ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 123

મધુસૂદનઃ : પૂર્વાધ્યાયે ભગવ્તા સંસાર-બન્ધ-હેતૂન્ ગુણાન્ વ્યાખ્યાય તેષામ્ અત્યયેન બ્રહ્મ-ભાવો મોક્ષો મદ્-ભજનેન લભ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ --
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 14.26] ઇતિ ।
તત્ર મનુષ્યસ્ય તવ ભક્તિ-યોગેન કથં બ્રહ્મ-ભાવ ઇત્ય્ આશઙ્કાયાં સ્વસ્ય બ્રહ્મ-રૂપતા-જ્ઞાપનાય સૂત્ર-ભૂતો ઽયં શ્લોકો ભગવતોક્તઃ -
બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ અમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ॥[ગીતા 14.27] ઇતિ ।
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિ-સ્થાનીયો ઽયં પઞ્ચદશો ઽધ્યાય આરભ્યતે । ભગવતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય હિ તત્ત્વં જ્ઞાત્વા તત્-પ્રેમ-ભજનેન ગુણાતીતઃ સન્ બ્રહ્મ-ભાવં કથમ્ આપ્નુયાલ્ લોક ઇતિ । તત્ર બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ આદિ ભગવદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય મમ તુલ્યો મનુષ્યો ઽયં કથમ્ એવં વદતીતિ વિસ્મયાવિષ્ટમ્ અપ્રતિભયા લજ્જયા ચ કિંચિદ્ અપિ પ્રષ્ટુમ્ અશક્નુવન્ તમ્ અર્જુનમ્ આલક્ષ્ય કૃપયા સ્વ-સ્વરૂપં વિવક્ષુઃ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ ઊર્ધ્વેતિ ।
તત્ર વિરક્તસ્યૈવ સંસારાદ્ ભગવત્-તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારો નાન્યથેતિ પૂર્વાધ્યાયોક્તં પરમેશ્વરાધીન-પ્રકૃતિ-પુરુષ-સંયોગ-કાર્યં સંસારં વૃક્ષ-રૂપ-કલ્પનયા વર્ણયતિ વૈરાગ્યાય પ્રસ્તુત-ગુણાતીતત્વોપાયત્વાત્ તસ્ય । ઊર્ધ્વમ્ ઉત્કૃષ્ટં મૂલં કારણં સ્વ-પ્રકાશ-પરમાનન્દ-રૂપત્વેન નિત્યત્વેન ચ બ્રહ્મ । અતહ્વોર્ધ્વં સર્વ-સંસાર-બાધે ઽપ્ય્ અબાધિતં સર્વ-સંસાર-ભ્રમાધિષ્ઠાનં બ્રહ્મ તદ્ એવ માયયા મૂલમ્ અસ્યેત્ય્ ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ । અધ ઇત્ય્ અર્વાચીનાઃ કાર્યોપાધયો હિરણ્યગ્રભાદ્યા ગૃહ્યન્તે । તે નાના-દિક્-પ્રસૃતત્વાચ્ છાખા ઇવ શાખા અસ્યેત્ય્ અધઃ-શાખમ્ । આશુ-વિનાશિત્વેન ન શ્વો ઽપિ સ્થાતેતિ વિશ્વાસાનર્હમ્
અશ્વત્થમ્ માયા-મયં સંસાર-વૃક્ષમ્ અવ્યયમ્ અનાદ્ય્-અનન્ત-દેહાદિ-સન્તાનાશ્રયમ્ આત્મ-જ્ઞાનમ્ અન્તરેણાનુચ્છેદ્યમ્ અનન્તમ્ અવ્યયમ્ આહુઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ ચ । શ્રુતયસ્ તાવત્ -- ઊર્ધ્વ-મૂલો ઽવાક્-શાખ એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ [કઠુ 2.3.1] ઇત્ય્ આદ્યઃ કઠ-વલ્લીષુ પઠિતાઃ । અર્વાઞ્ચો નિકૃષ્ટાઃ કાર્યોપાધયો મહદ્-અહઙ્કાર-તન્માત્રાદયો વા શાખા અસ્યેત્ય્ અર્વાક્-શાખ ઇત્ય્ અધઃ-શાખ-પદ-સમાનાર્થઃ । સનાતન તિય્ અવ્યય-પદ-સમાનાર્થમ્ ।
સ્મૃતયશ્ ચ-
અવ્યક્ત-મૂલ-પ્રભવસ્ તસ્યૈવાનુગ્રહોત્થિતઃ ।
બુદ્ધિ-સ્કન્ધ-મયશ્ ચૈવ ઇન્દ્રિયાન્તર-કોટરઃ ॥
મહા-ભૂત-વિશાખશ્ ચ વિષયૈઃ પત્રવાંસ્ તથા ।
