ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 124

વિશ્વનાથઃ :
સંસાર-ચ્છેદકો ઽસઙ્ગ આત્મેશાંશઃ ક્ષરાક્ષરાત્ ।
ઉત્તમઃ પુરુષઃ કૃષ્ણઃ ઇતિ પઞ્ચદશે કથા ॥
પૂર્વાધ્યાયે --
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 14.26] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તત્ર તવ મનુષ્યસ્ય ભક્તિ-યોગેન કથં બ્રહ્મ-ભાવ ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ અહં મનુષ્ય એવ કિન્તુ બ્રહ્મણો ઽપિ તસ્ય પ્રતિષ્ઠા પરમાશ્રય ઇત્ય્ અસ્ય સૂત્ર-રૂપસ્ય વૃત્તિ-સ્થાનીયો ઽયં પઞ્ચદશાધ્યાય આરભ્યતે । તત્ર સ ગુણાન્ સમતીત્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ગુણમ્યો ઽયં સંસારઃ કઃ, કુતો વાયં પ્રવૃત્તસ્ તદ્-ભક્ત્યા સંસારમ્ અતિક્રામ્યન્ જીવો વા કઃ । બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ઇત્ય્ ઉક્તં બ્રહ્મ વા કિં । બ્રહ્મણઃ પ્રતિષ્ઠા ત્વં વા ક ઇત્ય્-આદ્ય્-અપેક્ષાયાં પ્રથમમ્ અતિશયોક્ત્ય્-અલઙ્કારેણ સંસારો ઽયમ્ અદ્ભુતો ઽશ્વત્થ-વૃક્ષ ઇતિ વર્ણયતિ । ઊર્ધ્વે સર્વ-લોકોપરિ-તલે સત્ય-લોકે પ્રકૃતિ-બીજોત્થ-પ્રથમ-પ્રરોહ-રૂપ-મહત્-તત્ત્વાત્મકશ્
ચતુર્મુખ એક એવ મૂલં યસ્ય તમ્ । અધઃ સ્વર્-ભુવોર્-ભૂલોકેષુ અનન્તા દેવ-ગન્ધર્વ-કિન્નરાસુર-રાક્ષસ-પ્રેત-ભૂત-મનુષ્ય-ગવાશ્વાદિ-પશુ-પક્ષિ-કૃમિ-કીટ-પતઙ્ગ-સ્થાવરાસ્ તાઃ શાખા યસ્ય તમ્ અશ્વત્થં ધર્માદિ-ચતુર્વર્ગ-સાધકત્વાદ્ અશ્વત્થમ્ ઉત્તમં વૃક્ષમ્ । શ્લેષેણ ભક્તિમતાં ન શ્વઃ સ્થાસ્યતીત્ય્ અશ્વત્થં નષ્ટ-પ્રાયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અભક્તાનાં ત્વ્ અવ્યયમ્ અનશ્વરમ્ । છન્દાંસિ વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂમિકામ્ ઐન્દ્રમ્ એકાદશક-પાલં નિર્વપેત્ પ્રજાકામઃ ઇત્ય્ આદ્યાઃ કર્મ-પ્રતિપાદકા વેદાઃ સંસાર-વર્ધકત્વાત્ પર્ણાનિ । વૃક્ષો
હિ પર્ણૈઃ શોભતે । યસ્ તં જાનાતિ સ વેદજ્ઞઃ । તથા ચ ઊર્ધ્વ-મૂલો ઽવાક્-શાખ એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ [કઠુ 2.3.1] ઇતિ કઠ-વલ્લી-શ્રુતિઃ

બલદેવઃ :
સંસાર-ચ્છેદિ વૈરાગ્યં જીવો મે ઽંશઃ સનાતનઃ ।
અહં સર્વોત્તમઃ શ્રીમાન્ ઇતિ પઞ્ચદશે સ્મૃતમ્ ॥
