ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 9

)
વેદેષ્વ્ ઇતિ । વેદેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપિ યત્ પુણ્યફલં યજ્ઞેષ્વ્
અગ્નિષ્ટોમાદિષુ તપઃસુ ચાન્દ્રાયણાદિષુ ગોભૂમિહિરણ્યદાનેષુ
તત્ સર્વમ્ ઇદમ્ અત્યેતિ ।
કથમ્ । ઇદં જ્ઞાનં વિદિત્વા યોગી પરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચાદ્યમ્ ।
સર્વસ્થાનાનામ્ આદ્યં પારમેશ્વરં પદમ્ ઇતિ ॥ 28 ॥
(ઇતિ) ભગવદ્ભાસ્કરકૃતે ગીતાભાષ્યે અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥
પ્. 193
અથ નવમો ઽધ્યાયઃ ।
દેવયાનેન ગતાનામ્ અપુનરાવૃત્તિર્ ઉક્તા --- મામ્ ઉપેત્ય પુનર્જન્મ ન
વિદ્યતે --- ઇતિ । યત્1 પ્રાપ્યાપુનરાવૃત્તિસ્ તસ્ય બ્રહ્મણો
વિશિષ્ટશક્તિયુક્તસ્ય સતત્ત્વં પુનર્ અપિ કથયિષ્યન્ન્ આહ ।
અત્યન્તાતીન્દ્રિયત્વાત્ પુનઃ પુનઃ કથિતમ્ અપિ ન ચેતસિ
સ્થિતિપદં લભતે કેષાઞ્ચિદ્ એવ
પુણ્યકૃતાં ચેતસિ સ્થિરીભવતીતિ ભગવાન્ યતતે ।
ભગવાન્ ઉવાચ ---
(ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનસૂયવે ।
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસહિતં યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્

)
ઇદં ત્વ્ ઇતિ । ઇદં તુ તે ગુહ્યતમમ્ । તુશબ્દો ઽતિશયાર્થઃ ।
અનસૂયવે પરગુણેષુ દોષાવિષ્કરણમ્ અસૂયા । તદ્રહિતાય ।
જ્ઞાનં (પ્ર)વક્ષ્યામિ । વિજ્ઞાનસહિતમ્ । યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા
મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ સંસારબન્ધાત્ ।
કેષાઞ્ચિદ્ એવ પુણ્યકૃતામ્ અર્ચિરાદિના2 વર્ત્મના ક્રમમુક્તિર્ ઉક્તા ।
ઇદાનીં સદ્યોમુક્તિર્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહુઃ । તદ્ અસત્ । અર્ચિરાદિનૈવ
સંસારમણ્ડલમ્ અતિક્રમ્ય લિઙ્ગશરીરવિયોગાન્ મુક્તિર્ નાત્રૈવ
શરીરે (મુચ્ય)તે । તસ્માદ્ ઇહૈવ મુક્તિર્ ઇત્ય્ અપસિદ્ધાન્તઃ3 ॥ 1 ॥
તજ્ જ્ઞાનં સ્તૂયતે શ્રદ્ધાજનનાર્થમ્ ---
(રાજવિદ્યા રાજગુહ્યં પવિત્રમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્ ।
પ્રત્યક્ષાવગમં ધર્મ્યં સુસુખં કર્તુમ્ અવ્યયમ્

)
નોતેસ્:
1. યં
2. ^કૃતાં મન્દિરાદિના
3. કેષાઞ્ચિદેવ ... અપસિદ્ધાન્તઃ ઇતિ અંશોયં ગુહ્યતમમ્
ઇત્યેતદનન્તરં વિદ્યતે મૂલકોષે
પ્. 194
રાજેતિ । રાજ્ઞામ્ અશ્વપતિજનકાદીનામ્ । તેષાં ચ ગોપ્યં પવિત્રં
પાવનં પ્રત્યક્ષં સ્પષ્ટો ઽવગમો યસ્ય તદ્ ઇદં પ્રત્યક્ષાવગમમ્ ।
નૈતત્પરોક્ષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા મહામેરુજ્ઞાનમ્ ।
ધર્માદ્ અનપેતં ધર્મ્યમ્ । કર્તું સુસુખં સુકરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અક્ષયફલહેતુત્વાદ્ અવ્યયમ્ ॥ 2 ॥
યે પુનઃ ---
(અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરન્તપ ।
અપ્રાપ્ય માં નિર્વર્તન્તે મૃત્યુસંસારવર્ત્મનિ

