ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 8

)
સાધિભૂતેતિ ॥ 30 ॥
(ઇતિ શ્રીમદ્)ભગવદ્ભાસ્કરકૃતે ગીતાભાષ્યે
સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
પ્. 180
અથાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ।
તે બ્રહ્મ તદ્ વિદુઃ --- ઇતિ યે ભગવતોપક્ષિપ્તાઃ પદાર્થાસ્ તાંસ્
તત્ત્વતો જ્ઞાતુમ્ અર્જુનઃ પૃચ્છતિ ।
અર્જુનઃ (ઉવાચ) ---
(કિં તદ્ બ્રહ્મ કિમ્ અધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ ।
અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમ્ અધિદૈવં કિમ્ ઉચ્યતે

અધિયજ્ઞઃ કથં કો ઽત્ર દેહે ઽસ્મિન્ મધુસૂદન ।
પ્રયાણકાલે ચ કથં જ્ઞેયો ઽસિ નિયતાત્મભિઃ

)
કિં તદ્ ઇતિ । ક ઇતિ સ્વરૂપપ્રશ્નતાત્પર્યમ્ ।
કથમ્ ઇતિ પ્રકારપ્રશ્નઃ । કેન પ્રકારેણાસૌ દેહે ઽસ્મિન્ ભવતીતિ ।
પ્રયાણકાલે મરણકાલે કેન પ્રકારેણ જ્ઞેયો ઽસિ નિયતચિત્તૈઃ ॥
1-2 ॥
ભગવાન્ (ઉવાચ) ---
(અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ।
ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસઞ્જ્ઞિતઃ

)
અક્ષરમ્ ઇતિ । ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ ।
એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં
ગર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ -- ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે । અક્ષરશબ્દવાચ્યસ્ય પરમાત્મન આત્મીયો
ભાવો ઽંશો જીવો ઽધ્યાત્મમ્ આત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય ભોક્તૃત્વેન
વર્તત
ઇતિ । ભૂતાનાં જીવાનાં ભાવો ભાવના કર્મ । તસ્ય પ્રલયકાલે
સ્તિમિતસ્યાવસ્થિતસ્યોદ્ભવો વ્યક્તિઃ ફલદાનયોગ્યતાપાદનમ્ ।
પ્. 181
તં કરોતીતિ ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગો વિસૃષ્ટિર્
હિરણ્યગર્ભાદેઃ ।
તથા ચ મન્ત્રઃ --- હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વં મનો બુદ્ધ્યા
શુભયા સંયુનક્તુ --- ઇતિ । સો ઽયમ્ ઈશ્વરસ્યાન્તર્યામિણો
વ્યાપારઃ કર્મસઞ્જ્ઞિતઃ ।
અપરેષાં વ્યાખ્યા --- યજમાનસ્ય વ્યાપારશ્ ચરુપુરોડાશાદીનાં
દેવતોદ્દેશેન ત્યાગો વિસર્ગઃ । સ એવ બુદ્ધિદ્વારેણ ભૂતાન્ય્ એવ
ભાવાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભવં કરોતીતિ ભૂતભાવોદ્ભવકરઃ
કર્મસઞ્જ્ઞિત
ઇતિ ॥ 3 ॥
(અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ ।
અધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવાત્ર દેહે દેહભૃતાંવર

