ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 6

)
ભોક્તારમ્ ઇતિ । યજ્ઞાનાં તપસાં ચ ફલમ્ । તસ્ય ભોક્તા ।
ભોક્તૈઃ સમર્પિતાનિ6 ફલાનિ7 દૃષ્ટ્વા તૃષ્યતિ8 તુષ્યતીત્ય્ અર્થઃ
।
ન પુનસ્ તસ્યાપ્તકામસ્યાન્યાદૃશો9 ભોગો ઽસ્તિ યથા નિવેદ્ય સમર્પણે10
દેવતા પ્રીયતે । સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તરમ્ ઈશ્વરમ્ ।
(સુહૃદં) પ્રત્યુપકારાનપેક્ષયો ઽપકારિણં જ્ઞાત્વા માં11
શાન્તિં મોક્ષમ્ ઋચ્છતિ
નોતેસ્:
1. મ્રુવોરન્તરે ---વ
2. 28 વ।લ
3. વિચારણાઃ ---વ
4. 29 વ।લ
5. દર્શયિતવ્ય ઇત્યાહ વ્યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ---વ
દર્શીયતવ્ય ઇત્યાહ યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ---લ
6. સમર્યિતાનિ ---વ
7. ફલાન્નિ ---વ
8. તપ્યતિ ---વ
9. ^ન્યાદશો ---વ
10. સમર્પણો ---વ
11. સા ---વ
પ્. 153
ગચ્છતિ । દેહસમ્બન્ધાભિમાનશૂન્યસ્ય સુબ્રહ્મરૂપેણાવસ્થિતસ્ય1
ભગવતો વચનમ્ । ઋષીણામ્ અપીમાનિ2 વચનાનિ પરમાર્થે
સત્યે ઽવસ્થિતાનામ્ । યથા --- તદ્ વૈ તથા પશ્યન્ન્ ઋષિર્ વામદેવઃ3
પ્રતિપેદે ---
અહં મનુર્ અભવં સૂર્યશ્ ચ --- ઇતિ । અત એવ સર્વકર્માણિ મનસા
ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્ ॥ 29 ॥ 4
(ઇતિ શ્રી)ભગવદ્ભાસ્કરકૃતે5 ગીતાભાષ્યે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
નોતેસ્:
1. શૂવ્યસ્ય સુબ્રહ્મરૂપેવસ્થિતસ્ય ---વ
2. ^મૃષીણાનવીશાનિ ---વ
3. તદ્વે તથા પશ્યુ ઋષિર્વા^ ---વ
તદ્ધૈતત્પશ્યન્ ઋષિવમિદેવ ઇતિ પાઠાન્તરમ્
4. 30 વ।લ
5. ભગવદ્ભારકરકૃતે ---વ
6. પઞ્ચમોધ્યાયઃ ॥ 5 ॥ ---લ
પ્. 154
અથ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ ।
અનન્તરાતીતે ગ્રન્થે કેવલજ્ઞાનસઙ્કીર્તનાત્ તાવન્માત્રાદ્ એવ
મુક્તિઃ સ્યાદ્ અતઃ કર્મત્યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ
સાઙ્ખ્યદર્શનાકુલિતચેતસઃ1
સૌકર્યાચ્ ચ2 મુમુક્ષોર્ બુદ્ધિઃ સ્યાત્ તાં નિરાકર્તુમ્ આહ ---
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ---
(અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।
સ સન્ન્યાસી સ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ ન ચાક્રિયઃ