)
અશ્રદ્દધેતિ । અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય
જ્ઞાનરૂપસ્ય તે મામ્ અપ્રાપ્ય નિવર્તન્તે મૃત્યુગ્રસ્તે
સંસારવર્ત્મનિ ॥ 3 ॥
ઇદાનીં તત્જ્ઞાનં કથયતિ ---
(મયા તતમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ અવ્યક્તમૂર્તિના ।
મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વ્ અવસ્થિતઃ

)
મયેતિ । મયા તતમ્ ઇદં સર્વમ્ અવ્યક્તમૂર્તિનાતીન્દ્રિયેણ1
સૂક્ષ્મેણાત્મના । મયિ તિષ્ઠન્તીતિ મત્સ્થાનિ । ન ચાહં તેષ્વ્
અવસ્થિતઃ । સ્વમહિમ્નિ સ્થિતત્વાત્ ॥ 4 ॥
(મમ યોગમ્ ઐશ્વરં પશ્ય2) ---
(ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ।
ભૂતભૃન્ ન ચ ભૂતસ્થો મમાત્મા ભૂતભાવનઃ

)
નોતેસ્:
1. ^મૂર્તિના અતેન્દ્રિયેણ
2. ચતુર્થશ્લોકવ્યાખ્યાનાનન્તરમ્ 4 ॥ કુણ્ડ ઇતિ તાનિ અક્ષરાણિ તત્પત્રાન્તે યોગ ઇતિ ।
અવ્યહિતપરપત્રારમ્ભે પ્રથમપઙ્ક્તૌ
સિ ત્વત્ ન ચેતિ ઇતિ દ્વિતીયપઙ્ક્તૌ વર્તન્તે
પ્. 195
ન ચેતિ । ભૂતાનિ બિભર્તીતિ ભૂતભૃત્ । ન ચ ભૂતેષુ ।
યથા શરીરી જીવઃ । શરીરાકારપરિણતાનિ ભૂતાનિ બિભર્તિ
તેષુ ચાવસ્થિતો ન ચૈવમ્ અહમ્ । ભૂતાનિ ભાવયતીતિ
ભૂતભાવનઃ ॥ 5 ॥
(મત્સ્થાનિ ન ચ મત્સ્થાનિ ઇતિ વિરુદ્ધં પશ્યં દૃષ્ટાન્તમ્ આહ ---
(યથાકાશસ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્રગો મહાન્ ।
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્સ્થાનીત્ય્ ઉપધારય

)
યથેતિ । યથાકાશે વ્યાપકેતિ સૂક્ષ્મો વાયુઃ સ્થિતઃ સર્વત્રગો
લોકત્રયવ્યાપી તથા ભૂતાનિ મત્સ્થાનીત્ય્ ઉપધારય ।
ન સંશ્લેષસમ્બન્ધેન । કિં તર્હિ । વ્યાપકે મયિ વિષયભૂતે
ઽલ્પપરિમાણાનિ (ભૂતાનિ) પરિવર્તન્ત ઇતિ સ્થિત્યવસ્થા દર્શિતા ॥ 6
॥
અધુના પ્રલયાવસ્થોચ્યતે ---
(સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ ।
કલ્પક્ષયે પુનસ્ તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્ય્ અહમ્

)
સર્વેતિ । સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય મદીયાં પ્રકૃતિં યાન્તિ ।
કદા કલ્પક્ષયે । કલ્પાદૌ ચ પુનસ્ તાનિ વિસૃજામિ ॥ 7 ॥
કથમ્ ---
(પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ ।
ભૂતગ્રામમ્ ઇમં કૃત્સ્નમ્ અવશં પ્રકૃતેર્ વશાત્