)
અધીતિ । અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ । ક્ષરતિ વિનશ્યતીતિ શરીરે
વિષયલક્ષણઃ । ચેતનો1 ભોગ્યવર્ગો જાયમાનો ઽનિરુદ્ધ્યમાનઃ
પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ । યો ઽસાવ્ આદિત્યમણ્ડલે હિરણ્યગર્ભઃ
સર્વદેવતામયઃ । કૃત્સ્નં વૈરાજં શરીરમ્ આપૂર્યાવસ્થિતઃ
પુરુષો ઽધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવ । અત્ર યજ્ઞાનામ્ અધિદેવતાહમ્ એવ ।
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ --- ઇતિ શતપથશ્રુતેઃ ।
દેહો ઽધિકરણત્વેન વ્યપદિશ્યતે --- ન મમ ઇદં દેવતાયા ઇતિ
માનસસ્ ત્યાગો યાગ ઉચ્યતે । યે ચ દ્રવ્યયજ્ઞા જ્ઞાનયજ્ઞાઃ
સ્વાધ્યાયયજ્ઞસ્ તેષામ્ અહમ્ એવાધિદેવતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અન્યેષાં વ્યાખ્યા ---
દેહસ્મિન્ વૈશ્વાનરવિધ્યઙ્ગભૂતાહુતિસાધનભૂત2 ઇતિ ।
વિશિષ્ટાહુતિસાધનોપલક્ષણાર્થે દેહશબ્દો યજ્ઞશબ્દશ્ ચ
વિશિષ્ટયજ્ઞલક્ષણપર ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્ ।
યતો યજ્ઞવિશેષવ્યાખ્યાનાદ્ યજ્ઞસામાન્યવ્યાખ્યાનં યુક્તતરમ્ ।
વિસર્ગશબ્દેન સર્ગવ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ॥ 4 ॥
નોતેસ્:
1. ^લક્ષણો ચેતનો^
2. ^વિધ્યઙ્ગાભૂતાહુતિ
પ્. 182
(અન્તકાલે ચ મામ્ એવ સ્મરન્ ત્યક્ત્વા કલેવરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ

)
અન્તેતિ । વયસો ઽન્તે ત્યક્ત્વા કલેવરં શરીરં યઃ પ્રયાતિ સ
મદ્ભાવં યાતિ । ન વિદ્યતે ઽસ્મિન્ન્ અર્થે સંશયઃ ॥ 5 ॥
ન કેવલં મામ્ એવ સ્મરન્ માં પ્રતિપદ્યતે । કિં તર્હિ ---
(યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ

)
યમ્ ઇતિ । યં યં ભાવં દેવતાવિશેષમ્ અન્યદ્ વા વસ્તુ સ્મરન્ન્ અન્તે
દેહં ત્યજતિ1 તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવનયા ભાવિતો
વાસિતાન્તઃકરણઃ ॥ 6 ॥
યત એવમ્ ---
(તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામ્ અનુસ્મર યુદ્ધ્ય ચ ।
મય્ય્ અર્પિતમનોબુદ્ધિર્ મામ્ એવૈષ્યસ્ય્ અસંશયમ્

)
તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મદનુસ્મરણં કુરુ ।
યુદ્ધં ચ સ્વધર્મં કુર્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મયિ સમર્પિતં મનો
બુદ્ધિશ્ ચ યસ્ય તે સ ત્વં મય્ય્ અર્પિતમનોબુદ્ધિઃ । મનોવૃત્તિવિશેષો
વૃત્તિમતી બુદ્ધિઃ ।
એકમ્ એવાન્તઃકરણં પરમાર્થતઃ । વ્યવહારસિદ્ધ્યર્થસ્ તુ
ભેદવ્યપદેશઃ । મામ્ એવૈષ્યસ્ય્ અસંશયમ્ । નાસ્મિન્ન્ અર્થે સંશયો ઽસ્તિ
।
ન ચૈતદ્ આશઙ્કિતવ્યમ્ ---
અન્તકાલે ઽન્યથાપિ સ્મૃતિર્ ભવતીતિ । ઈશ્વરો હિ સર્વજ્ઞઃ
કર્માનુસારી
ચિત્તવૃત્તેર્ નિયન્તા ॥ 7 ॥
નોતેસ્:
1. ત્યજન્તિ
પ્. 183
અનન્તરોક્તમ્ અર્થં વિશિષ્ય1 દર્શયિતુમ્ આહ ---
(અભ્યાસયોગયુક્તેન ચેતસાનન્યવૃત્તિના ।
પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્

