ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 40

મધુસૂદનઃ :
અધ્યાયાભ્યાં કૃતો દ્વાભ્યાં નિર્ણયઃ કર્મ-બોધયોઃ ।
કર્મ-તત્-ત્યાગયોર્ દ્વાભ્યાં નિર્ણયઃ ક્રિયતે ઽધુના ॥
તૃતીયે ઽધ્યાયે જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે ઇત્ય્ આદિનાર્જુનેન પૃષ્ટો ભગવાન્ જ્ઞાન-કર્મણોર્ વિકલ્પ-સમુચ્ચયાસમ્ભવેનાધિકારિ-ભેદ-વ્યવસ્થયા લોકે ઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ઇત્ય્ આદિના નિર્ણયં કૃતવાન્ । તથા ચાજ્ઞાધિકારિકં કર્મ ન જ્ઞાનેન સહ સમુચ્ચીયતે તેજસ્-તિમિરયોર્ ઇવ યુગપદ્ અસમ્ભવાત્ કર્માધિકાર-હેતુ-ભેદ-બુદ્ધ્ય્-અપનોદકત્વેન જ્ઞાનસ્ય તદ્-વિરોધિત્વાત્ । નાપિ વિકલ્પ્યતે એકાર્થત્વાભાવાત્ । જ્ઞાન-કાર્યસ્યાજ્ઞાન-નાશસ્ય કર્મણા કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ તમ્ એવ વિદિત્વાપિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽનાયનાય ઇતિ શ્રુતેઃ ।
જ્ઞાને જાતે તુ કર્મ-કાર્યં નાપેક્ષ્યત એવેત્ય્ ઉક્તં યાવાન્ અર્થ ઉદપાને ઇત્ય્ અત્ર । તથા ચ જ્ઞાનિનઃ કર્માનધિકારે નિશ્ચિતે પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાદ્ વૃથા-ચેષ્ટા-રૂપેણ તદ્-અનુષ્ઠાનં વા સર્વ-કર્મ-સંન્યાસો વેતિ નિર્વિવાદં ચતુર્થે નિર્ણીતમ્ । અજ્ઞેન ત્વ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-દ્વારા જ્ઞાનોત્પત્તયે કર્માણ્ય્ અનુષ્ઠેયાનિ તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન ઇતિ શ્રુતેઃ । સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે ઇતિ ભગવદ્-વચનાચ્ ચ । એવં સર્વ-કર્માણિ જ્ઞાનાર્થાનિ । તથા સર્વ-કર્મ-સંન્યાસો ઽપિ જ્ઞાનાર્થઃ શ્રૂયતે એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ, શાન્તો
દાન્ત ઉપરતસ્ તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાત્મન્ય્ એવાત્માનં પશ્યેત્, ત્યજતૈવ હિ તજ્ જ્ઞેયં ત્યુક્તુઃ પ્રત્યક્ પરં પદમ્, સત્યાનૃતે સુખ-દુઃખે વેદાન્ ઇમં લોકમ્ અમું ચ પરિત્યજ્યાત્માનમ્ અન્વિચ્છેત્ ઇત્ય્ આદૌ ।
તત્ર કર્મ તત્-ત્યાગયોર્ આરાદ્ ઉપકારક-સંનિપત્યોપકારકયોઃ પ્રયાજાવઘાતયોર્ ઇવ ન સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ વિરુદ્ધત્વેન યૌગપદ્યાભાવાત્ । નાપિ કર્મ-તત્-ત્યાગયોર્ આત્મ-જ્ઞાન-માત્ર-ફલત્વેનૈકાર્થત્વાદ્ અતિરાત્રયોઃ ષોડશિ-ગ્રહણાગ્રહણયોર્ ઇવ વિકલ્પઃ સ્યાત્ । દ્વાર-ભેદેનૈકાર્થત્વાભાવાત્ । કર્મણો હિ પાપ-ક્ષય-રૂપમ્ અદૃષ્ટમ્ એવ દ્વારં, સંન્યાસસ્ય તુ સર્વ-વિક્ષેપાભાવેન વિચારાવસર-દાન-રૂપં દૃષ્ટમ્ એવ દ્વારમ્ । નિયમાપૂર્વં તુ દૃષ્ટ-સમવાયિત્વાદ્ અવઘાતાદાવ્ ઇવ ન પ્રયોજકમ્ । તથા ચાદૃષ્ટાર્થ-દૃષ્ટાર્થયોર્ આરાદ્ ઉપકારક-સંનિપાત્યોપકારકયોર્ એક-પ્રધાનાર્થત્વે ઽપિ વિકલ્પો નાસ્ત્ય્ એવ । પ્રયાજાવઘાતાદીનામ્
અપિ તત્-પ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ ક્રમેણોભયમ્ અપ્ય્ અન્ષ્ઠેયમ્ । તત્રાપિ સંન્યાસાનન્તરં કર્માનુષ્ઠાનં ચેત્ તદા પરિત્યક્ત-પૂર્વાશ્રમ-સ્વીકારેણારૂઢ-પતિતત્વાત્ કર્માનધિકારિત્વં પ્રાક્તન-સંન્યાસ-વૈયર્થ્યં ચ તસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વાભાવાત્ । પ્રથમ-કૃત-સંન્યાસેનૈવ જ્ઞાનાધિકાર-લાભે તદ્-ઉત્તર-કાલે કર્માનુષ્ઠાન-વૈયર્થ્યં ચ । તસ્માદ્ આદૌ ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા નિષ્કામ-કર્માનુષ્ઠાનાદ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધૌ તીવ્રેણ વૈરાગ્યેણ વિવિદિષાયાં દૃઢાયાં સર્વ-કર્મ-સંન્યાસઃ શ્રવણ-મનનાદિ-રૂપ-વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારાય કર્તવ્ય ઇતિ ભગવતો મતમ્ । તથા ચોક્તમ્ - ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્
નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ઇતિ । વક્ષ્યતે ચ -
આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમ્ ઉચ્યતે ॥ [ગીતા 6.3] ઇતિ ।
યોગો ઽત્ર તીવ્ર-વૈરાગ્ય-પૂર્વિકા વિવિદિષા । તદ્ ઉક્તં વાર્તિક-કારૈઃ -
પ્રત્યગ્ વિવિદિષાસિદ્ધ્યૈ વેદાનુવચનાદયઃ ।
બ્રહ્માવાપ્ત્યૈ તુ તત્-ત્યાગ ઈપ્સન્તીતિ શ્રુતેર્ બલાત્ ॥ ઇતિ ।
સ્મૃતિશ્ ચ -
કષાય-પઙ્ક્તિઃ કર્માણિ જ્ઞાનં તુ પરમા ગતિઃ ।
કષાયે કર્મભિઃ પક્વે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્તતે ॥ ઇતિ ।
મોક્ષ-ધર્મે -
કષાયં પાચયિત્વા ચ શ્રેણી-સ્થાનેષુ ચ ત્રિષુ ।
પ્રવ્રજેચ્ ચ પરં સ્થાનં પારિવ્રાજ્યમ્ અનુત્તમમ્ ॥
ભાવિનઃ કરણૈશ્ ચાયં બહુ-સંસાર-યોનિષુ ।
આસાદયતિ શુદ્ધાત્મા મોક્ષં વૈ પ્રથમાશ્રમે ॥
તમ્ આસાદ્ય તુ મુક્તસ્ય દૃષ્ટાર્થસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ત્રિષ્વ્ આશ્રમેષુ કો ન્વ્ અર્થો ભવેત્ પરમાભીપ્સિતઃ ॥ ઇતિ ।
મોક્ષં વૈરાગ્યમ્ । એતેન ક્રમાક્રમ-સંન્યાસો દ્વાવ્ અપિ દર્શિનૌ । તથા ચ શ્રુતિઃ - બ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેદ્ ગૃહાદ્ વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેદ્ યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદ્ એવ પ્રવ્રજેદ્ ગૃહાદ્ વા વનાદ્ વા યદ્ અહર્ એવ વિરજેત્ તદ્ અહર્ એવ પ્રવ્રજેત્ ઇતિ ।
તસ્માદ્ અજ્ઞસ્યાવિરક્તતા-દશાયાં કર્માનુષ્ઠાનમ્ એવ । તસ્યૈવ વિરક્તતા-દશાયાં સંન્યાસઃ શ્રવણાદ્ય્-અવસર-દાનેન જ્ઞાનાર્થં ઇતિ દશા-ભેદેનાજ્ઞમ્ અધિકૃત્યૈવ કર્મ-તત્-ત્યાગૌ વ્યાખ્યાતું પઞ્ચમ-ષષ્ઠાવ્ અધ્યાયાવ્ આરભ્યેતે । વિદ્વત્-સંન્યાસસ્ તુ જ્ઞાન-બલાદ્ અર્થ-સિદ્ધ એવેતિ સન્દેહાભાવાન્ ન વિચાર્યતે ।
તત્રૈકમ્ એવ જિજ્ઞાસુમ્ અજ્ઞં પ્રતિ જ્ઞાનાર્થત્વેન કર્મ-તત્-ત્યાગયોર્ વિગ્ધાનાત્ તયોશ્ ચ વિરુદ્ધયોર્ યુગપદ્ અનુષ્ઠાનાસમ્ભવાન્ મયા જિજ્ઞાસુના કિમ્ ઇદાનીમ્ અનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ સન્દિહાનો ઽર્જુન ઉવાચ સંન્યાસમ્ ઇતિ ।
હે કૃષ્ણ ! સદાનન્દ-રૂપ ભક્ત-દુઃખ-કર્ષણેતિ વા । કર્મણાં યાવજ્-જીવાદિ-શ્રુતિ-વિહિતાનાં નિત્યાનાં નૈમિત્તિકાનાં ચ સંન્યાસં ત્યાગં જિજ્ઞાસુમ્ અજ્ઞં પ્રતિ કથયસિ વેદ-મુખેન પુનસ્ તદ્-વિરુદ્ધં યોગં ચ કર્માનુષ્ઠાન-રૂપં શંસસિ । એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ, તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-દ્વયેન -
નિરાશીર્ યત-ચિત્તાત્મા ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ન્ આપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥ [ગીતા 4.21]
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત ઇતિ ગીતા-વાક્ય-દ્વયેન વા । તત્રૈકમ્ અજ્ઞં પ્રતિ કર્મ-તત્-ત્યાગયોર્ વિધાનાદ્ યુગપદ્ ઉભયાનુષ્ઠાનસમ્ભવાદ્ એતયોઃ કર્મ-તત્-ત્યાગયોર્ મધ્યે યદ્ એકં શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરં મન્યસે કર્મ વા તત્-ત્યાગં વા તન્ મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતં તવ મતમ્ અનુષ્ઠાનાય