પ્રકૃતિમ્ ઇતિ1 । પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્યાવલમ્બ્ય ભૂતગ્રામં
(ભૂત)સમૂહં વિસૃજામિ । અવશં પરતન્ત્રં પ્રકૃતેર્ વશાત્ ।
યથાકર્મ પ્રાણિનાં પ્રકૃતિઃ પરિણમતે અતસ્ તદ્વશાત્ સૃજામિ ।
નોતેસ્:
1. પ્રકૃતામિતિ
પ્. 196
કા પુનર્ ઇયં પ્રકૃતિઃ । પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં સૂક્ષ્માવસ્થા
વીર્યભૂતા । અત્રેયં વેદાન્તપ્રક્રિયા --- પરં બ્રહ્મ
નિશ્ચલમ્ આકાશકલ્પં પ્રથમમ્ અવસ્થિતમ્ । તત(સ્ તસ્ય) રોષાદ્
વિકૃતઃ સૃષ્ટીચ્છાવિશિષ્ટો ઽન્તર્યામીશ્વરશબ્દવાચ્યો ભવતિ ।
તતો ભૂતસૂક્ષ્મમ્ અવ્યાકૃતમ્ આકાશમ્ ઉત્પદ્યતે । તતઃ
સૂક્ષ્માત્માયં
હિરણ્યગર્ભ ઇત્ય્ આચક્ષતે ।
તતઃ સ્થૂલાનિ વિયદાદીનિ મહાભૂતાનિ ક્રમેણોત્પદ્યન્તે ।
તતો ઽણ્ડં તતો વિરાટ્ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્મિન્ વૈરાજે સ્થૂલશરીરે સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ચ
સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાનીતિ વસ્તુભૂતે ઽયં પ્રકૃતિર્ ન
માયામાત્રમ્ અવસ્તુભૂતમ્ ॥ 8 ॥
ન ચાવિદ્યા નામ કાચિદ્ અનાત્મન્ય્ આત્મબુદ્ધિઃ । જીવસ્ય પ્રતિપુરુષં
પરબ્રહ્મસ્વરૂપં તદગ્રહં ચ મુક્ત્વા કદાચિદ્ આશઙ્ક્યેત1 ---
વિષમાં સૃષ્ટિં કુર્વતો દોષા(ય તત્) સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ2 ---
(ન ચ માં તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય ।
ઉદાસીનવદ્ આસીનમ્ અસક્તં તેષુ કર્મસુ

)
ન ચેતિ । ન ચ માં નિબધ્નન્તિ કર્માણિ । કસ્માત્ ।
ઉદાસીનવદ્ આસીનત્વાત્ । તેષુ કર્મસુ અસક્તત્વાત્ । અન્યો ઽપિ યઃ
ફલાસક્તસ્ તમ્ અપિ કર્માણિ ન નિબધ્નન્તિ ન્યાયતુલ્યત્વાત્ ॥ 9 ॥
નનુ ચ પ્રકૃતિર્ નિત્યા સ્વતન્ત્રા ભૂતસૃષ્ટૌ પ્રવર્તત ઇતિ
સાઙ્ખ્યા વદન્તિ । તદ્ અસત્ । તદ્ ઉચ્યતે ---
(મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ ।
હેતુનાનેન કૌન્તેય જગદ્ વિપરિવર્તતે

)
નોતેસ્:
1. ન ચાવિદ્યા નામ કાચિત્ પ્રતિપુરુષમ્નાત્મબુદ્ધિર્યત્તુજ્જીવસ્ય પરં
બ્રહ્મસ્વરૂપં તદગ્રહં ચ મુક્ત્વા કદાચિદાશઙ્ક્યેત
2. સ્યાદિત્યાહ
પ્. 197
મયેતિ । મયાધ્યક્ષેણ મત્ત ઉત્પન્ના સતી
મયાધ્યક્ષેણાધિષ્ઠાત્રા
પ્રવર્તિતા સૂયતે જનયતિ । ન હ્ય્ અચેતના પ્રકૃતિસ્ ત્રિગુણાત્મિકા
સાઙ્ખ્યપરિકલ્પિતા સતી પ્રવર્તિતુમ્ અર્હતિ પ્રાણિનાં
વિચિત્રકર્મવિપાકાપરિજ્ઞાનાત્ । કથં સુરનરતિર્યક્પ્રભેદભિન્નં
ભુવનં નિર્મીયતે રથાદીનામ્ અચેતનાનાં સ્વતઃ પ્રવૃત્ત્યદર્શનાચ્
ચ
ચેતનાધિષ્ઠિતાઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ યુક્તમ્ । અતો મત્પ્રવર્તિતા પ્રકૃતિઃ
।
(અનેન) પ્રસવહેતુના1 જગદ્ (વિ)પરિવર્તતે ॥ 10 ॥
પ્રકૃતેર્ અધ્યક્ષમ્ અપિ સન્તમ્ ---
(અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

)
અવેતિ । અવજાનન્તિ માં મૂઢાઃ પ્રાદુર્ભાવેષુ માનુષીં
તનુમ્ આશ્રિતં વાસુદેવો નામ ક્ષત્રિયો મનુષ્યો ઽયમ્ ઇત્ય્ અનાદરં
કુર્વન્તિ
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો ભૂતમહેશ્વરં મમ ॥ 11 ॥
તે ચ ---
(મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
આસુરીં રાક્ષસીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ

)
મોઘેતિ । મોઘાશા મોઘકર્માણો વૃથાસઙ્કલ્પાઃ । કર્માણિ ચ
તેષામ્
અગ્નિહોત્રાદીનિ વૃતૈવ જ્ઞાનં ચાનાત્મવિષયત્વાત્ ।
વિચેતસો ઽવિવેકિનઃ રાક્ષસીં તામસીં પ્રકૃતિમ્ આસ્થિતાઃ ॥ 12 ॥
યે તુ ---
(મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આસ્થિતાઃ ।
ભજન્તે ઽનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્

)
નોતેસ્:
1. પ્રસવે હેતુના
પ્. 198
મહેતિ । મહાત્માનસ્ તુ લોકોત્તરપ્રજ્ઞા દૈવીં પ્રકૃતિં
સત્ત્વગુણસમ્ભૂતા ચિત્તવૃત્તિમ્ આશ્રિતા ભજન્તે સેવન્તે ભૂતાનામ્
આદિં1 માં જ્ઞાત્વા ॥ 13 ॥
કેન પ્રકારેણ ભજન્તે ---
(સતતં કીર્તયન્તશ્ ચ યતન્તશ્ ચ દૃઢવ્રતાઃ ।
નમસ્યન્તશ્ ચ માં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તા ઉપાસતે

)
સતતતમ્ ઇતિ । સતતં મત્સ્વરૂપકથને પ્રવૃત્તચેતસો યતન્તશ્ ચ
મત્પ્રાપ્ત્યુપાયેષુ યત્નવન્તો દૃઢવ્રતાઃ દૃઢં2 સ્થિરં
વ્રતં નિયમઃ કર્મેત્ય્ અ(ન)ર્થાન્તરં તદ્ યેષાં તે દૃઢવ્રતાઃ ।
ભક્ત્યા ચાદરેણ માં નમસ્યન્તઃ પાદપતનાદિના વ્યાપારેણ
નિત્યયુક્તાઃ સન્ત ઉપાસતે ॥ 14 ॥
અન્યે તુ પરિપક્વજ્ઞાનાઃ ---
(જ્ઞાનયજ્ઞેન ચાપ્ય્ અન્યે યજન્તે મામ્ ઉપાસતે ।
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા વિશ્વતોમુખમ્

)
જ્ઞાનેતિ । જ્ઞાનમ્ એવ યજ્ઞો જ્ઞાનયજ્ઞઃ । યજન્તઃ પૂજયન્તો
મામ્ ઉપાસતે । સાતત્યેન પરમેશ્વરે ચિત્તધારણમ્ ઉપાસનમ્ ।
તે ચૈકત્વેનાત્માનમ્ ઇદં સર્વં વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇત્ય્ અનયા (બુદ્ધ્યા)
સમસ્તભેદપ્રપઞ્ચં3 પરમકારણપરમાત્મનિ4 ચેતઃ પ્રવિલાપ્ય
તદાત્મનાવતિષ્ઠન્તે । તે ચૈતે બ્રહ્મવિદઃ શ્રેષ્ઠાઃ ।
અન્યે પુનર્ એવમ્ અસક્તાઃ પૃથક્ત્વેનોપાસતે । બહુધા બહુભિઃ
પ્રકારૈર્
આદિત્યે ચન્દ્રમસ્ય્ અગ્નૌ પરમાત્માનં ચિન્તયન્તિ । વિશ્વતોમુખં સર્વતો
મુખાનિ
નોતેસ્:
1. ભૂતાનામાદિ
2. સ્થિર
3. સર્વમિત્ય^ ઇત્યેતદનન્તરં સમસ્ત^
ઇત્યેતસ્માત્પૂર્વં કાનિચિનાક્ષરાણ્યસ્પષ્ટાનિ
4. પરમકરણ
પ્. 199
દ્વારાણિ (યસ્ય) તં1 વિશ્વતોમુખમ્ । યદ્ એવાલમ્બનત્વેનોપાદીયતે
વક્ષ્યમાણં તદ્ એવ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયતાં પ્રતિપદ્યતે ॥ 15 ॥
તદ્ ઇદાનીં પ્રપઞ્ચયતિ ---
(અહં ક્રતુર્ અહં યજ્ઞઃ સ્વધાહમ્ અહમ્ ઔષધમ્ ।
મન્ત્રો ઽહમ્ અહમ્ એવાજ્યમ્ અહમ્ અગ્નિર્ અહં હુતમ્