)
અનાશ્રિત ઇતિ । અનાશ્રિતઃ કર્મફલાભિસન્ધિવર્જિતઃ કાર્યં નિત્યં
કર્મ સ્વાશ્રયમ્ અવિહિતં3 કરોતિ યઃ સ સન્ન્યાસી4 સ યોગી ચ ।
સ સન્ન્યાસી --- મયિ સર્વાણિ કર્માણિ --- ઇત્ય્ ઉક્તલક્ષણો5
યોગી ચ --- બ્રહ્માર્પણમ્ --- ઇતિ । ન નિરગ્નિર્ નિરસ્તાગ્નિઃ ।
અક્રિયસ્ ત્યક્તકર્મા । નૈવંવિધઃ6 સન્ન્યાસી યોગી ચ યઃ7 ।
(ઇ)હ વિદ્યયા સહ સમ્બન્ધો નકર્તુઃ8 । સાઙ્ખ્યાનાં પ્રસિદ્ધસ્
ત્યક્તકર્મા ચતુર્થાશ્રમી સો ઽત્ર પ્રતિષિધ્યતે । યો હિ બુદ્ધિપૂર્વં9
કર્તવ્યં ન કરોતિ નાસાવ્ આશ્રામી ।
પ્રાયશ્ચિત્તી હિ સઃ । તેન સહ વિદ્યયા10 સહ સમ્બન્ધો ન કર્તવ્યઃ ।
અત્રૈકવેણુપાણયઃ કર્મત્યાગિનં મૂર્ધ્નિ11 પદં નિહિતમ્ ઉપલભ્ય
નોતેસ્:
1. દર્શનાક્રુલિતચેતસઃ ---વ
2. સૌકાર્યાશ્ચ ---વ
3. સ્વાશ્રમાવિહિતં ---વ
4. સભ્યાસી ---વ
5. ^કલ્ષણ ---વ
6. નેવં વિધઃ ---વ
7. યો ચ ય ---વ
8. યો (ઇ)હ વિધ(ય) ... કર્તુઃ અંશોયં ---લકોષે નાસ્તિ
યઃ હ વિદ્યા સહ સમ્બન્ધો ન કર્તુ ઇતિ ---વકોષે પાઠઃ
9. ^પૂર્વ ---વ
10. વિદ્યા સહ ---વ
11. મૂધ્નિ ---વ
પ્. 155
તદ્ અન્યથા કર્તું પ્રયતમાના બહ્વસમ્બદ્ધં ગર્જન્તિ1 । ગૃહસ્થસ્ય
સ્તુત્યર્થં સન્ન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચોચ્યતે2 । ન પુનર્ નિરગ્નેર્ અક્રિયસ્ય
ચ નિરાકરણં ક્રિયત ઇતિ । તદ્ અસત્ । અન્યનિરાકરણપરત્વાદ્ અસ્ય
વાક્યસ્ય । નિત્યં3 કર્મ કુર્વતઃ સન્ન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ5 ।
પૂર્વૈર્ એવ ચ વચનૈઃ6 પ્રાપ્તસ્ય નિરગ્નેર્ અક્રિયસ્ય (ચ)
પ્રતિષેધાર્થં7 નાન્યો ઽસ્ય વાક્યસ્યાર્થો ઽસ્તિ । યથા ---
સઙ્ક્ષેપા(પ)વિસ્તરાવ્ એતૌ જ્ઞાત્વા ચ પારમાર્થિકૌ ।
અજસ્રમ્ આસ્તે તચ્ ચિત્તઃ8 સ પરં યાતિ નેતરઃ ॥ ઇતિ ।
યથા ચાબ્રુવન્ પૂર્વે વેદપારગાઃ9 ---
સ ધર્મ ઇતિ વિજ્ઞાયતે (યો) નેતરેષાં સહસ્રશઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તવેદપારગપ્રતિષેધો ઽ(વ)ગમ્યતે । ન ચ સ્તુતિર્ એકસ્માદ્ અત્ર
વક્તવ્યા । કર્મયોગિત્વં10 ગૃહસ્થાદીનાં યથાશ્રુતમ્ એવાસ્તિ ।
તત્ર11 સન્ન્યાસિત્વં નામ યદિ12 કર્મત્યાગિત્વમ્ ઉચ્યતે તતો નિન્દા સ્યાન્
ન તુ સ્તુતિઃ । અથ ફલત્યાગિત્વં તદ્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ એવ13 ।
કિં તત્ર સ્તુતિકલ્પનયા । પૂર્વત્ર14 બહુશઃ ફલસઙ્કલ્પરહિતત્વમ્
ઉપદિષ્ટમ્ --- મા15 ફલેષુ --- ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગમ્ ઇતિ ।
યસ્ય હિ ભગવાન્ પ્રમાણભૂતસ્ તદુક્તત્વાદ્ એવ પ્રતિપદ્યતે ।
કિં સ્તુત્યા । અથ (અ)પ્રમાણં તથા સ્તુતિર્ અપિ વ્યર્થા ।
ન ચાત્ર સ્તુતિપરત્વં વાક્યસ્ય પ્રતીયતે16
નોતેસ્:
1. ^જાગત્તિ ---લ
વદ્વસંવદ્ધં જાગતિ ---વ
2. યોગિચોચ્યતે ---વ
3. નિત્વં ---વ
4. સાઅસિન્વં ---વ
5. ચઃ ---લ।વ
6. પૂર્વેસ્વેવચનૈઃ ---વ
7. નિરગ્નિયપ્રતિષેધાર્થં ---વ
નિરગ્નિયપ્રતિષેધાર્થં ---લ
8. તશ્ચિત્તઃ ---વ
9. ચ ય વ્રૂ પૂર્વેદપારગાઃ ---વ
10. અસ્તિ યથા ... કર્મયોગિત્વં અશોત્વમ્ ---લકોષે નાસ્તિ
11. ^સ્તિત્ર ---વ
12. સન્ન્યા ઇતિ ---વ
13. તદન્યસ્ત્યવ ---વ
14. પૂર્વ ---વ
15. ^રહિત્વમુયદિષ્ટમા ---વ
16. પ્રતીર્વત ---
પ્. 156
યથાભૂતાર્થપ્રતિપાદકત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય । તસ્માદ્ બાલૈઃ1
સ્વચેષ્ટિતં વિહાય2 ભગવદ્ ઉપદિષ્ટેન મહામહામાર્ગેણ ગન્તવ્યમ્
।
યો હિ સ્વાત્માનં વઞ્ચયિત્વા કષ્ટાં ગતિં3 પ્રાપયતિ નાસૌ
પરેષાં
હિતાયોપદિશતિ । તથા ચોક્તમ્ ---
આત્માનં યો ઽભિસન્ધત્તે4 પરેષાં સ હિતઃ કથમ્ । ઇતિ ।
નનુ સન્ન્યાસી સ યોગી ચ --- ઇત્ય્ એકઃ પુરુષઃ5 કથમ્ ઉચ્યતે ।
વિરોધાત્ । યદિ સન્ન્યાસો6 કથં કર્મયોગી7 । સન્ન્યાસિત્વં8
યોગિત્વં ચ (ન) યુગપદ્ સમ્ભવતિ । કિં ચ --- નિરગ્નિર્ અક્રિયશ્ ચ
સન્ન્યાસી પ્રસિદ્ધઃ । ક્રિયાવાન્ કર્મયોગી । તસ્માદ્ અન્યઃ સન્ન્યાસી ।
કર્મયોગી ચાન્ય ઇતિ પરાભિપ્રાયમ્ આશઙ્ક્યાવિરોધં દર્શયતિ ---
(યં સન્ન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ ।
ન હ્ય્ અસન્ન્યસ્તસઙ્કલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન

)
યમ્ ઇતિ । સન્ન્યાસમ્ ઇતિ9 યૌગિકો ઽત્ર સન્ન્યાસશબ્દો મયા પ્રયુક્તઃ ।
પરમાત્મનિ કૃતાનાં કર્મણાં સમ્યક્ ત્યાગો10 નિઃક્ષેપઃ
સમર્પણં સન્ન્યાસઃ11 । સર્વસર્વાશ્રમાણામ્ અવિશિષ્ટો ન
રૂઢિશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ12 । યથા વૈદ્યશબ્દશ્ ચિકિત્સકે રૂઢો યૌગિકસ્
તુ
સર્વત્ર વર્તતે । વિદ્યાયાં ભવો વૈદ્ય ઇતિ યો યો વિદ્યાવાન્
સ સર્વો ઽભિધીયતે ।
નોતેસ્:
1. પ્રતિપાદત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય વાલઃ ---લ
વાહ્યઃ ---વ
2. ધિહાય ---વ
3. વચપિત્વા કષ્ટાં ગતિ ---વ
4. યોતિસત્વત્તે ---વ
5. નનુ ચ સન્ન્યાસી યોગી ચેત્યેકઃ પુરુષઃ ---વ
6. વિરોધાતિસન્ન્યાસી ---વ
7. કમં યોગી ---વ
8. સન્ન્યાસિખં ---વ
9. સવ્યાસમિતિ ---વ
10. સમ્યક્ત્યાયોઃ ---વ
11. સન્ન્યાસઃ સર્વ સર્વ અમાણામ^
12. પ્રયુક્તેઃ ---વ
પ્રયુક્તેઃષષ્ઠાધ્યાયસ્યાયમ્ । તતઃ 65 તમપૃષ્ઠસ્ય
સમાપ્તિઃ । 66 તમપૃષ્ઠસ્ય પ્રારમ્ભસ્તુ સન્ન્યાસમિત્યાદિ અનેન ।
સન્ન્યાસમિત્યાદિ
તુ 26 તમશ્લોકસ્થભાષ્યસ્ય । અવસ્થેયં ---વકોષસ્ય ।
પ્રયુક્તો યથા ---લ
પ્. 157
યદ્ ઉક્તં ---(સન્ન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ) યુગપન્ ન સમ્ભવતિ ---
ઇતિ । નાસૌ દોષો હેતુસદ્ભાવાત્ । તદ્ આહ --- ન હ્ય્ અસન્ન્યસ્તસઙ્કલ્પો
નિઃક્ષિપ્તઃ કર્મસઙ્કલ્પો યેનાસૌ સન્ન્યસ્તસઙ્કલ્પઃ ।
તદ્વિપરીતો ન યોગી ભવતિ કશ્ચન ।
અનેકજન્મપ્રવૃત્તભેદવિજ્ઞાનવાસિતચેતસાં ન સહસાભેદવિજ્ઞાનમ્
ઉપપદ્યતે । અહં બ્રહ્માસ્મિ ---
ઇતિ । તસ્માત્ સર્વમા ..... ક્ત(?) યસ્ તત્પ્રસાદાદ્ અદ્વૈતજ્ઞાનં
પ્રતિપદ્યતે । તસ્માદ્ એતદ્ વૈ પુરુષસ્યાવસ્થાભેદમાત્રં ફલમ્ ।
પુનર્ એકમ્ એવ મ ... ક્તિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યોક્તમ્ --- યં સન્ન્યાસમ્ ઇત્યાદિ1
પ્રશાન્તમનસમ્ ઇતિ પર્યન્તં (સન્ન્યાસમ્ --- ઇત્યાદિ --- પ્રશાન્તમનસમ્
---ઇતિ પર્યન્તં) યે પ્રાણિનઃ (ઉક્તાઃ) સન્તિ તાન્ આત્મવશં2 કુર્યાદ્
ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 26 ॥
યદિ યોગસુખં સ્યાત્ તતો વિષયસુખપરિત્યાગો યુજ્યતે ।
અન્યથા કો નામ પરિત્યજેદ્ ઇત્ય્ આહ ---
(પ્રશાન્તમનસં હ્ય્ એનં યોગિનં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમ્ અકલ્મષમ્

