ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 7

)
યોગિનામ્ ઇતિ । આદિત્યં રુદ્રમ્ અન્યાં6 વા દેવતાં યે યુઞ્જતે
તેષાં7 યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાનન્તરાત્મના8 માં ગતેન
મદાસક્તચેતસા શ્રદ્ધાવાન્ આસ્તિક્યબુદ્ધિર્ ભજતે9 યો માં સ મે
યુક્તતમો મત ઇતિ ॥ 48 ॥10
(ઇતિ શ્રી)ભગવદ્ભાસ્કરકૃતે ગીતાભાષ્યે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ ॥ 6 ॥
નોતેસ્:
1. માહાત્મ્યદર્શયત્રધ્યાય^ ---વ
2. કૃછાચાન્દ્રાયણોપવાસરેભ્યઃ ---વ
3. કેવલકર્મિણો કર્મ^ ---લ
4. જાનેસ્યાક્ષિપ્તત્વાત્^ ---વ
5. 44 ---વ।લ
6. અન્યં ---વ
અન્યં દેવતાં ---લ
7. તેષો ---વ
8. મહતેનાન્તરાત્મના ---વ
9. સમદાસક્તચેતસા શ્રદ્ધવાતાસ્તિવા બુદ્ધિર્મજત્યે ---વ
10. 44 ---વ।લ
પ્. 166
અથ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ।1
ષષ્થે ઽધ્યાયે સમાધિર્ ઉક્તઃ । યત્ર સમાધીયતે2 ચિત્તં
તદ્ ઈશ્વરાખ્યં બ્રહ્મ સવિસ્તરં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અધ્યાય આરભ્યતે ।
ન હ્ય્ અજ્ઞાતસ્વરૂપસ્યોપાસનં6 શક્યં કર્તુમ્ ઇતિ ।
ભગવાન્ ઉવાચ4 ---
(મય્ય્ આસક્તમનાઃ પાર્થ યોગં યુઞ્જન્ મદાશ્રિતઃ ।
અસંશયં સમગ્રં માં યથા જ્ઞાસ્યસિ તચ્ છ્રુણુ

)
મયીતિ । મયિ પરમેશ્વરે5 સ્વાભાવિકસ્નેહાર્દ્રચેતા6 યોગં
યુઞ્જાનઃ કુર્વાણ ઇત્ય્ અર્થઃ । મામ્ આશ્રિતો મદાશ્રિતો ઽનન્યશરણઃ
।
સંશયરહિતં સમગ્રં કૃત્સ્નં માં યથા યેન પ્રકારેણ
જ્ઞાસ્યસિ
પ્રતિપત્સ્યસે તચ્ છ્રુણુ ॥ 1 ॥
વિસ્તરપ્રકારં દર્શયતિ ---
(જ્ઞાનં તે ઽહં સવિજ્ઞાનમ્ ઇદં વક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્ અન્યજ્ જ્ઞાતવ્યમ્ અવશિષ્યતે

)
જ્ઞાનમ્ ઇતિ । જ્ઞાનમ્ ઈશ્વરસ્વરૂપબોધનમ્ । તદ્વિજ્ઞાનસહિતં7
વક્ષ્યામિ । વિશેષજ્ઞાનમ્8 --- સો ઽહમ્ --- ઇત્યાદિ । ઇદમ્ ઇતિ
પૂર્વોક્તં પરામૃશ્યતે । વક્ષ્યામિ । કાર્ત્સ્યેન9 ।
યજ્ જ્ઞાનં10 જ્ઞાત્વા નેહ લોકે જ્ઞાતવ્યં પુનર્ અવશિષ્યતે ॥ 2 ॥
નોતેસ્:
1. શ્રીજારયણાય નમઃ ---વ। લકોષે નાયમંશઃ
2. સમાધીયતો ---વ
3. નહ્યજ્ઞાનતસ્વરૂપસ્યોપસાનં ---લ
4. મમવાનુવાચ ---વ
5. પ્રયિપ્રરેમેશ્વરે ---વ
6. સ્વભાવિકાસ્નેહાર્દ્રચેતા ---લ
સ્નેહાન્દ્રવેતાયોગુંયુજાનઃ ---વ
7. વિતાનસહિતં ---વ
8. ... જ્ઞાને ---વ
9. કાત્સ્યેન ---વ
10. યજ્ઞાનં ---વ
પ્. 167
દુર્લભં ચ મત્સ્વરૂપજ્ઞાનમ્ । કથમ્ ---
(મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્ માં વિત્તિ તત્ત્વતઃ

)
મનુષ્યેતિ । મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે
યત્નં1 કરોતિ । યતતામ્ અપિ તેષાં સિદ્ધાનાં2 સિદ્ધ્યર્થં3
પ્રવૃત્તાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કશ્ચિન્ માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ4
યાથાતથ્યેન ॥ 3 ॥
શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્યેદાનીં5 સવિસ્તરમ્ આત્માનં કથયતિ ---
(ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા

)
ભૂમિર્ ઇતિ । ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખમ્ ઇતિ પઞ્ચાપિ ભૂતમાત્રા
નિર્દિશ્યન્તે6 સ્થૂલશરીરારમ્ભિણ્યઃ । મનો બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અન્તઃકરણં
નિર્દિશ્યતે । મનોગ્રહણેન બાહ્યમ્ અપિ કરણં ગૃહ્યતે
બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયલક્ષણમ્7 ।
અહઙ્કાર ઇત્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્માભિમાન આત્મનિ ચાનાત્માભિમાનઃ ।
સ8 ઉભયવિધો વિપરીતપ્રત્યયઃ સંસારહેતુર્ યમ્ અવિદ્યેત્ય્
આચક્ષતે । મે મદીયાષ્ટધા ભિન્ના પ્રકૃતિઃ
સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણસ્ય ભૂતજાતસ્ય ॥ 4 ॥
ઇમામ્ અચેતનાં પ્રકૃતિં પૃથક્કૃત્ય ચેતનાં નિર્દેષ્ટુમ્ આહ8 ---
(અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્

)
અપરેતિ10 । અપરેયમ્ અષ્ટધા11 ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અપરા ભોગ્યરૂપા12
નોતેસ્:
1. યત્વં ---વ
2. સિદ્ગાનાં
3. સિદ્ધાર્થં ---વ
4. તત્વતઃ ---વ
5. શ્રીત્તારમભિમુખીકૃત્ય ---વ
6. વાયુરિતિ ---લ।વ ॥ નિદિશ્યતે ---વ
7. બુદ્ધિદ્રિયકર્મેદિય લક્ષણ ---વ
8. સ ઇતિ ---વકોષે નાસ્તિ
9. ઇમામચેતના પ્રકૃતિ પૃથકૃત્ય ચેતનાં નિર્દંષ્ટુમાહ ---વ
10. અપરોતિ ---વ
11. અપરેયામષ્ટધા ---વ
12. ભોપરૂપા ---વ
પ્. 168
પરતન્ત્રા । અપરાં પ્રધાનભૂતાં1 પ્રકૃતિમ્ ઇતો ઽન્યાં
મત્સમ્બન્ધિનીં વિદ્ધિ । જીવભૂતાં જીવત્વં પ્રાપ્તાં2
ભોક્તૃરૂપેણાવસ્થિતામ્ ।
યયા પ્રકૃત્યેદં4 ધાર્યતે જગદન્તર્ અનુપ્રવિષ્ટમ્5 ।
(તથા ચ) શ્રુતિઃ --- અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય6 નામરૂપે
વ્યાકરવાણિ --- ઇતિ ॥ 5 ॥
દ્વાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યાં ભૂતાનિ જાયન્ત ઇત્ય્ આહ7 ---
(એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્ય્ ઉપધારય ।
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા

)
એતદ્ ઇતિ । એતે દ્વે8 પ્રકૃતી યોની યેષાં ભૂતાનાં તાન્ય્ એતદ્યોનીનિ ।
તત્ર યાચેતના પ્રકૃતિઃ સા કાર્યકારણરૂપેણ પરિણમતે ।
યા તુ ચેતના સા સ્વકર્મોપાર્જિતફલભોક્તૃરૂપેણાવતિષ્ઠતે9 ।
તાન્ય્ એતાનિ જીવાવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ10 સર્વાણીત્ય્ ઉપધારય ।
તે ચ મત્સમ્બન્ધિન્યૌ11 । કથમ્ અચેતના મત્તો જાતાશ્ ચેતનાઃ પુનર્
મદસમ્ભૂતાઃ । યત એવમ્ અતો ઽહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ
પ્રલયસ્
તથા । પ્રભવન્ત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ12 પ્રભવઃ ।
પ્રલીયન્તે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રલયઃ13 ।
કથં પુનર્ ગમ્યતે સમસ્તસ્ય જગતો મૂલકારણં બ્રહ્મ ઇતિ ।
શ્રુતેઃ --- સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ --- ઇતિ ।
તદૈક્ષત સ આત્મા --- ઇતિ ।
સદાત્મશબ્દાભ્યાઅં પરામર્શાચ્ ચેતનં14 કારણં નિશ્ચીયતે ।
ન હ્ય્ અનુમાનેન15 કેવલેનાત્યન્તાતીન્દ્રિયં જગત્કારણં કશ્ચિત્
સમર્થયિતું શક્તઃ । અસિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધદોષદુષ્ટત્વાત્16 ।
નોતેસ્:
1. ^ભ્રૂતાઙ્કૃતિ... ---વ
2. જીવત્વપ્રપ્તાં ---વ
3. ભોક્તુરૂપે^ ---વ
4. પ્રકૃત્યા ઇદં ---વ
5. ... પ્રવિષ્ટ ---વ।લ
6. શ્રુતિર્જવિનાત્મના^ ---વ
7. ઇત્યાહ ॥ 5 ---લ।વ
8. એત દ્વે ---વ
9. ^ભોક્તૂરૂપેણાવતિષ્ટતે ---વ
10. મૂતાનિ ---વ
11. સત્સમ્બન્ધિન્યૌ ---વ
12. પ્રભવજ્યસ્માદિતિ ---વ
13. પ્રાલીયતે ---વ
14. સ આત્મેઙ્કૃત્યાત્મશબ્દાભ્યાં પરામશેશ્ચેતનં ---વ
15. મહ્યનુમાનેન ---વ
16. કશ્ચિત્સમર્થ ... દુષ્ટત્વાત્ અંશોયં નાસ્તિ ---વકોષે
પ્. 169
તત્ર સાઙ્ખ્યાઃ પ્રધાનં જગત્કારણં વર્ણયન્તિ ।
નૈયાયિકવૈશેષિકાઃ પરમાણૂન્ ।
તત્ર વાદિનઃ પરસ્પરવિરુદ્ધં જલ્પન્તો નાદ્યાપ્ય્ અન્તં ગતાઃ1 ।
શ્રુતિવિરોધાચ્ ચાનુમાનમ્ આભાસીભવતિ ।
યત્ પુનર્ અનુમાનં શ્રુત્યનુસારિ તદનુગ્રાહકત્વેનોપન્યસ્યતે
તદાશ્રીયતે । યેન સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિશ્ ચેતનો જગત્કર્તા સાધ્યતે ।
તાર્કિકાનુમાનેન2 તુ યસ્ય યત્ર કર્તૃત્વં તત્પરિજ્ઞાનવતસ્
તચ્છક્તિયુક્તસ્ય3 કર્તૃત્વોપપત્તેઃ । રથપ્રાસાદાદિકર્તૃવદ્ ઇતિ4 ।
અનેન5 ચાસર્વજ્ઞસ્યાસર્વશક્તેર્ અનીશ્વરસ્ય6 સિદ્ધેઃ
પ્રકૃતવસ્ત્વસિદ્ધેર્
અનાશ્રયણમ્ ઇતિ ॥ 6 ॥
યત એવમ્7 ---
(મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ધનઞ્જય ।
મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

)
મત્ત ઇતિ । મત્તઃ પરતરં નાન્યદ્ અહમ્ એવ સર્વસ્માજ્ જગતઃ પરતરો
મૂલકારણત્વાત્ । કથં પુનર્ અસ્ય કારણત્વમ્ । શક્તિપરિણામાત્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ8 --- તદાત્માનં સ્વયમ્ અકુરુત ---
યથોર્ણનાભિઃ9 સૃજતે ગૃહ્ણતે10 ચ ।
11અપ્રચ્યુતસ્વરૂપસ્યાપ્ય્ અચિન્ત્યશક્તિત્વાત્ પરિણામો ભવતીતિ ।
યથાકાશો12 વાયુરૂપેણ પરિણમતે ન સ્વરૂપવિનાશો વાયોશ્ ચ
પઞ્ચવૃત્તિરૂપેણાધ્યાત્મમ્13 ।
નોતેસ્:
1. જગત્કારણ વર્ણયન્તિ । નૈય્યાયિકવૈષિકાઃ
પરમાંણૂસ્તત્રવાદિનં કશ્ચિત્ સમાર્થયિતુ શક્તો
સિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્રદોષદુષ્ટત્વાત્તત્ર
સાઙ્ખ્યઃ પ્રધાનં જગત્કારણં પરસ્પરવિરુદ્ધં
જલ્પન્તોનાદ્યાપ્યન્તં ગતાઃ ---વ
2. ચતનો ... તાર્કિકાનુમનિન ---વ
3. ... સ્તછક્તિસ્ય ---વ
4. ... પ્રસાદ^ ---વ
5. ... વાદિજ્યનેન ---વ
6. ... સર્વશક્તોરનીશ્વર^ ---વ
7. યત એવ ---લ
8. ... પરિણામ તથા ચ શ્રુતિ ---વ
9. યથોર્ણનાભઃ ---લ
યથો નાભઃ ---વ
10. ગૃહ્ણતે ---વ
11. ચાપ્રત્ત્યુતસ્વરૂપ^ ---વ
12. ષથાકાશો ---વ
13. ... વિનોશો વાયોશ્ચ પશ્ચવૃત્તિરૂપેણાધ્યાત્મ^ ---વ
પ્. 170
યથા ચ તન્તુભ્યઃ1 પટો જાયતે તન્તુસ્વરૂપપ્રચ્યુતિઃ2 ।
વિચિત્રશક્તયો હિ ભાવાઃ । તથા ચોક્તં પુરાણે ---
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્ તર્કેણ સાધયેત્ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ3 પરં યત્ તુ તદ્ અચિન્ત્યસ્ય4 લક્ષણમ્ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ મન્ત્રઃ ---
ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે
ન5 તત્સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ વિદ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ6 શ્રૂયતે
સ્વાભાવિકી7 જ્ઞાનબલક્રિયા ચ ॥ ઇતિ ।
મયિ કારણે સર્વમ્ ઇદં કાર્યં પ્રોક્તં ગ્રથિતમ્ અનુસ્યૂતમ્ ઇત્ય્
અર્થઃ ।
યથા કાર્પાસસૂત્રે8 મણિગણા યથા ચ મૃદિ શરાવાદય ઇતિ ॥
મમૈતાઃ શક્તયો યા અબાદિષુ રસાદિરૂપા જગતઃ સંસ્થિતિહેતવસ્
તા
દર્શયતિ9 ---
(રસો ઽહમ્ અપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ ।
પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ

)
રસ ઇતિ10 । રસઃ સારો યેન શરીરપુષ્ટિર્ ભવતિ11 । ઇહ પ્રકરણે
જગત્સ્થિતિહેતૂનાં12 સઙ્કીર્તનમ્ । વિભૂતિપ્રકરણે તુ
કારણમ્ અકારણં વા યદ્ ઉત્કૃષ્ટં13 સત્ત્વં તદુપદિશ્યતે ।
ચિન્તનીયં યદ્ ઉત્કૃષ્ટં સત્ત્વં તદ્ ઉપદિશ્યતે14 ।
ચિન્તનીયત્વેનેત્ય્ અપુનરુક્તતા15 । મે
નોતેસ્:
1. તતુભ્યઃ ---વ
2. જાયતે તુ સ્વરૂપપ્રત્યુતિ ---વ
3. અચિત્યા ... સાધયેર્થપ્રકૃતિમભ્યઃ ---વ
4. પરં યત્તદચિન્ત્યસ્ય ---વ
5. ન મત્સમશ્ચ ---વ
6. વિવિધં વ ---વ
7. સ્વાભાવિકૌ ---વ
8. કાર્પસ^ ---વ।લ
9. હેતવંસ્થાદર્શષતિ ---વ
10. રસ ઇતિ ---વ
11. રસાસારં યેન શરીરયુષ્ટિર્ભવતિ ---વ
12. તગત્સ્થિતિ^ ---વ
13. યુદુત્કૃષ્ટ ---વ
14. તદુપદિશ્યર્તે ---વ
15. ... ત્વેનેત્યુપુનદુક્તતા ---વ
પ્. 171
રસરૂપપ્રોતા આપ ઇતિ કેચિદ્ યોજયન્તિ । તદ્ અસત્ ।
યથાશ્રુતાન્વયભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । સ્થિતિનિમિત્તાનાં ચ ધર્માણામ્
ઇહ
વક્તુમ્ ઇષ્ટત્વાત્ ।
પ્રભાસ્મિ । પ્રકાશઃ શક્તિઃ । પ્રણવ ઓઙ્કારઃ ।
સો ઽપિ ધ્યાનજપાદાવ્ ઉપયોગાદ્ ઉત્કર્ષહેતુઃ । શબ્દો ઽસ્મ્ય્ આકાશે2 ।
શબ્દેન હિ3 સર્વલોકવ્યવહારઃ પ્રવર્તતે । પુરુષસ્યેદં પૌરુષં
પુંસ્ત્વં પ્રજનનકારણમ્ ॥ 8 ॥
(પુણ્યં પૃથિવ્યાં ગન્ધો ઽસ્મિ તેજશ્ ચાસ્મિ વિભાવસૌ ।
જીવનં સર્વભૂતેષુ તપશ્ ચાસ્મિ તપસ્વિષુ

)
કિં ચ ---
(બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ ।
બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્

)
બીજમ્ ઇતિ । બીજં મૂલકારણં માં વિદ્ધિ જાનીહિ । સનાતનં
નિત્યમ્ । બુદ્ધિર્ અસ્મિ બુદ્ધિમતાં8 બૃહસ્પતિભાર્ગવાદીનામ્9 ।
તેજઃ પ્રભાવો ઽસ્મિ તેજસ્વિનાં10 રાજ્ઞામ્ ॥ 10 ॥
(બલં બલવતાં ચાહં કામરાગવિવર્જિતમ્ ।
ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામો ઽસ્મિ ભરતર્ષભ