)
અહં ક્રતુર્ ઇતિ । અહં ક્રતુઃ પશુસોમેષ્ટિલક્ષણો યજ્ઞઃ સ્માર્તઃ
પઞ્ચમહાયજ્ઞાદિઃ2 । સ્વધા યત્ તુ પિતૄન્ ઉદ્દિશ્ય ક્રિયતે ।
અહમ્ ઔષધં વ્રીહ્યાદીનામ્ । ઇદં કિમ્ । તદ્ અન્નમ્ ।
મન્ત્રો યાજ્યાપુરોઽનુવાકાદિઃ3 । અહમ્ એવાજ્યં હોમસાધનમ્ । અહમ્ અગ્નિર્
આહવનીયો યત્ર હૂયતે । હુતં ચ હવનક્રિયાહમ્ એવ ॥ 16 ॥
(પિતાહમ્ અસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ ।
વેદ્યં પવિત્રમ્ ઓઙ્કાર ઋક્ સામ યજુર્ એવ ચ

)
પિતેતિ । પિતોત્પાદયિતા પાલયિતા વા । માતા ધાત્રી ધાતા વિધાતા
।
કર્મફલાનામ્ । પિતામહઃ પિતુઃ પિતા ચાહમ્ એવ ।
યદ્ વેદ્યં જ્ઞેયં વસ્તુ તદ્ અહમ્ । યચ્ ચ પવિત્રં પાવનં
પ્રાયશ્ચિત્તાદિ । ઓઙ્કારઃ પ્રણવઃ । વેદત્રયં ચાહમ્ એવ ॥ 17 ॥
(ગતિર્ ભર્તા પ્રભુઃ સાક્ષી નિવાસઃ શરણં સુહૃત્ ।
પ્રભવઃ પ્રલયસ્થાનં નિધાનં બીજમ્ અવ્યયમ્

)
ગતિર્ ઇતિ । ગમ્યત ઇતિ ગતિર્ ગન્તવ્યો ઽહમ્ । ભર્તા પોષ્ટા ।
પ્રભુઃ સ્વામી । દ્રષ્ટા પ્રત્યક્ષપરોક્ષકૃતાનાં કર્મણામ્ ।
નિવાસઃ પ્રાણિનામ્ । નિવસન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ નિવાસઃ । શરણમ્ આર્તાનામ્
।
સુહૃદ્ ઉપકારી પ્રત્યુપકારાનપેક્ષયા । પ્રભવો જગતઃ પ્રલયઃ
સ્થાનં
નોતેસ્:
1. તં તં
2. યજ્ઞાદિ
3. પુરોનુવાક્યાદિઃ
પ્. 200
સ્થિતિહેતુઃ । નિધીયતે ઽસ્મિઞ્ છ્રેય ઇતિ નિધાનમ્ ।
બીજમ્ ઉત્પત્તિકારણમ્ ।
અવ્યયં વ્યયરહિતમ્ । વ્રીહ્યાદિબીજં વ્યયિ ॥ 18 ॥
કિં ચ ---
(તપામ્ય્ અહં અહં વર્ષ નિગૃહ્ણામ્ય્ ઉત્સૃજામિ ચ ।
અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ ચ સદ્ અસચ્ ચાહમ્ અર્જુન

)
તપામીતિ । આદિત્યાત્મના સ્થિત્વા નિદાઘસમયે તપામિ
કૈશ્ચિદ્ રશ્મિભિઃ । પ્રાવૃટ્કાલે વર્ષમ્ ઉત્સૃજામિ । કૈશ્ચિત્
કિરણૈર્ નિગૃહ્ણામ્ય્ અન્યર્તાવ્ અહમ્ એવામૃતં જીવનમ્ ।
મૃત્યુશ્ ચ વિનાશઃ સદ્ અસચ્ ચાહમ્ અર્જુન । સદ્ ઇતિ સ્થૂલં
વ્યવહારયોગ્યં વસ્તુ વ્યપદિશ્યતે । અસદ્ ઇતિ સૂક્ષ્મમ્ અવ્યક્તમ્
અ(વ્યવહાર્ય)મ્ । એવં મદ્વ્યતિ(રિક્તં કિમ્ અપિ નાસ્તિ) ।
સન્તઃ1 સમ્યગ્દર્શિન એકત્વેનાકામા (વિશ્વ)તોમુખમ્
અવસ્થિતં2 (મા)મ્ (ઉપાસતે ।
અપરે અકામાઃ) ... ક્રત્વાદ્યેકૈકપ્રતિપત્ત્યા બહુધા
પૃથક્ત્વેનોપાસત
ઇતિ સઙ્ક્ષેપાર્થઃ ॥ 19 ॥
યે પુનર્ જ્ઞાનયજ્ઞેનોપાસતે પૃથક્ત્વેનૈકત્વેન (વા) કેવલકર્મિણઃ
ફલલુબ્ધાઃ ---
(ત્રૈવિદ્યા માં સોમપાઃ પૂતપાપા યજ્ઞૈર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્ગતિં પ્રાર્થયન્તે ।
તે પુણ્યમ્ આસાદ્ય સુરેન્દ્રલોકમ્ અશ્નન્તિ દિવ્યાન્ દિવિ દેવભોગાન્

