્મિ કામધુક્ ।
પ્રજનશ્ ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામ્ અસ્મિ વાસુકિઃ ॥

અનન્તશ્ ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામ્ અહમ્ ।
પિત્qણામ્ અર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામ્ અહમ્ ॥

પ્રહ્લાદશ્ ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામ્ અહમ્ ।
મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રો ઽહં વૈનતેયશ્ ચ પક્ષિણામ્ ॥

પવનઃ પવતામ્ અસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામ્ અહમ્ ।
ઝષાણાં મકરશ્ ચાસ્મિ સ્રોતસામ્ અસ્મિ જાહ્નવી ॥

સર્ગાણામ્ આદિર્ અન્તશ્ ચ મધ્યં ચૈવાહમ્ અર્જુન ।
અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામ્ અહમ્ ॥

અક્ષરાણામ્ અકારો ઽસ્મિ દ્વન્દ્વસ્ સામાસિકસ્ય ચ ।
અહમ્ એવ અક્ષયઃ કાલઃ ધાતાહં વિશ્વતોમુખઃ ॥

મૃત્યુસ્ સર્વહરશ્ ચાહમ્ ઉદ્ભવશ્ ચ ભવિષ્યતામ્ ।
કીર્તિશ્ શ્રીર્ વાક્ ચ નારીણાં સ્મૃતિર્ મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા ॥

બૃહત્સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામ્ અહમ્ ।
માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽહમ્ ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ ॥

દ્યૂતં છલયતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્ ।
જયો ઽસ્મિ વ્યવસાયો ઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામ્ અહમ્ ॥

વૃષ્ણીનાં વાસુદેવો ઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનઞ્જયઃ ।
મુનીનામ્ અપ્ય્ અહં વ્યાસઃ કવીનામ્ ઉશના કવિઃ ॥

દણ્ડો દમયતામ્ અસ્મિ નીતિર્ અસ્મિ જિગીષતામ્ ।
મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામ્ અહમ્ ॥

યચ્ ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદ્ અહમ્ અર્જુન ।
ન તદ્ અસ્તિ વિના યત્ સ્યાન્ મયા ભૂતં ચરાચરમ્ ॥

નાન્તો ઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરન્તપ ।
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્ વિસ્તરો મયા ॥

યદ્ યદ્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદ્ ઉર્જિતમ્ એવ વા ।
તત્ તદ્ એવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોઽંશસંભવમ્ ॥

અથ વા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાનેન તવાર્જુન ।
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ॥