)
અભ્યાસેતિ । અભ્યાસઃ સમાનપ્રત્યયપ્રબન્ધો
વિજાતીયપ્રત્યયાવૃત્તિકીલઃ સો ઽયમ્ અભ્યાસયોગઃ । તદ્યુક્તેન
ચેતસાનન્યવૃત્તિના પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પ્રતિપદ્યતે
ચેતસા તમ્ એવાનુચિન્તયન્ ॥ 8 ॥
તમ્ એવ પરમં પુરુષં પુનર્ અપિ વિશિનષ્ટિ ---
(કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્ અણોર્ અણીયાંસમ્ અનુસ્મરેદ્ યઃ ।
સર્વસ્ય ધાતારમ્ અચિન્ત્યરૂપમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્

)
કવિમ્ ઇતિ । કવિં સર્વજ્ઞમ્ અનુશાસિતારં નિયન્તારમ્ । તથા હિ
શ્રુતિઃ
--- એતસ્ય વાક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ2
તિષ્ઠતઃ --- ઇતિ । અણોર્ અણીયાંસં સૂક્ષ્માદ્ અપિ સૂક્ષ્મતરમ્ ।
સૂક્ષ્મત્વમ્ ઇહાવયવોપચયાભાવો વિવક્ષિતઃ । નભસો ઽપિ સકાશાદ્
અતિસૂક્ષ્મઃ । પરમકારણત્વાત્ સર્વકર્મફલસ્ય ધાતારં
વિધાતારમ્ અચિન્ત્યરૂપમ્ । નહીદં તદ્ ઇતિ ચિન્તનીયમ્ ।
અસ્ય રૂપં (ન) વિદ્યતે । અસ્થૂલમ્ અનણ્વ્ અહ્રસ્વમ્ અદીર્ઘમ્ અલોહિતમ્ ---
ઇતિ રૂપપ્રતિષેધાત્ । તથાપ્ય્ ઉપાસકાનામ્ અનુગ્રહાર્થં રૂપં
નિર્દિશ્યતે । આદિત્યવર્ણં જ્યોતિર્મયમ્ આનન્દૈકસ્વભાવં તમસો
જ્ઞાનાન્ધકારાત્ પરસ્તાદ્ અવસ્થિતમ્ અજ્ઞાનતિમિરાપનુદં
સ્વયંપ્રકાશમ્ અનુસ્મરેદ્ યઃ સ ઇત્ય્ ઉત્તરગીતાયાં
વાક્યાર્થં સમાપ્યતે ॥ 9 ॥
નોતેસ્:
1. વિશેષ્ય
2. વિવતૌ
પ્. 184
કસ્મિન્ પુનઃ કાલે ઽનુસ્મરેત્ ---
(પ્રયાણકાલે મનસાચલેન ભક્ત્યા યુક્તો યોગબલેન ચૈવ ।
ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સમ્યક્ સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્

)
પ્રયાણેતિ । અન્તકાલે નિશ્ચલેન મનસા ભક્ત્યા
તદનુસ્મરણાહ્લાદિતહૃદયેન યોગબલેન ચ
યોગજનિતસંસ્કારપાતિસ્થૈર્
યેણ1 ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સુષુમ્ણયા2 નાડ્યા
નિષ્ક્રમ્યેત્ય્ અર્થઃ3 ॥ 10 ॥
પ્રાપ્તવ્યં પદમ્ અનૂદ્ય તત્પ્રાપ્ત્યુપાયં કથયિષ્યન્ન્ આહ ---
(યદ્ અક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ વિશન્તિ યદ્ યતયો વીતરાગાઃ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્ તે પદં સઙ્ગ્રહેણાભિધાસ્યે

)
યદ્ ઇતિ । એદદ્ વૈ તદક્ષરં ગર્ગિ --- અથ પરા યયા તદક્ષઋઅમ્
અધિગમ્યતે --- ઇતિ । વિશન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે । યતયો યત્નવન્તો યદ્ ઇચ્છન્તો
બ્રહ્મચર્યં મૈથુનનિવૃત્તિમ્ (ચરન્તિ) । ગૃહસ્થસ્યાપિ સર્વત્ર વા
પ્રતિષિદ્ધવર્જમ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાતગમનાનિવૃત્તસ્યાવશ્યકઋતુકાલગામિનો
બ્રહ્મચર્યમ્ અસ્ત્ય્ એવ । તત્ તે પદં તત્ પદપ્રાપ્ત્યુપાયં સઙ્ગ્રહેણ
સઙ્ક્ષેપેણ કથયિષ્યામિ ॥ 11 ॥
(સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુદ્ધ્ય ચ ।
મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણમ્ આસ્થિતો યોગધારણામ્