)
પ્રશાન્તેતિ । પ્રશાન્તમનસં હ્ય્ એનં યસ્માદ્ યોગિનમ્ ઉત્તમં
વિષયસુખાદ્ ઉપૈતિ3 । શાન્તરજસં રજોવિષયેષુ પ્રવૃત્તિર્
બ્રહ્મભૂતમ્ --- ભૂ પ્રાપ્તાવ્ આત્મનેપદીતિ સ્મરણાદ્ ભૂતશબ્દઃ
પ્રાપ્ત્યર્થઃ । બ્રહ્મપ્રાપ્તમ્ અકલ્મષમ્4 ॥ 27 ॥
નોતેસ્:
1. યં સ અસ્મત્પરં ---લકોષે રિક્તં સ્થાનમ્ । પરપત્રારમ્ભસ્તુ
આત્મવશે કુર્યાદિત્ય્ અર્થઃ અનેન ।
2. ^મિત્યાદિપ્રશાતમનસિમિત્યાપર્યન્ત ય આણિન સન્તિ દાત્મવાશં
---વ
3. વિષયસુસ્વાદુપેતિ ---વ
4. પ્રત્પ્યર્થી બ્રહ્મપ્રાત્યમકલ્પષત્ ---વ
પ્. 158
પ્રકરણર્થોપસંહારાર્થઃ શ્લોકઃ ---
(એવં યુઞ્જન્ સદાત્માનં યોગી વિગતકલ્મષઃ ।
મુખેન બ્રહ્મસંશ્લેષમ્ અત્યન્તમ્ ઉપગચ્છતિ

)
એવમ્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્તપ્રકારેણાત્માનં યુઞ્જન્
યો(ગી વિગત)સમસ્તકલ્મષઃ1 સુખેનાક્લેશેન બ્રહ્મસંશ્લેષનિમિત્તમ્
અત્યન્તસુખમ્ અશ્નુતે ॥ 28 ॥
યદાત્યન્તપરિપક્વો યોગો ભવતિ તદા કથં પશ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે ---
સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આત્મનિ2 ।
પશ્યતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ

(સર્વભૂતેતિ ।) અહઙ્કારપરિચ્છિન્નમ્3 અવિદ્યાનિબન્ધનમ્ ઔપાધિકં
રૂપં વિહાય સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વાણિ ભૂતાનિ ।
આત્મનિ પરમાત્મનિ । આત્મપરયોર્ અભેદવિવક્ષયા4 નિર્દેશઃ ।
પશ્યતે યોગેન યુક્ત આત્મા યસ્યાસૌ ।
સર્વત્ર સમદર્શનો બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 29 ॥
સર્વત્ર પરમાત્માનમ્ ---
(યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

)
યો મામ્ ઇતિ । યો માં પશ્યતિ6 સર્વત્ર તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ ।
ન તિરોભવામિ । સ ચ મે ન તિરોભવતિ ।
મત્સ્વરૂપ એવાસૌ ભવતીતિ ॥ 30 ॥
નોતેસ્:
1. ^ણાત્માનં યુઞ્જન્યો તુ સમસ્તકલ્મષઃ ---વ
2. સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ---લ
3. આહઙ્કારપરિછિન્ન^ ---વ
4. પરમાત્મનિરાત્મપરયોરભેદવિવક્ષયા ---વ
5. 28 વ।લ
6. દ્યશ્યનિ ---વ
પ્. 159
ફલકથનમ્ એતત્ ક્રિયતે1 । કિં ચ ---
સર્વભૂતસ્થિતં યો માં ભજત્ય્ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે

(સર્વભૂતેતિ) 2સર્વભૂતસ્થિતં યો મામ્ એકત્વમ્ આસ્થિતો
ભજતે । સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ વા મયિ મદ્વિકારે વાક્પ્રપઞ્ચે3
ચેતસા વર્તમાનો મય્ય્ એવાસૌ ચ વર્તતે । બ્રહ્માત્મના દૃશ્યમાનં4
સર્વં બ્રહ્મૈવ સમ્પદ્યતે યથોદકાત્મના દૃશ્યમાનઃ5
ફેનતરઙ્ગાદિસ્ તત્રૈવાન્તર્ભવતિ તદ્વત્ ।
અન્યે તુ યથેષ્ટચેષ્ઠમ્ અપીતિ વદન્તિ । તદ્ અયુક્તમ્ ।
નહીદૃશસ્ય યથેષ્ટચેષ્ટતા ભવતિ ॥ 31 ॥6
યોગિનઃ સર્વભાવેષુ મૈત્રીભાવ7 ઉપદિશ્યતે ---
(આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યો ઽર્જુન ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ

)
આત્મૌપમ્યેતિ8 । ઉપમાયા ભાવ ઔપમ્યમ્9 ।
તેનાત્મૌપમ્યેનાત્મસાદૃશ્યેનેત્ય્ અર્થઃ ।
સર્વત્ર ભૂતેષુ સુખં10 વા પશ્યતિ । સમમ્ ।
યથા મમ સુખં પ્રિયં તથાન્યેષામ્ । યથા મે દુઃખમ્ અપ્રિયં
તથા પરેષામ્ ઇતિ । સ યોગી પરમો મતઃ ॥ 32 ॥11
સર્વત્રાદ્વૈતદર્શનલક્ષણો યોગ ઉક્તઃ । તસ્ય12 (જ્ઞાનમ્) અસમ્ભવમ્
નોતેસ્:
1. કથનમેત ક્રિયતે ---વ
2. સર્વભૂતાસ્થિત ---વ
3. મદ્વિકારોવાક્યપચે ---વ
... વાક્યપઞ્ચે ---લ
4. દશ્યમાનં ---વ
5. દશ્યમાન ---વ
6. 29 વ।લ
7. મૈઓભાવ ---વ
8. આત્મૌપન્યેતિ ---વ
9. ભાડૌપમ્યં ---વ
10. સુખં ---વ
11. 30 ---વ।લ
12. યુક્તસ્તસ્યા ---વ
પ્. 160
અર્જુન ઉવાચ ---
(યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન ।
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિતિં સ્થિરામ્

)
યો ઽયમ્ ઇતિ । યો ઽયમ્ યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તો મનસશ્ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિરાં
સ્થિતિં તસ્ય1 ન પશ્યામિ ॥ 33 ॥1
યસ્માત્ ---
(ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્ દૃઢમ્ ।
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરમ્

)
ચઞ્ચલમ્ ઇતિ3 । ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ4 અતિચઞ્ચલમ્ ઇતસ્ તતો
ધાવમાનમ્5 । પ્રમથિતું6 શીલમ્ અસ્યેતિ પ્રમાથિ । બલવદ્ વેગવદ્
દૃઢં ભેદવાસનયા ઘનીકૃતમ્7 ।
તસ્યાહં નિગ્રહં8 નિરોધમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થાનમ્ ।
વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરં મન્યે ॥ 34 ॥9
ભગવાન્ ઉવાચ10 ---
(અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ ।
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે

)
(અસંશયમ્ ઇતિ) । નિગ્રહમ્ અવસ્થાનમ્ । અસંશયમ્11 યથાવદ્ અવસિતં
તથા । કિં ત્વ્ અભ્યાસેન । પરમાત્મનિ પુનઃ પુનશ્ ચિત્તપ્રવેશનમ્
અભ્યાસઃ । શાસ્ત્રેણ સર્વં બ્રહ્મેતિ સામાન્યેન12 વિજ્ઞાય
હૃદયકમલનિલયે13 પરમાત્માનં ચિન્તયતશ્ ચિત્તં14
દૃઢભૂમિકં15
નોતેસ્:
1. સ્થિરાસ્થિતિસ્તસ્ય ---વ
2. 31 ---વ।લ
3. ચઞ્ચલમિતિ ---વ
4. કૃસ્મ ---વ
5. અતિચઞ્ચલમિતં ધાવમાનં ---વ।લ
6. પ્રથમિતુ ---વ
7. ધનીધુવં ---વ
8. નિગ્રંહ ---વ
9. મન્ય 32 ---વ
..ં જન્યે 32 ---લ
10. ભગવાનુવાચ
11. નિગ્રહમવસ્થાનમસંશયમિતિ ---લ
સર્વ ---વ
12. સાભામેન ---વ
13. દદયક્રમલ^ ---વ
14. ચિતવશ્વિત્તં ---વ
15. દટભૂમિકં ---વ
પ્. 161
ભવતિ । એવમ્ અભ્યાસેન ગૃહ્યતે વૈરાગ્યે(ણ ચ) । ન પ્રપઞ્ચવિષયં
વૈતૃષ્ણ્યં વૈરાગ્યમ્ । યત્પ્રપઞ્ચવિષયફલં1 તત્સર્વમ્ અશાશ્વતમ્
ઇતિ
દોષદર્શનાદ્ વૈતૃષ્ણ્યમ્ ઉત્પદ્યતે ॥ 35 ॥2
એતાવાન્ ઇહ નિશ્ચયઃ ---
(અસયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ ।
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યો ઽવાપ્તુમ્ ઉપાયતઃ

)
અસંયતેતિ । અસંયતાત્મના3 અવશીકૃત આત્મા મનો યસ્ય તેન4
યોગો દુષ્પ્રાપો ન શક્યતે પ્રાપ્તુમ્ । વશ્યાત્મના તુ યતતા યત્નં5
કુર્વતા
શક્યો ઽવાપ્તુમ્ અનન્તરોક્તોપાયેન6 ॥ 36 ॥
યદા તુ યોગો ઽપ્રપ્તઃ કેનચિદ્ દૌર્બલ્યેન7 તદા તસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ
પ્રષ્ટુમ્ ઉવાચ ---
(અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ ચલિતમાનસઃ ।
લિપ્સમાનઃ સતાં માર્ગં પ્રમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ

અનેકચિત્તો વિભ્રાન્તો મોહસ્યેવ વશં ગતઃ ।
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ

)
અયતિર્ ઇતિ । અનેકચિત્તો9 વિભ્રાન્તો મોહસ્યેવ વશં ગત ઇતિ ચ ।
અયતિર્ યત્નરહિતઃ શ્રદ્ધયા ચોપેતો10 યોગાદ્ યોગસકાશાચ્ ચલિતમાનસો
ઽનિવૃત્તમનાઃ । અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં મુક્ત્યભાવે11 કાં ગતિં
કૃષ્ણ ગચ્છતિ । નીલોત્પલદલચ્છવિઃ12 કૃષ્ણો યુગાનુરૂપવર્ણો
વા ॥ 37-38 ॥13
નોતેસ્:
1. પ્રપઞ્ચ^ ... વૈરાગ્યં યત્ --- ઇતિ વકોષે નાસ્તિ
2. વિતૃસ્ત્યમુત્પદ્યતે । 33 ---વ।લ
3. અસંષતેતિ અસંયતાત્માના ---વ
4. જ્ઞેન ---વ
5. પત્નં ---વ
6. વાપ્તુ મનરરોક્તેનોપાયેન 34 ---વ
^યેન 34 --- લ
7. કેનચિદૌર્વલ્પેન ---વ
8. ષષ્ટ ઉવાચ ---વ
9. ... ચિત્તો ---વ
10. શ્રદ્ધયાચોયેગ્રો ---વ
11. મુત્તરભાવે ---વ
12. ... લદછવિઃ ---વ
13. 36 વ।લ
પ્. 162
પ્રશ્નમ્ એવ1 સોપપત્તિકં કર્તુમ્ આહ ---
(કચ્ચિદ્2 ઉભયવિભ્રષ્ટઃ શારદાભ્રમ્ ઇવ નશ્યતિ ।
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ

)
કચ્ચિદ્ ઇતિ । કચ્ચિદ્ ઇતિ પ્રશ્નાર્થો નિપાતિતઃ । ઉભયસ્માદ્
ભ્રષ્ટઃ3 । કર્મ તાવન્ ન ફલાર્થં કૃતમ્ ઈશ્વરે સમર્પિતત્વાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનં મુક્તિસમમ્ ઉત્પન્નમ્5 । તસ્માદ્ ઉભયભ્રષ્ટઃ ।
કિં શારદાભ્રમ્ ઇવ વૃષ્ટિરહિતં નશ્યતિ કિં વા નેતિ । અપ્રતિષ્ઠો
ન વિદ્યતે પ્રતિષ્ઠા યસ્ય । બ્રહ્મણઃ પથિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિમાર્ગે
વિમૂઢો ન(શ્યતિ) ॥ 39 ॥
(એતન્ મે સંશયં કૃષ્ણ ચ્છેત્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ ।
ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે

)
એતદ્ ઇતિ । એતં મે સંશયં કૃષ્ણ ચ્છેત્તુમ્ અપનેતુમ્ અર્હસિ ।
કસ્માત્ । ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય ચ્છેત્તા જગતિ નોપપદ્યતે ॥ 40 ॥6
ઉત્તરં ભગવાન્ ઉવાચ ---
(પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્ તસ્ય વિદ્યતે ।
ન હિ કલ્યાણકૃત્ તાતો ગચ્છતિ કશ્ચિદ્ દુર્ગતિમ્

)
પાર્થેતિ । હે પાર્થ ઇહ લોકે પરત્ર વા (ન) તસ્ય નાશો ઽસ્તિ ।
કસ્માત્ । ન હિ કલ્યાણકૃત્ પુણ્યકૃદ્ દુર્ગતિં કશ્ચિત્ તાતો ગચ્છતિ ।
તનોતિ પુત્રમ્ ઇતિ યદ્ય્ અપિ તાતઃ પિતોચ્યતે તથાપ્ય્ અન્યત્રાપિ8
દૃશ્યતે પૂજાર્થમ્9 ॥ 41 ॥10
નોતેસ્:
1. પ્રશ્રમેઘ ---વ
2. કશ્ચિત્ ---લ।વ
3. ભષ્ટઃ --- કર્મ તાવત્રફલાંર્થ ---વ
4. ... ઇશ્વેરે ---વ
5. ... સમુત્પત્રં ---વ
6. 37 ---વ।લ
7. કૃદુર્ગતિ ---વ
8. તથાપિ ન્યત્રાપિ^
9. પૂજાર્થ ---લ
10. 38 ---વ।લ
પ્. 163
(પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાન્ ઉષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે

અથ વા યોગિનામ્ એવ જાયતે ધીમતાં કુલે ।
એતદ્ ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્

)
પ્રાપ્યેતિ1 । અથેતિ ચ । યદ્ ઉક્તવાન્ ફલોદ્દેશેન2 ન કર્મ કૃતમ્
ઈશ્વરોદ્દેશેન કૃતત્વાદ્ ઇતિ3 । અત એવ તસ્ય પુણ્યકૃલ્ લોકપ્રાપ્તિઃ ।
ન હિ મામ્ ઉદ્દિશ્ય કૃતમ્ અફલાય ભવતિ । ભોગાયાપવર્ગાય વા
તત્ સમ્પદ્યતે ।
પુણ્યકૃતામ્ --- ઇતિ વિશેષણાદ્4 યે ત્યક્તકર્માણઃ5 કેવલાજ્
જ્ઞાનાન્ મુક્તિમ્ ઇચ્છન્તિ તેષાં દુર્ગતિર્ એવેતિ દર્શયતિ ।
(નાપિ) અભિજ્ઞાનસ્ય ભોગઃ ફલં કલ્પયિતું શક્યમ્
અવિદ્યાનિવૃત્તિદ્વારેણ (તસ્ય) મુક્ત્યર્થત્વાત્6 । ન ચ કર્માભાવો
ભોગહેતુઃ સર્વેષાં પ્રસઙ્ગાત્ । તદ્ એતદ્ ભાગવતમ્ ઉત્તરં
કર્મયોગિનામ્ ઉપપદ્યતે નાન્યેષામ્ । શાશ્વતીઃ બહ્વીઃ7 સમાઃ
સંવત્સરાન્ શુચીનામ્ આચારવતાં શ્રીમતામ્ ઐશ્વર્યવતાં
ગેહે જાયતે । અધિકારતસ્ તસ્યાપેક્ષયા પક્ષાન્તરમ્ ઉચ્યતે ।
અથવા યોગિનામ્ એવ યોગાભ્યાસરતાનાં દરિદ્રાણાં કુલે વંશે
જાયતે ।
ધીમતામ્ ઉત્પદ્યતે । ધીમતામ્ એતદ્ ધિ દુર્લભતરમ્ ઈદૃશં
જન્મ ॥ 42-43 ॥8
સ તુ જાતઃ ---
(તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૂર્વદૈહિકમ્ ।
તતો ભૂયો ઽપિ યતતિ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન

)
નોતેસ્:
1. માષ્યેતિ ---વ
2. ફલોદેશેન ---વ
3. નુ કર્મકૃતં મીદ્યપિ તાતઃ પીતોચ્યતેતુત્થાપિ ન્યત્રાપિ
દૃશ્યશ્વરોદેશેન કૃતત્વાત્ ---વ
4. મિત્યવિશેષણાત્ ---વ
5. જ્યક્રકુકર્માણઃ ---વ
6. મુક્ત્યાર્થત્વાન્ન ---વ
7. શાશ્વતાર્વદ્વૌઃ ---વ
8. ધીમતાદ્ધિદુર્લભતરંમીદર્શજન્મ 4 ---વ
ધીમતાદ્ધિ દુર્લભતરમીદંશં જન્મ 40 ---લ
પ્. 164
તત્રેતિ । તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગમ્ આત્મવિષયયા1 બુદ્ધ્યા સંયોગં
લભતે । પૂર્વદૈહિકં2 પૂર્વજન્મનિ ભવમ્ । તતો યતતિ ભૂયો ઽપિ
તતો ઽધિકતરં યતતે । સંસિદ્ધૌ વિમુક્તિનિમિત્તમ્ । હે કુરુનન્દન ॥
44 ॥
કથં પુનર્ અસૌ પૂર્વદૈહિકં3 બુદ્ધિસંયોગં લભતે તદ્ આહ4 ---
(પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્ય્ અવશો ઽપિ સન્ ।
જિજ્ઞાસુર્ અપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે

)
પૂર્વાભ્યાસેતિ । પૂર્વજન્મસઞ્ચિતઃ સંસ્કારસ્ તેન હ્રિયતે પ્રાપ્યતે
બુદ્ધિપૂર્વસંયોગં પ્રત્યવશો ઽપિ5 સન્ । કિં ચ । જિજ્ઞાસુર્ અપિ
યોગસ્ય જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છુર્ અપિ શબ્દબ્રહ્મ વેદોક્તં કેવલં કર્માતિવર્તતે6
।
યોગજિજ્ઞાસાપિ કેવલાત્ કર્મણો ગુરુતરેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥ 45 ॥
કિં ચ7 ---
(પ્રયત્નાદ્ યતમાનસ્ તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ ।
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

)
પ્રયત્નાદ્ ઇતિ । પ્રયત્નાદ્ યતમાનસ્ તુ યોગી પ્રકૃષ્ટેન યોગેન
યત્નેન8 યોગાર્થં યતમાનો9 યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ10 યોગેન
(યા)તીતિ સ્મરન્તિ યોગશાસ્ત્રવિદઃ । કિં પુનઃ ક્ષુદ્રપાપાનિ ।
ન હ્ય્ એકસ્મિન્ન્ એવ11 જન્મનિ યોગી મુચ્યતે । અનેકજન્મજનિતયો(ગેન
સંસિદ્ધો ભવતિ) । તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥ 46 ॥12
નોતેસ્:
1. ^વિષયા ---લ
2. ... દેહિકં ---વ
3. દેહિકં ---લ
4. તદાહા ॥ 41 ॥ ---વ
5. પ્રજ્યવશોપિ ---વ
6. કર્માતિવર્તવર્તતે ---વ
7. કિં ચ 42 ---વ।લ
8. યતમાનસ્તુયત્નેન ---વ
9. યતસ્માનો ---વ
10. ... કિલ્વિષઃ ---વ
11. નહ્યેક્રાસ્મિન્નેવ ---વ
12. ... જાનિત । નતો યાનિ પરાં ગતિમ્ 43 ---વ
... 43 ---લ
પ્. 165
યોગમાહાત્મ્યં દર્શયન્ન્ અધ્યાયમ્ ઉપસંહરતિ1 ---
(તપસ્વિભ્યો ઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યો ઽપ્ય્ અધિકો મતઃ ।
કર્મિભ્યશ્ ચાધિકો યોગી તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન

)
તપેતિ । કૃચ્છ્રચન્દ્રાયણોપવાસપરેભ્યઃ2 કેવલકર્મિણો ઽપિ
કર્મગ્રહણેન3 તદ્વિષયસ્ય જ્ઞાનસ્યાક્ષિપ્તત્વાત્4
પૂર્વત્રાત્મજ્ઞાનં
વિવક્ષિતમ્ । તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન । ગૃહસ્થસ્યાર્જુનસ્ય યોગોપદેશાત્
સન્ન્યાસિનામ્ એવ ષષ્ઠે યોગોપદેશઃ કૃત ઇતિ યૈર્ વ્યાખ્યાયતે
તેષામ્ ઉપસંહારવિરોધઃ ॥ 47 ॥5
(યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