)
નોતેસ્:
1. કચ્યન્તઃ
2. `અવસ્થિતંઽ એતદન્તરમ્ એકમ્ અક્ષરમ્ અસ્પષ્ટમ્ । તદ્ અનન્તરં
મપરં ઇતિ વર્તતે । તતઃ પરમ્ એકમ્ અક્ષરમ્ અસ્પષ્ઠં મૂલકોષે
પ્. 201
ત્રૈવિદ્યેતિ । તિસ્રો વિદ્યા યેષાં તે ત્રૈવિદ્યાઃ । સ્વાર્થે તદ્ધિતઃ ।
વેદત્રયવિહિતકર્માણ ઇત્ય્ અર્થઃ । સોમપાસ્ તત એવ પૂતપાપાઃ
સંશોધિતકલ્મષા યજ્ઞૈર્ ઇષ્ટ્વા મામ્ એવેન્દ્રાદિરૂપેણાવસ્થિતં
વસ્તુતો ન પુનસ્ તે જાનન્તિ સ્વર્ગતિં સ્વર્ગગમનમ્ । તે પુણ્યં
પુણ્યકર્મસાધ્યં શતક્રતોઃ સ્થાનં ભુઞ્જન્તિ દિવ્યાન્ અનુભવન્તિ
ભોગાન્ ॥ 20 ॥
તે ચ ---
(તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલં ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ ।
એવં ત્રયીધર્મમ્ અનુપ્રપન્ના ગતાગતં કામકામા લભન્તે

)
તે તમ્ ઇતિ ।2 ભુક્તેષુ ભોગેષુ પુનઃ ક્ષીણપુણ્યાઃ પુણ્યક્ષયે
મર્ત્યલોકં પ્રવિશન્તિ । એવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તપરામર્શઃ । હિશબ્દો હેતૌ ।
ત્રયીધર્મં3 વેદત્રયવિહિતં કર્મ પ્રપન્ના જાયન્તે મ્રિયન્તે ।
કામાન્ ભોગાન્ કામયમાનાઃ ॥ 21 ॥
યે તુ ---
(અનન્યાંશ્ ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે ।
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્ય્ અહમ્

)
અનન્યાંશ્ ચિન્તયન્તો મામ્ ઇતિ । ન વિદ્યતે ઽન્ય ઉપાસ્યો યેષાં તે
અનન્યાઃ । તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનામ્ અહમ્ એવ યોગક્ષેમં વહામિ ।
અપ્રાપ્તપ્રાપ્તિર્ યોગઃ । ક્ષેમઃ પ્રાપ્તસ્ય પરિરક્ષણમ્ ।
તદ્ ઉભયમ્ ॥ 22 ॥
નોતેસ્:
1. ગમનમ્
2. ભુક્તેષ્વ્ ઇતિ મુક્તેષુ ભોગેષુ વઃ ક્ષીણપુણ્યાઃ કર્મસાધ્યં
શતક્રતોઃ પુણ્યક્ષયે । અત્ર ર્મ ઇત્યારભ્ય એતદન્તઃ પાઠઃ
કણ્ઢિત ઇતિ પ્રતિભાતિ
3. ત્રૈધર્ન્ય
પ્. 202
કિં ચ ---
(યે ઽપ્ય્ અન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તે ઽપ્ય્ મામ્ એવ કૌન્તેય યજન્ત્ય્ અવિધિપૂર્વકમ્

)
યે ઽપીતિ । યે ઽપ્ય્ અન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
યજન્તે પૂજયન્તિ ચ । તે ઽપિ મામ્ એવ વસ્તુતો યજન્તિ । કિં ત્વ્
અવિધિપૂર્વકમ્ । મુક્તિમાર્ગવિધિરહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ન પુનઃ કલ્પસૂત્રોક્તં1 (વિધિપૂર્વકમ્) । વિધિં તે ન જાનન્તિ ॥ 23
॥
કુતઃ પુનર્ એવમ્ ---
(અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ ચ ।
ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ ચ્યવન્તિ તે