)
સર્વેતિ । સર્વાણીન્દ્રિયદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદયકમલનિલયે
પરમેશ્વરે સન્નિરુદ્ધ્ય તાલુમૂલવિનિર્ગતયા બ્રહ્મનાડ્યા
નોતેસ્:
1. ^સ્થેર્યેણ
2. સુવન્યયા
3. નિષ્ક્રમેત્યર્થઃ
પ્. 185
સુષુમ્ણાખ્યયોર્દ્દ્વમ્ ઉદ્ગમય્યાત્મનઃ પ્રાણં મૂર્ધ્ન્યાધાયાસ્થિતો
યોગધારણામ્ । યોગધારણાં ગૃહીત્વેત્ય્ અર્થઃ ॥ 12 ॥
(ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્ ।
યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્ દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

)
ઓમ્ ઇતિ । શબ્દબ્રહ્મૈકાક્ષરમ્ ઇતિ વિશેષણં
સંહિતાદિબ્રહ્મનિવૃત્ત્યર્થમ્ । વ્યાહરન્ન્ ઉચ્ચારયન્1 । માં
પરમાત્માનમ્
આકાશવત્ સર્વવ્યાપિનં સર્વજ્ઞમ્ આનન્દમ્ અમૃતમ્ । ત્યજં દેહં યઃ
પ્રયાતિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ । અન્તકાલે ચ મામ્ એવૈતિ --- (ઇતિ યત્)
સામાન્યેનોક્તં તદ્ ઇદાનીં વિશેષિતમ્ ।
કેચિદ્ અત્ર ક્રમમુક્ત્યભિપ્રાયમ્ ઇદં ન સદ્યોમુક્તિપ્રદર્શનાર્થમ્ ઇતિ
વદન્તિ । એતદ્ વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદ્ ઓઙ્કારઃ ---
ઇતિ શ્રુતેઃ । ઓઙ્કારાલમ્બનોપાસનફલમ્ ઇદં કથ્યત ઇતિ ।
તદપવ્યાખ્યાનમ્ । પરવિદ્યાધિકારાત્ । યદ્ અક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનાત્ કથં કાલાન્તરમુક્તિરૂપં2 વર્ણ્યતે ॥ 13 ॥
ન ચાહં દુર્લભઃ સતતાભિયુક્તસ્ય ---
(અનન્યચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્યયુક્તસ્ય યોગિનઃ

)
અનન્યેતિ । યસ્યાન્યત્ર3 ચેતો નાસ્ત્ય્ અસાવ્ અનન્યચેતાઃ । સતતં
સર્વદા નૈરન્તર્યેણ । નિત્યશ ઇતિ યાવજ્જીવમ્ । તેનૈતદ્ દર્શિતં
વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રેણ કૃતાર્થતા ।
સતતોપાસનયા જ્ઞાનં પરિપક્વં મુક્તિક્ષમં સમ્ભવતીતિ ।
તસ્યાહં સુલભઃ સુખેન લભ્યો નિત્યયુક્તસ્યેતિ નિગમનમ્ ॥ 14 ॥
નોતેસ્:
1. ઉશ્ચારયન્
2. કાલાન્તરં મુક્તિરૂપં
3. કસ્યાન્યત્ર
પ્. 186
તત્પદપ્રાપ્તાવ્ ઉપાય ઉક્તઃ । તત્પ્રાપ્તૌ સત્યાં કઃ
પુરુષાર્થવિશેષ
ઇતિ ---
(મામ્ ઉપેત્ય પુનર્ જન્મ દુઃખલયમ્ અશાશ્વતમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