પૂર્વત્ર વિજ્ઞાનાનન્દસ્યૌત્પત્તિક-ગુણાષ્ટકસ્યાપિ જીવસ્ય કર્મ-રૂપાનાદિ-વાસનાનુગુણેન ભગવત્-સઙ્કલ્પેન પ્રકૃતિ-ગુણ-સઙ્ગઃ । સ ચ બહુવિધસ્ તદ્-અત્યયશ્ ચ ભગવદ્-ભક્તિ-શિરસ્કેન વિવેક-જ્ઞાનેન ભવેત્ તસ્મિંશ્ ચ સતિ સમ્પ્રાપ્ત-નિજ-સ્વરૂપો જીવો ભગવન્તમ્ આશ્રિત્ય પ્ર્મોદો સર્વદા તસ્મિંસ્ તિષ્ઠતીત્ય્ ઉક્તમ્ । અથ તદ્-વિવેક-જ્ઞાન-સ્થૈર્ય-કરં વૈરાગ્યં જીવસ્ય ભજનીય-ભગવદ્-અંશત્વં ભગવતઃ સ્વેતર-સર્વોત્તમત્વં ચોક્તેષ્વ્ અર્થેષૂપયોગાય પઞ્ચદશે ઽસ્મિન્ વર્ણ્યતે । તત્ર તાવદ્ ગુણ-વિરચિતસ્ય સંસારસ્ય વૈરાગ્ય-વૈચ્ચેદ્યત્વાત્ સંસારં વૃક્ષત્વેન વૈરાગ્યં ચ શસ્ત્રત્વેન રૂપયન્ વર્ણયતિ ભગવાન્ -- ઊર્ધ્વમૂલમ્ ઇત્ય્ આદિભિસ્
ત્રિભિઃ ।
સંસાર-રૂપમ્ અશ્વત્થમ્ ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અધઃ-શાખં પ્રાહુઃ । ઊર્ધ્વં સર્વોપરિ-સત્ય-લોકે પ્રધાન-બીજોત્થ-પ્રથમ-પ્રરોહ-રૂપ-મહત્-તત્ત્વાત્મક-ચતુર્મુખ-રૂપં મૂલં યસ્ય સઃ । અધઃ સત્ય-લોકાદ્ અર્વાચીનેષુ સ્વર્-ભુવર્-ભૂર્-લોકેષુ દેવ-ગન્ધર્વ-કિન્નરાસુર-યક્ષ-રાક્ષસ-મનુષ્ય-પશુ-પક્ષિ-કીટ-પતઙ્ગ-સ્થાવરાન્તા નાનાદિક્-પ્રસૃતત્વાચ્ છાખા યસ્ય તમ્ । ચતુર્વર્ગ-ફલાશ્રયત્વાદ્ અશ્વત્થમ્ ઉત્તમ-વૃક્ષમ્ । તાદૃશેન વિવેક-જ્ઞાનેન વિના નિવૃત્તેર્ અભાવાદ્ અવ્યયં પ્રવાહ-રૂપેણ નિત્યં ચ । તમ્ આહુઃ શ્રુતયશ્ ચાત્ર --
ઊર્ધ્વ-મૂલો ઽવાક્-શાખ
એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ ।
ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અર્વાક્-શાખં
વૃક્ષં યો વેદ સમ્પ્રતિ ॥ [કઠુ 2.3.1] ઇત્ય્ આદિકાઃ ।
યસ્ય સંસારાશ્વત્થસ્ય છન્દાંસિ કર્માકર્મ-પ્રતિપાદકાનિ શ્રુતિ-વાક્યાનિ વાસનાઆ-રૂપ-તન્-નિદાન-વર્ધકત્વાત્ પર્ણાનિ પ્રાહુસ્ તાનિ ચ્છન્દાંસિ વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેત ભૂતિ-કામ ઐન્દ્રમ્ એકાદશક-પાલં નિર્વપેત્ પ્રજા-કામઃ ઇત્ય્ આદીનિ બોધ્યાનિ । પત્રૈસ્ તરુર્ વર્ધતે શોભતે ચ તમ્ અશ્વત્થં યો વેદ યથોક્તં જાનાતિ સ એવ વેદ-વિત્ । વેદઃ ખલુ સંસારસ્ય વૃક્ષત્વં છેદ્યત્વાભિપ્રાયેણાહ તદ્-છેદનોપાયજ્ઞો વેદાર્થવિદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
ભ્ગ્ 15.2
અધશ્ ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાસ્ તસ્ય શાખા
ગુણ-પ્રવૃદ્ધા વિષય-પ્રવાલાઃ ।
અધશ્ ચ મૂલાન્ય્ અનુસંતતાનિ
કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્ય-લોકે