)
બલમ્ ઇતિ । બલં બલવતાં11 ચાહમ્ । તદ્ વિશિનષ્ટિ ---
કામરાગવિવર્જિતમ્ । કામેન રાગેણ ચ રહિતમ્ । તત્સમુત્થં12
તુ યદ્ બલં
નોતેસ્:
1. ધ્યાનનયાદાવુપ^ ---વ
2. શબ્દૌસ્સ્યાકાશે ---વ
3. શબ્દે સર્વનહિ ---વ
4. પ્રજનકારણં ---વ।લ
5. ગધઃ ---વ
6. પુરાષહેતુત્વાત્ ---વ
7. હિરણ્યરેતાસિ ---વ
8. બુદ્ધિવતાં ---વ।લ
9. ... તિર્ભાર્ગવાદીનાં ---વ
10. તેજાસ્વિનાં ---વ
11. વલવતા ---વ
12. તત્સમુત્પં ---વ
પ્. 172
પ્રત્યવાયનિમિત્તમ્ । સ્વાભાવિકં તુ યદ્ બલં તદ્ ઉત્કર્ષકારણમ્ ।
યથા વૈનતેયાદીનામ્ । ધર્મેણાવિરુદ્ધઃ1 કામો ભૂતેષુ સો ઽહમ્
અસ્મિ
યથા સ્વદારેષુ ॥ 11 ॥
કિં ચ ---
(યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવાસ્ તામસા રાજસાશ્ ચ યે ।
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ

)
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા ઇતિ । સત્ત્વનિવૃત્તાઃ । સાત્ત્વિકા
દેવાદયો રાજસા અસુરા મનુષ્યાશ્ ચ2 તામસાઃ સર્પાદયો3 મત્ત
એવ ઇતિ તાન્ વિદ્ધિ । ન ત્વ્ અહં તેષુ । નાહં જનાશ્રિતઃ । તે તુ
પુનર્ મયિ વર્તન્તે4 । મદધીનવૃત્તય ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 12 ॥
અથેદાનીં5 ગુણાનાં સ્વભાવઃ કશ્ચિદ્ કથ્યતે ---
(ત્રિભિર્ ગુણમયૈર્ ભાવૈર્ એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાબિજાનાતિ મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્

)
ત્રિભિર્ ઇતિ । ત્રિભિર્ ગુણમયૈર્ ભાવૈઃ6 કૃત્સ્નમ્ ઇદં જગન્ મોહિતમ્ ।
નાભિજાનાતિ મામ્ એભ્યો ગુણેભ્યઃ પરમ્ અવ્યયં વ્યયરહિતમ્ ॥ 13 ॥
ત્રિભિર્ એતૈર્ ગુણૈર્ મોહિતસ્ય સંસારકાન્તારોત્તારો નાસ્તીત્ય્ આહ ---
(દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે

)
દૈવીતિ । દેવસ્યેયં દૈવી7 । હિશબ્દો હેતૌ । યસ્ય દેવસ્ય મમ માયા
નિર્મીયતે ન (માયાવિકાઃ)8 । ન જાતમ્ ઇતિ પ્રકૃતિર્
નોતેસ્:
1. તદુત્કર્ષકાનષ્ટિકામરાગાવિરણંયથાવૈનનેયાદીનાં
ધર્મેણાવિરુદ્ધ્ય ---લ॥વ
ધર્મેણ વિરુદ્ધા ---લ
2. માનુષાશ્ચ ---વ
3. તામસાઃ યદિયો ---વ
4. વર્તતે ---વ
5. અથેદાંર્ન ---વ
6. ગુણમયેર્ભાવૈઃ ---
7. દેવી ---વ
8. નિમીયતે ---વ
9. ન યાવિકા ---લ
પ્. 173
ઈશ્વરાદ્ ઉત્પન્ના માયોચ્યતે । શ્રુતિશ્ ચ નિર્વક્તિ1 --- માયાં તુ
પ્રકૃતિં
વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ --- ઇતિ ।
ન સાઙ્ખ્યાનામ્ ઇવ નિત્યા । યત્ર માયાશબ્દઃ પ્રજ્ઞાવચનઃ
પ્રયુજ્યતે
તત્રેયં વ્યુત્પત્તિઃ ।
મીયતે પરિચ્છિદ્યતે2 પ્રમેયો ઽર્થ ઇતિ પ્રજ્ઞા માયા । યથા ---
ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે4 --- અતીન્દ્રિયપ્રજ્ઞાભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
દુરત્યયા દુઃખેનાત્યયો ઽતિક્રમો ઽસ્યા ઇતિ દુરત્યયા । યદ્ય્ એવં
શાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યમ્ । નેતિ બ્રૂમઃ । મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે તે
માયાં
તરન્તીતિ ન દોષઃ ॥ 14 ॥
નનુ યે પ્રપદ્યન્ત5 ઇતિ વિશેષણમ્ અનર્થકમ્ । નેત્ય્ ઉચ્યતે । અર્થવદ્ એવ
(તત્ ।) કથમ્ ---
(ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ ।
માયયાપહૃતજ્ઞાના આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ

)
ન મામ્ ઇતિ6 । માયયાનન્તરોક્તયા પ્રકૃત્યાપહૃતજ્ઞાના આસુરં
ભાવં શાટ્યાનૃતાદિલક્ષણમ્ આશ્રિતાઃ ॥ 15 ॥
કે પુનસ્ તે યે ત્વાં પ્રપદ્યન્તે7 ---
(ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનો ઽર્જુન ।
આર્તો જિજ્ઞાસુર્ અર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ

)
ચતુર્વિધા ઇતિ । ચતુર્વિધાશ્ ચતુષ્પ્રકારાધિકારિણો8 માં
ભજન્તે । આર્તો વ્યસનાપન્નઃ । જિજ્ઞાસુઃ પરમેશ્વરસમ્બોધને
યતમાનઃ । અર્થાર્થી દ્રવ્યાકાઙ્ક્ષી । જ્ઞાની બ્રહ્મવિત્ ॥ 16 ॥
નોતેસ્:
1. નિર્વભક્તિ ---વ
2. મેયતે પરિછિદ્યતે ---વ
3. ઇન્દ્રમાભિઃ ---લ
4. પુરુષરૂપદેયતે ---વ
5. પ્રદ્યં ત ઇતિ ---વ
6. ન સ્મમિતિ ---વ
7. પ્રતિપદ્યન્તે ---વ
પ્રતિપદ્યન્તે ---લ
8. અત્ર વકોષસ્ય સમાપ્તિઃ
પ્. 174
કિં ચ સર્વે તુલ્યાઃ । કિઞ્ ચૈષાં કશ્ચિદ્ અધિક ઇતિ પૃચ્છાયાં
પ્રાપ્તાયામ્ આહ ---
(તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ

)
(તેષાં ઇતિ ।) તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્તઃ । નિર્ધારણે ષષ્ઠી ।
નિત્યયુક્તઃ સતતાભ્યાસી । મય્ય્ એકસ્મિન્ ભક્તિર્ યસ્યાસાવ્ એકભક્તિઃ1
।
સ વિશિષ્યતે । પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ । વિશ્વસ્ય જગતો ઽન્તરાત્મા
પરમાત્મા ।
મમાપિ ચાયમ્ એવાત્મેતિ મન્યમાનો નૈસર્ગિકસ્નેહપ્રતિબદ્ધબુદ્ધિર્
અતિતરાં ભૂયો ભૂયો ઽનુરજ્યતે ।
સ ચ મમ પ્રિય ઇતિ ॥ 17 ॥
યદ્ય્ અપિ રાગદ્વેષાવ્ ઈશ્વરસ્ય ન સ્તઃ ।
તથાપિ શાસ્ત્રાર્થયાથાત્મ્યવેદિત્વાદ્ ઐકાત્મ્યપ્રાપ્તેઃ પ્રિય ઇત્ય્
ઉચ્યતે । ઇતરેભ્ય આર્તાદયઃ2
પરમેશ્વરમ્ આશ્રયન્તો ઽન્યેભ્યો મહાકાલભક્તેભ્યઃ પ્રકૃષ્ટતરા ઇતિ
દર્શયિતુમ્ આહ ---
(ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતઃ ।
આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્

)
ઉદારા ઇતિ । ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે ઉત્કૃષ્ટાઃ । જ્ઞાની તુ
નિરુપચારમ્ આત્મૈવ મે મતઃ । કથમ્ । આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા
મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્ । ન વિદ્યતે ઽન્યોત્તમા યસ્યા ગતેસ્ તામ્
અનુત્તમામ્ ॥ 18 ॥
કિમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ જ્ઞાનીત્થં3 ત્વા ત્વાં ભજતે4
નોતેસ્:
1. ^ભક્તિર્યસ્યાસાવેકભક્તિર્યસ્યાસાવેકભક્તિઃ
2. ઇહેરેભ્ય આર્તાદયોઃ
3. જ્ઞાનીત્ય
4. ભજન્તે
પ્. 175
કિં વાનેકસ્મિન્ન્ ઇતિ । યદ્ય્ એકસ્મિન્ન્ એવ તદાર્તાદીનામ્ અપિ
જ્ઞાનિત્વપ્રસઙ્ગઃ । તત્ર તારતમ્યં નોપપદ્યત ઇતિ પરમતમ્
આશઙ્ક્યાહ ---
(બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે જ્ઞાનવાન્ માં પ્રપદ્યતે ।
વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ

)
બહૂનામ્ ઇતિ । યત એતે આર્તાદયઃ તેષામ્ અપિ ભગવતિ
જન્માન્તરવાસનાસ્તિ ।
યતો નારાયણમ્ એવ તે ભજન્તે નાન્યાં દેવતામ્ ।
જ્ઞાની પુનર્ એકભક્તિઃ પ્રયોજનાન્તરનિરપેક્ષઃ
સન્ન્યાસકર્મયોગાભ્યાં સમ્પન્નો બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે માં
પ્રપદ્યતે ।
કથં પ્રપદ્યતે । વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ । વસન્તિ તસ્મિન્ સર્વભૂતાનિ
।
વસતિ વાન્તર્યામિ(ત્વે)ન સર્વભૂતેષ્વ્ ઇતિ વાસુઃ ।
દેવનાદ્ દ્યોતનાદ્ દેવઃ । વાસુશ્ ચાસૌ દેવશ્ ચેતિ વાસુદેવઃ પરમાત્મા
।
આત્મૈવેદં સર્વમ્ ---
સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ --- ઇદં સર્વં યદ્ અયમ્ આત્મા -- ઇતિ
શ્રુતેઃ ।
કારણાત્મના પ્રપઞ્ચાત્મના ચાવસ્થિત ઇતિ પ્રતિપદ્યતે । સ મહાત્મા
સુદુર્લભઃ । સન્તિ હિ દ્વૈતદર્શિનો ઽપિ ભક્તાઃ ॥ 19 ॥
કસ્માત્ પુનશ્ ચતુર્વિધા એવ1 ભજન્તે ન સર્વે ---
(કામૈસ્ તૈસ્ તૈર્ હૃતજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તે ઽન્યદેવતાઃ ।
તં તં નિયમમ્ આશ્રિત્ય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા

)
કામૈર્ ઇતિ । કામૈસ્ તૈઃ પુત્રપશ્વાદિભિર્ હૃતજ્ઞાનાઃ ।
રુદ્રાદિત્યદુર્ગાગાણપતિપ્રભૃતયો (યા) અન્યા દેવતાઃ (તાઃ) યે
ભજન્તે (તં) તમ્ ઉપવાસાદિનિયમમ્ આશ્રિત્ય પ્રકૃત્યા
પૂર્વજન્મવાસનયા સ્વયા નિયતાઃ । દેવતાન્તરભક્તાનાં ચ
તદ્વાસિતચેતસાં ચ તતો નિવૃત્તિર્ નાસ્તિ ॥ 20 ॥
નોતેસ્:
1. એવં
પ્. 176
કથમ્1 ---
(યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્દયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ વિદધામ્ય્ અહમ્

)
ય ઇતિ । યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ । તનું દેવતામૂર્તિમ્
ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય તસ્યાચલાં દૃઢાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ
વિદધામ્ય્ અહમ્ ।
તત્કર્માનુસારેણ । કર્મૈવ ફલોત્પત્તૌ નિમિત્તમ્ । ઈશ્વરસ્ તુ
કર્માનુવિધાયી નિયન્તૃત્વેનાવતિષ્ઠતે ॥ 21 ॥
(સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્યારાધનમ્ ઈહતે ।
લભતે ચ તતઃ કામાન્ મયૈવ વિહિતાન્ હિ તાન્

)
સ ઇતિ । સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્ય દેવતાવિશેષસ્યારાધનં
પૂજનમ્ ઈહતે ચેષ્ટતે નિર્વર્તયતિ તતો લભતે ચ
કામાન્ અભિપ્રેતાર્થાન્ મયૈવ વિહિતાંસ્ તાન્ । હિશબ્દો હેતૌ ।
યસ્માદ્ ઈશ્વરઃ સર્વત્ર ફલદાતા કર્માનુરૂપેણ । તથા
(ચ) શ્રુતિઃ --- એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિર્ એષ ભૂતપાલ
એષાં લોકાનામ્ અસમ્ભેદાય --- ઇતિ ।
રહસિ કૃતાનાં પ્રકાશકૃતાનાં ચ કર્મણાં
ફલપરિપાકવિભાગજ્ઞો હિ સઃ ॥ 22 ॥
દેવતાન્તરોપાસનાત્ ફલં ચેલ્ લભેત તદ્ અપ્ય્ અસ્તુ । કો દોષ
ઇતિ ચેદ્ આહ ---
(અન્તવત્ તુ ફલં તેષાં તદ્ ભવત્ય્ અલ્પમેધસામ્ ।
દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તાઃ શાશ્વતં પદમ્

)
અન્તેતિ । દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । મદ્ભક્તાઃ
શાસ્વતં પદમ્ ॥ 23 ॥
નોતેસ્:
1. કથમ્ 20
2. તનુદેવતા
પ્. 177
કિં પુનઃ કારણમ્ । કેચિદ્ દેવતાન્તરં ભજન્તે ન ત્વામ્ ઇતિ તદ્
ઉચ્યતે ---
(અવ્યક્તં વ્યક્તિમ્ આપન્નં મન્યન્તે મામ્ અબુદ્ધયઃ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમાવ્યયમ્ અનુત્તમમ્