)
મામ્ ઇતિ । માં પ્રાપ્ય પુનર્ જન્મ દુઃખસ્યાલયં સ્થાનં ન
પ્રાપ્નુવન્તિ । સ્થાનાન્તરપ્રાપ્તૌ પુનરાવૃત્તિઃ । મત્પ્રાપ્તિર્
એવાનાવૃત્તિહેતુર્ ઇતિ દર્શયતિ ॥ 15 ॥
(આ બ્રહ્મભુવનાલ્ લોકાઃ પુનરાવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

)
આબ્રબ્મેતિ । આ બ્રહ્મભુવનાદ્ । બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્ય ભુવનં
નિવાસો બ્રહ્મલોકસ્ તેન સહ । અભિવિધાવ્ આકારો બ્રહ્મલોકસહિતાઃ1
પ્રાણિન ઉચ્યન્તે । નનુ ચ --- યો હ વૈ2 તત્ પરમં બ્રહ્મ વેદ
બ્રહ્મૈવ ભવતિ । તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે ઽથ
સમ્પત્સ્યે3 --- ઇત્યાધિશ્રુતિપ્રામાણ્યાદ્ વિદુષઃ પ્રારબ્ધકર્મક્ષયે
શરીરપાતાનન્તરં મોક્ષાવધારણાત્ કથં બ્રહ્મવિદાં
નિવૃત્તકલ્મષાણાં પુનર્ આવર્તનમ્ । તથા યાવદ્ અધિકારમ્
અવસ્થિતિર્
અધિકારિણામ્4 --- ઇતિ શારીરકસૂત્રાદ્ અધિકારે
લોકાનુગ્રહાર્થે વ્યાપારે
યે ઽવસ્થિતાસ્ તેષાં પ્રાજાપત્યાદાવ્ અધિકારે5 ઈશ્વરાનુશાસનાદ્
યાવદ્ અધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ ભવતિ । તત્ર ચ જ્ઞાનશેષમ્ અભ્યસ્યતાં
પ્રારબ્ધફલકર્મક્ષયે મુક્તિઃ । યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુદ્ધ્યત
સ સ
નોતેસ્:
1. ^શબ્દેન તાત્સ્થાત્સ્થાનિનસ્તન્નિવાસિનઃ
2. યો હેવ
3. વિમોક્ષ્યેત સમ્પત્સ ઇતિ
4. ^સ્થિતિરાધિકારિકારિકાણામ્
5. પ્રજાપત્યાદાવધિકારેશ્વરાનુશાસનાદ્
પ્. 187
તદ્ અભવત્1 --- ઇતિ બ્રહ્મસ્વરૂપાપત્તેઃ । ન હ વૈ દેવાન્ પાપં
ગચ્છતિ --- ઇતિ પુનર્જન્મપ્રતિષેધાચ્ ચ । એતદ્ અનુપપન્નમ્ ।
અત્રોચ્યતે । પ્રારબ્ધકર્મફલભોગક્ષયે સર્વેષાં મુક્તિર્ ઉક્તા ।
તચ્ ચારબ્ધફલં કર્મ કેષાઞ્ચિદ્ એકશરીરભોગ્યમ્ । અન્યેષામ્
અનેકશરીરભોગ્યમ્ । એકજન્મકૃતસ્યાપિ કર્મણો ઽનેકશરીરભોગ્યતાપિ
સ્મર્યતે । યથાવાન્તરતમનામ્નઃ પુરાણર્ષેઃ કલિદ્વાપરયોઃ
સન્ધૌ વિષ્ણુશાસનાદ્ વ્યાસપદપ્રાપ્તિઃ । એવં મુક્તિફલાનિયમસ્
તત્તદવસ્થાપ્રાપ્તેર્ ઇતિ2 શારીરકે ઽપિ કર્મફલતારતમ્યવશેન
મુક્તેર્ અનિયમદર્શનાદ્ અવિરોધો ઽત્ર । મામ્ ઉપેત્ય હે કૌન્તેય પુનર્ જન્મ
શરીરગ્રહણં ન વિદ્યતે ॥ 16 ॥
કસ્ય હેતોર્ ઇતરેષાં લોકાનામ્ આવૃત્તિઃ । કાલપરિચ્છિન્નત્વાત્ ।
પરસ્ય કારણપ્રાપ્તસ્ય પ્રચ્યુતિર્ નાસ્તિ કાર્યલોકેષુ હિ વર્તમાનસ્ય ।
તેષાં વિનાશિત્વાદ્ આવૃત્તિર્ અવશ્યં ભાવિની3 તદ્ એતદ્ આહ ---
(સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તાં તે ઽહોરાત્રવિદો જનાઃ