)
અહં હીતિ । અહં હિ સર્વયજ્ઞાનામ્ તેન તેનેન્દ્રાદ્યાત્મનાવસ્થિતો2
ભોક્તા ચ પ્રભુર્ એવ (ચ) । તે પુનર્ ન તુ મામ્ અભિજાનન્તિ
(તત્ત્વેન ત)થાવસ્થિતમ્3 । અતશ્ ચ્યવન્તિ તે ।
પુનરાવૃત્તિં ભજન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 24 ॥
એતદ્ એવ દર્શયતિ ---
(યાન્તિ દેવવ્રતા દેવાન્ પિતૄન્ યાન્તિ પિતૃવ્રતાઃ ।
ભૂતાનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા યાન્તિ મદ્યાજિનો ઽપિ મામ્

)
યાન્તીતિ । યાન્તિ દેવવ્રતાઃ । દેવાનાં કર્મ વ્રતમ્ (યેષાં
તે) । યથા ક્રતુર્ અસ્મિંલ્ લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ
ઇતિ શ્રુતેઃ । તં યથા યશ્ ચોપાસતે --- ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
નિગદવ્યાખ્યા । અત એ(વ) ।
સર્વે માં યાજિ(નઃ) વાસુદેવા ભવન્તિ ॥ 25 ॥
નોતેસ્:
1. કલ્પસૂત્રોક્તં વિધિં તે ન જાનન્તિ
2. તેન તેનૈન્દ્રાદ્યાત્મનાવસ્થિતો
3. તથાવાસ્થિતમ્
પ્. 203
(સા)ફલ્યમ્ અનેન ..... પઠ ... સાધ્યત્વાત્ ... આરાધનીયઃ ।
કથમ્ ---
(પત્રં પુણ્યં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદ્ અહં ભક્ત્યુપહૃતમ્ અશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ

)
પત્રં પુષ્પમ્ ઇતિ । વિલ્વાદિપત્રમ્ । પુષ્પં કરવીરાદિ ।
બદરામ્રાદિ ફલમ્ । કૃતાર્થં મે જન્મેતિ સ્નેહાર્દ્રહૃદયો યો મે
પ્રયચ્છતિ તદ્ અહમ્ ઉપહૃતં ગૃહીત્વાશ્નામિ તૃપ્યામિ
શ્રદ્ધાબુદ્ધેઃ ॥ 26 ॥
યત એવમ્ અતઃ ---
(યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ યજ્ જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્ તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્ કુરુષ્વ મદર્પણમ્

)
યદ્ ઇતિ । યત્ કરોષિ સ્નાનાદિ । યદ્ અશ્નાસિ ભોજનકાલે ।
પ્રાણાહુતિઃ હોમો નિર્દિશ્યતે । યજ્ જુહોષિ બાહ્યે ઽગ્નૌ દદાસિ
હિરણ્યાદિ । યત્ તપસ્યસ્ય્ ઉપવાસાદિ (કરોષિ) । તત્ સર્વં
મદર્પણં કુરુ ॥ 27 ॥
શ્રુણુ તતઃ ફલમ્ ---
(શુભાશુભફલૈર્ એવં મોક્ષ્યસે કર્મબન્ધનૈઃ ।
સન્ન્યાસયોગયુક્તાત્મા વિમુક્તો મામ્ ઉપૈષ્યસિ

)
શુભેતિ । શુભાશુભાનિ ફલાનિ યેષાં કર્મબન્ધનાનામ્ ।
કર્માણ્ય્ એવ બન્ધનાનિ । તૈર્ વિમુચ્યસે ।
વિમુક્તશ્ ચ સન્ન્યાસયોગયુક્તાત્મા । સન્ન્યાસઃ કૃતાનાં કર્મણાં
બ્રહ્મણિ સમર્પણમ્ । તદ્ એવ
પ્. 204
કર્તૃકર્મફલં ચેત્ય્ અભેદભાવના યોગઃ । તાભ્યાં યુક્ત આત્મા
યસ્યાસૌ સન્ન્યાસયોગ(યુક્ત્)આત્મા મામ્ ઉપેષ્યસિ ॥ 28 ॥
નનુ યસ્ ત્વયિ સમર્પણં કરોતિ સ એવ ચેત્ ત્વામ્ ઉપૈતિ
રાગાદિમાંસ્ તર્હિ ભવાન્ યથા લોકે રાજા ભજમાનસ્યોપકરોતિ
નેતરસ્યેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ---
(સમોહં સર્વભૂતેષુ ન મે દ્વેષ્યો ઽસ્તિ ન પ્રિયઃ ।
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્ય્ અહમ્