)
અવ્યક્તમ્ ઇતિ । સ્વભાવતો ઽવ્યક્તમ્ અતિસૂક્ષ્મં સન્તં વ્યક્તિં
પ્રકટભાવમ્ આપન્નં મન્યન્તે મામ્ અબુદ્ધયો ઽલ્પબુદ્ધયઃ ।
અયમ્ અપિ નારાયણાખ્યો વિષ્ણુર્ મહાદેવાદિવદ્ દેવતાવિશેષ એવ
નાત્રાધિક્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તઃ સમસ્તસ્ય જગતો મૂલકારણમ્ ઈશ્વરાણાં
બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રાદીનામ્ અપ્ય્ અધીશ્વરો ઽયમ્ ઇત્ય્ અજાનન્તો ન માં
ભજન્તે ॥ 24 ॥
કસ્યચિદ્ એવાહમ્ અનેકસ્મિન્ જન્મનિ ભક્તિમ્ ઉદ્વહતઃ સ્વરૂપં
વિવૃણોમિ ન સર્વસ્ય ---
(નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમ્ આયાસમ્ આવૃતઃ ।
મૂઢો ઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્

)
નાહમ્ ઇતિ । નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય । કથમ્ । યોગમાયયા
સઞ્ચ્છન્ન ઐશ્વર્યયોગઃ સ એવ । માયાસંવરણહેતુત્વાત્ ।
તસ્માન્ મૂઢો ઽયં નાભિજાનાતિ મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥ 25 ॥
અહં તુ સર્વજ્ઞઃ કથમ્ ---
(વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન ।
ભવિષ્યન્તિ ચ ભૂતાનિ માં તુ વેદ ન કશ્ચન

)
વેદેતિ । વેદાહં ત્રિકાલવિષયાણિ ભૂતાનિ જાનામિ ।
માં તુ વેદ ન કશ્ચન । અયં મૂઢો લોક ઇતિ । યઃ પુનર્
જ્ઞાની સ જાનાતિ વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ ॥ 26 ॥
પ્. 178
કેનાયં લોકો મૂઢત્વમ્ આપન્નસ્ તદ્ ઉચ્યતે ---
(ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન ભારત ।
સર્વભૂતાનિ સમ્મોહં યાન્તિ સર્ગે પરન્તપ

)
ઇચ્છેતિ । ઇચ્છા રાગઃ । રાગદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન ।
(દ્વન્દ્વાનિ) શીતોષ્ણસુખદુઃખાદીનિ તત્સમ્બન્ધો મોહો દ્વન્દ્વમોહઃ ।
ઉપકારિષુ પરાર્થેષુ રાગાત્ સુખં તત્સમ્બન્ધી મોહસ્ તન્નિબન્ધના
ચ પ્રવૃત્તિર્ અપકારિષુ દ્વેષો દુઃખં તન્નિબન્ધના ચ નિવૃત્તિર્ ઇતિ ।
એવં પ્રવૃત્તિનિબદ્ધાનિ ભૂતાનિ સર્ગે શરીરગ્રહણેષુ સમ્મોહં
યાન્તિ । યદિ પુનર્ દ્વન્દ્વશબ્દેન રાગદ્વેષયોઃ પરામર્શઃ ક્રિયતે
તદા1
દ્વન્દ્વગ્રહણમ્ અનર્થકમ્ ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન મોહેનેત્ય્ એતાવદ્
વક્તવ્યં
સ્યાત્ ॥ 27 ॥2
તત્ર તુ ---
(યેષાં ત્વ્ અન્તં ગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।
તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢવ્રતાઃ

)
યેષામ્ ઇતિ । યેષાં ત્વ્ અન્તં ગતં પાપં ક્ષીણં પાપં3
પુણ્યકર્મોપચયાત્ તે રાગદ્વેષસમુત્થદ્વન્દ્વમોહવિનિર્મુક્તા
ભજન્તે માં દૃઢવ્રતાઃ ॥ 28 ॥
એવમ્ ---
(જરામરણમોક્ષાય મામ્ આશ્રિત્ય યતન્તિ યે ।
તે બ્રહ્મ તદ્વિદુઃ કૃચ્છ્રમ્ અધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્

)
(જરેતિ) । યે જરામરણમોક્ષાય મામ્ આશ્રિત્ય યતન્તિ પ્રયતન્તે તે
બ્રહ્મ તદ્વિદુઃ । કૃચ્છ્રમ્ અધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્ ।
વસ્તુત્રયમ્ એતદ્ અર્જુનપ્રશ્નાદ્ અનન્તરમ્ ઉત્તરં વક્ષ્યામઃ ॥ 29 ॥
નોતેસ્:
1. યદા
2. સ્યાત્તત્ર તુ ॥ 27 ॥
3. ક્ષીણપાપં
પ્. 179
અપરમ્ અપિ વસ્તુચતુષ્ટયમ્ ---
(સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ ।
પ્રયાણકાલે ઽપિ ચ માં તે વિદુર્ યુક્તચેતસઃ