)
સહસ્રેતિ । તથા ચોક્તમ્ ---
દૈવિકાનાં યુગાનાન્ તુ સહસ્રં પરિસઙ્ખ્યયા ।
બ્રાહ્મમ્ એકમ્ અહર્ જ્ઞેયં તાવતી રાત્રિર્ એવ4 ચ ॥ ઇતિ ।
સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ બ્રહ્મણો જાગરિતાવસ્થા । ચતુર્દશમ્
અન્વન્તરાવચ્છિન્નઃ કાલઃ । તાવતી રાત્રિર્ અવાન્તરપ્રલયો
બ્રહ્મણઃ સ્વપ્નાવસ્થા । તદ્ એવમ્ અહોરાત્રૌ સંવત્સરકલ્પનયા
વર્ષશસમ્ આયુર્
નોતેસ્:
1. સ સ તદાભવત્
2. ^તદવસ્થાવપૃતેરિતિ
3. અવશ્યભાવિની
4. મહારાત્રિમ્ ઇતિ મનુસ્મૃતૌ પાઠઃ
પ્. 188
બ્રહ્મણઃ । તતો બ્રહ્મા મુચ્યતે । મહાપ્રલયો ભવતિ ।
પૃથિવ્યાદીન્ય્ અપિ ભૂતાનિ તદા પ્રલીયન્તે ॥ 17 ॥
તત્રાહનિ રાત્રૌ ચ યો વ્યાપારો ભૂતાનાં સ કથ્યતે ---
(અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અહરાગમે ।
રાત્ર્યાગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્તસઞ્જ્ઞકે

)
અવ્યક્તેતિ । અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતમ્ ઉચ્યતે પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં
સૂક્ષ્માવસ્થા । કર્માવિદ્યાસહિતાશ્ ચ જીવાઃ । અન્તર્યામીશ્વરો
ઽધિષ્ઠાતા । તદ્ એતદ્ વ્યાકૃતમ્ ઉચ્યતે । તથા ચ શ્રુતિઃ ---
તદ્ ધેદં તર્હ્ય્ અવ્યાકૃતમ્ આસીત્ --- ઇતિ । વ્યક્તં યચ્ ચ2
ચરાચરાણિ ભૂતાનિ મહાભૂતાનિ ચ પ્રભવત્ય્ અહરાગમે ।
રાત્ર્યાગમે તુ પ્રલીયન્તે ।
તત્ર વા વ્યાકૃતે ઽવાન્તરપ્રલયે ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પ્રલયો
મહાપ્રલયે તુ મહાભૂતાનામ્ અપીતિ વિશેષઃ ॥ 18 ॥
કૃતકર્મવિનાશો ઽકૃતકર્મફલસ્ય ચાગમ3 ઇતિ દોષદ્વયં
પરિહરન્ન્ આહ---
(ભૂતગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
રાત્ર્યાગમે ઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્ય્ અહરાગમે