ધર્માધર્મ-સુપુષ્પશ્ ચ સુખ-દુઃખ-ફલોદયઃ ॥
આજીવ્યઃ સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્મ-વૃક્ષઃ સનાતનઃ ।
એતદ્ બ્રહ્મ-વનં ચાસ્ય બ્રહ્માચરતિ સાક્ષિવત્ ॥
એતચ્ છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ જ્ઞાનેન પરમાસિના ।
તતશ્ ચાત્મ-ગતિં પ્રાપ્ય તસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ ॥ [મ્ભ્ 14.35.20-22] ઇત્ય્ આદયઃ ।
અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતં માયોપાધિકં બ્રહ્મ તદ્ એવ મૂલં કારણં તસ્માત્ પ્રભવો યસ્ય સ તથા । તસ્યૈવ મૂલસ્યાવ્યક્તસ્યાનુગ્રહાદ્ અતિદૃઢત્વાદ્ ઉત્થિતઃ સંવર્ધિતઃ । વૃક્ષસ્ય હિ શાખાઃ સ્કન્ધાદ્ ઉદ્ભવન્તિ । સંસારસ્ય ચ બુદ્ધેઃ સકાશાન્ નાના-વિધાઃ પરિણામા ભવન્તિ । તેન સાધર્મ્યેણ બુદ્ધિર્ એવ સ્કન્ધસ્ તન્-મયસ્ તત્-પ્રચુરો ઽયમ્ । ઇન્દ્રિયાણામ્ અન્તરાણિ ચ્છિદ્રાણ્ય્ એવ કોટરાણિ યસ્ય સ તથા । મહાન્તિ ભૂતાન્ય્ આકાશાદીનિ પૃથિવ્ય્-અન્તાનિ વિવિધાઃ શાખા યસ્ય વિશાખઃ સ્તમ્ભો યસ્યેતિ વા । આજીવ્ય ઉપજીવ્યઃ । બ્રહ્મણા પરમાત્મનાધિષ્ઠિતો વૃક્ષો બ્રહ્મ-વૃક્ષઃ । આત્મ-જ્ઞાનં વિના છેત્તુમ્ અશક્યતયા સનાતનઃ
। એતદ્ બ્રહ્મ-વનમ્ અસ્ય બ્રહ્મણો જીવ-રૂપસ્ય ભોગ્યં વનનીયં સમ્ભજનીયમ્ ઇતિ વનં બ્રહ્મ સાક્ષિવદ્ આચરતિ ન ત્વ્ એતત્ કૃતેન લિપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ બ્રહ્મ-વનં સંસાર-વૃક્ષાત્મકં છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચાહં, બ્રહ્માસ્મીત્ય્ અતિદૃઢ-જ્ઞાન-ખડ્ગેન સ-મૂલં નિકૃત્યેત્ય્ અર્થઃ આત્મ-રૂપાં ગતિં પ્રાપ્ય તસ્માદ્ આત્મ-રૂપાન્ મોક્ષાન્ નાવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્પષ્ટમ્ ઇતરત્ ।
અત્ર ચ ગઙ્ગા-તરઙ્ગ-નુદ્યમાનોત્તુઙ્ગ-તત્-તીર-તિર્યઙ્-નિપતિતમ્ અર્ધોન્મૂલિતં મારુતેન મહાન્તમ્ અશ્વત્થમ્ ઉપમાનીકૃત્ય જીવન્તમ્ ઇયં રૂપક-કલ્પનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેન નોર્ધ્વ-મૂલત્વાધઃ-શાખત્વાદ્ય્-અનુપપત્તિઃ । યસ્ય માયા-મયસ્યાશ્વત્થસ્ય ચ્છન્દાંસિ ચ્છાદનાત્ તત્ત્વ-વસ્તુ-પ્રાવરણાત્ સંસાર-વૃક્ષ-રક્ષણાદ્ વા કર્મ-કાણ્ડાનિ ઋગ્-યજુઃ-સામ-લક્ષણાનિ પર્ણાનીવ પર્ણાનિ । યથા વૃક્ષસ્ય પરિરક્ષણાથાનિ પર્ણાનિ ભવન્તિ તથા સંસાર-વૃક્ષસ્ય પરિરક્ષણાથાનિ કર્મ-કાણ્ડાનિ ધર્માધર્મઅ-તદ્-ધેતુ-ફલ-પ્રકાશનાર્થત્વાત્ તેષામ્ । યસ્ તં યથા-વ્યાખ્યાતં સ-મૂલં સંસાર-વૃક્ષં
માયા-મયમ્ અશ્વત્થં વેદ જાનાતિ સ વેદ-વિત્ કર્મ-બ્રહ્માખ્ય-વેદાર્થ-વિત્ સ એવેત્ય્ અર્થઃ । સંસાર-વૃક્ષસ્ય હિ મૂલં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાદયશ્ ચ જીવાઃ શાખા-સ્થાનીયાઃ । સ ચ સંસાર-વૃક્ષઃ સ્વરૂપેણ વિનશ્વરઃ પ્રવાહ-રૂપેણ ચાનન્તઃ । સ ચ વેદોક્તૈઃ કર્મભિઃ સિચ્યતે બ્રહ્મ-જ્ઞાનેન ચ ચ્છિદ્યત ઇત્ય્ એતાવાન્ એવ હિ વેદાર્થઃ । યશ્ ચ વેદાર્થવિત્ સ એવ સર્વ-વિદ્ ઇતિ સ-મૂલ-વૃક્ષ-જ્ઞાનં સ્તૌતિ સ વેદવિદ્ ઇતિ