)
સમોહમ્ ઇતિ । સમોહં સર્વભૂતેષુ ન મે રાગદ્વેષૌ । યો ભક્ત્યા
માં ભજતે તસ્યાનુગ્રહં કર્તું મમ સ્વભાવઃ યથાગ્નિઃ
સમ્યગ્ ભજમાનસ્ય શીતાદ્યપનોદં કરોતિ નેતરસ્ય । અતો યે
ભજન્તિ તુ ભક્ત્યા સેવન્તે (મામ્) આશ્રયન્તે તેષ્વ્ અહં વર્તે ।
નાત્ર રાગદ્વેષૌ કારણમ્ । અપિ તુ
પ્રાણિકર્માનુરૂપફલપ્રદર્શનેનાગ્નિવદનુગૃહ્ણામીત્ય્
અભિપ્રાયઃ ॥ 29 ॥
ઇદાનીં વૃત્તાદિનિરાકરણેનાપિ ભગવદાશ્રયણસ્તુત્યર્થમ્
અર્થવાદકથનં ક્રિયતે । વૃત્તમ્ અપ્ય્ અત્ર તન્ત્રમ્ ઇત્ય્ આહ ---
(અપિ ચેત્ સુદુરાચારો ભજતે મામ્ અનન્યભાક્ ।
સાધુર્ એવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્ વ્યવસિતો હિ સઃ

)
અપીતિ । સુષ્ઠુ ભૃશં1 ચેદ્ દુરાચારઃ સો ઽપિ સાધુર્ એવ
મન્તવ્યઃ । કસ્માત્ । સમ્યગ્ વ્યવસિતઃ સુનિશ્ચિતબુદ્ધિઃ સન્માર્ગમ્
આસ્થિતો યતઃ । હિશબ્દો હેતૌ ॥ 30 ॥
નોતેસ્:
1. દૃશં
પ્. 205
અયં (પુ)નઃ ---
(ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા શશ્વચ્ છાન્તિં નિગચ્છતિ ।
કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ ન મદ્ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ

)
ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ । .... ટિ .... પાપક્ષયાત્ । શશ્વદ્ ઇતિ ક્રિયાવિ(શેષણમ્)
નિ(ર્ગ)ચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતદ્ વસ્તુ પ્રતિજાનીહિ । ન મે
(ભક્તઃ પ્રણશ્ય)તીતિ ॥ 31 ॥
ઇદાનીં યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા --- ઇતિ યદ્ ભગવત્સેવનં
પ્રક્રાન્તં તત્ર શ્રદ્ધાભક્તિભ્યાં
ભગવદ્વ્યપાશ્રયણપ્રરોવનાર્થમ્
અપ્ય્ અર્થવાદમ્ આહ ---
(માં હિ પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય યે ઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ ।
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્ તથા શૂદ્રાસ્ તે ઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્

)
મામ્ ઇતિ । હે પાર્થ માં વ્યપાશ્રિત્ય વિશેષેણ શરણત્વેનાશ્રિત્ય
યે ઽપિ પાપયોનયો ભવન્તિ । પાપાદ્ યોનિર્ જન્મ યેષાં તે પાપયોનયઃ
કુત્સિતજન્માનઃ સ્ત્ર્યાદયો યે ઽત્યન્તમ્ અપવર્ગે ઽનધિકૃતાસ્ તે ઽપિ
સ્વકર્માનુષ્ઠાનલક્ષણેન મદાજ્ઞાસમ્પાદનેન પાપક્ષયાત્
પરમાં
પ્રકૃષ્ટામ્ ઉત્તમાં સ્વર્ગલક્ષણાં ગતિં યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તીતિ
સમ્ભાવ્યતે । મત્સમ્પર્કો હિ શુ(દ્ધિકારણમ્ અનલસમ્પર્ક ઇવ લૌહસ્ય ।
સ્વકર્મણા (માં) સેવસ્વેતિ1 । સ્વકર્મણૈવારાધનસ્ય વિધાનાત્
પ્રત્યુત્થાનાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્ ઇતિ પ્રત્યુત્થાનેન
પરિચર્યાત્મકેન સ્વકર્મણા તમ્ એવાર્થસિદ્ધિં વિન્દતિ માનવ ઇતિ ।
તદનુષ્ઠાનેનૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધેર્ વિધાસ્યમાનત્વાત્ ॥ 32 ॥
નોતેસ્:
1. સ્વકર્મણાસેવાશ્યેતિ
પ્. 206
અર્થવાદતાત્પર્યમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ1 ---
(કિં પુનર્ બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્ તથા ।
અનિત્યમ્ અસુખં લોકમ્ ઇમં પ્રપ્ય ભજસ્વ મામ્