)
ભૂતેતિ । સંસારસ્યાનાદિત્વાત્ પૂર્વકલ્પકૃતાનાં કર્મણાં
સ્તિમિતં નામાવસ્થાનં4 ન વિનાશઃ । તન્નિબન્ધનો ઽયં
પુનઃ સુરનરતિર્યક્પ્રભેદેન વિચિત્રઃ સર્ગ ઇતિ ।
સ એવાયમ્ ઇતિ । સમાનનામાકૃતિત્વા(દ્ અ)ભેદો વ્યપદિશ્યતે ।
તન્નામનસ્ તદાકૃતયશ્ ચ જાયન્તે । વ્યક્તીનામ્ અન્યત્વે ઽપિ
યથા ત એવ શાલયો ભુજ્યન્તે (તદ્વત્) । શેષં ગતાર્થમ્ ॥ 19 ॥
નોતેસ્:
1. તત્ર વ્યાકૃતમાસીત્
2. વ્યક્તયશ્ ચ
3. કૃતકર્મવિનાશોકૃતસ્ય ચ કર્મફલસ્યાગમ ઇતિ
4. સ્તિમિતાનામવસ્થાન
પ્. 189
યદ્ એતદ્ વ્યક્તં વર્ણિતં1 (તસ્માત્) ---
(પરસ્ તસ્માત્ તુ ભાવો ઽન્યો વ્યક્તો ઽવ્યક્તાત્ સનાતનઃ ।
યઃ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ

)
પર ઇતિ । પરસ્ તત્કાષ્ઠા2 । સર્વજ્ઞો ઽવ્યક્તઃ કરણાગોચરત્વાત્ ।
તસ્માદ્ અવ્યક્તાત્ પૂર્વોક્તાદ્ અચેતનાદ્ અયં ચેતનઃ પરમાત્મા
સનાતનો નિત્યઃ (પરઃ) । કથમ્ । યઃ સ સર્વેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ
।
સો ઽયમ્ ઈશ્વરઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ॥ 20 ॥
(અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ આહુઃ પરમાં ગતિં ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ

)
અવ્યક્તેતિ । યો ઽયમ્ અવ્યક્તઃ પરમાત્માક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તો વેદે ---
તતો ઽક્ષરાત્ સમ્ભવતીહ વિશ્વમ્ --- ઇતિ તમ્ આહુઃ શ્રુતયઃ ।
પરમાં ગતિં કથં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે । તદ્ધામ સ્થાનં
પરમં
મમ ॥ 21 ॥
સ પુનઃ કેનોપાયેન લભ્યત ઇત્ય્ આહ ---
(પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ।
યસ્યાન્તઃસ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્

)
પુરુષ ઇતિ । ભક્ત્યા અનન્યયા તત્પરયા
સ્તુતિનમસ્કારધ્યાનધારણાદિભિસ્ તમ્ એવ ભજતે । ન દેવતાન્તરમ્ ।
તસ્ય લક્ષણમ્ ઉચયતે પ્રતિપત્તિસૌકર્યાર્થમ્ । યસ્યાન્તઃસ્થાનિ હિ
ભૂતાનિ ।
કારણે હિ કાર્યમ્ અન્તર્ભવતિ મૃદીવ શરા(વમ્) । ... યોગેન ચેદં
સર્વં તતં વ્યાપ્તમ્ ॥ 22 ॥
ઈશ્વરસતત્ત્વં નિર્ધારિતમ્3 । તત્પ્રાપ્ત્યુપાયશ્ ચ --- પ્રયાણકાલે
મનસા --- ઇત્ય્ આરભ્યોક્તઃ । (પુરુષં) પ્રાપ્તાનાં ચાનાવૃત્તિર્
ઉક્તા ।
નોતેસ્:
1. વલિતં
2. તત્કૃષ્ઠા
3. નિવારિતમ્
પ્. 190
અથેદાનીં યેન માર્ગેણ ગતાનામ્ અનાગમો ઽનાવૃતિર્ યેન ચાવૃત્તિર્
ઇતિ વિભાગેન દર્શયન્ન્ આહ ---
(યત્ર કાલે ત્વ્ અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ

)
યત્રેતિ । કાલગ્રહણં માર્ગોપલક્ષણાર્થમ્ । કર્મયોગિનો
જ્ઞાનયોગિનશ્
ચ દેવયાનપિતૃયાનમાર્ગમ્ અર્ચિરાદિલક્ષિતં પ્રથમં દર્શયતિ
પ્રાધાન્યાત્ ॥ 23 ॥
(અગ્નિર્ જ્યોતિર્ અહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ

)
અગ્નિર્ ઇતિ । અગ્નિર્ જ્યોતિર્ ઇત્ય્ અર્ચિર્દેવતા લક્ષ્યતે ।
તથા શુક્લપક્ષદેવતોત્તરાયણદેવતેત્ય્ આતિવાહિન્યો1 દેવતા ઇતિ
સ્થિતં શારીરકે । તેન તુ પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ પરમાત્માનમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્ય તત્ર મુખ્યતત્ત્વં ન કાર્યલોકો ગૃહ્યતે
પરબ્રહ્મપ્રકરણાચ્ ચ ।
તત્ર યત્ કૈશ્ચિદ્ ઉક્તમ્ --- અર્ચિરાદિમાર્ગગામિણાં2
હિરણ્યગર્ભલોકપ્રાપ્તિર્ ઇતિ તદ્ અસત્ । ઇહાનાવૃત્તિર્ ઉચ્યતે
બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ સ્વતન્ત્રવૃત્તિઃ । તથા ચોક્તમ્ --- આ બ્રહ્મભુવનાલ્
લોકાઃ --- ઇતિ ॥ 24 ॥
ઇદાનીં કેવલકર્મિણાં પિતૃયાનઃ ન પુનઃ પુનરાવૃત્તિલક્ષણો
માર્ગો નિર્દિશ્યતે પ્રસઙ્ગાત્ કથં3 ચાનભિજ્ઞા નામ પરાભવેયુર્
ઇતિ દર્શનાર્થમ્ ---
નોતેસ્:
1. આતિવાહિન્યો
2. ^ગામિનાં
3. કથં નામ જ્ઞાનં પરા^
પ્. 191
(ધૂમો રાત્રિસ્ તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ ।
તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્ યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે

)
ધૂમ ઇતિ । ધૂમો રાત્રિસ્ તથા કૃષ્ણ ઇત્ય્ અત્રાપિ દેવતા એવ
લક્ષ્યન્તે । નાત્રોત્તરાયણં દક્ષિણાયનં રાત્રિરહર્ વેતિ
વિવક્ષિતમ્ । યત્ર ક્વચન મૃતાનાં સમુચ્ચયકારિણામ્ અર્ચિરાદિર્
એવ । ઇતરેષામ્ અપિ ધૂમાદિર્ એવ । ભીષ્મસ્યોત્તરાયણપ્રતીક્ષા
તત્ર મરણં પ્રશસ્તમ્ ઇતિ પ્રોત્સાહનાર્થા ન નિયમાર્થા ।
શેષં ગતાર્થમ્ ॥ 25 ॥
(શુક્રકૃષ્ણે ગતી હ્ય્ એતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્ અન્યયાવર્તતે પુનઃ

)
શુક્લેતિ । એતે ચ ગતી શુક્લકૃષ્ણે જગતઃ । શાશ્વતે1 મતે
વેદોક્તત્વાત્ --- એકયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્ અન્યયાવર્તતે2 પુનર્ ઇતિ ।
અર્થસ્ય પુનર્ વચનં નિગમનમ્ ॥ 26 ॥
માર્ગદ્વયાભિજ્ઞઃ કેવલં કર્મ નારભતે સમુચ્ચયાર્થમ્ એવ યતતે
નિઃશ્રેયસાર્થત્વાદ્ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ ---
(નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન

)
નૈત ઇતિ ॥ 27 ॥
તદ્ એતદ્ અધ્યાયોક્તં જ્ઞાનમ્ અન્યનિન્દયા સ્તૂયતે ।
શ્રદ્ધાલવઃ કથમ્ અત્રાભિયુક્તા ભવેયુર્ ઇતિ ।
નોતેસ્:
1. શાશ્વતી
2. અન્યથાવર્તતે
પ્. 192
(વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ દાનેષુ યત્પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટમ્ ।
અત્યેતિ તત્ સર્વમ્ ઇદં વિદિત્વા યોગી પરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચાદ્યમ્