ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
॥3॥
ભ્ગ્ 4
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
(શઙ્કર-ભાષ્યઃ)
યો ઽયં યોગો ઽધ્યાય-દ્વયેનોક્તો જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણઃ સ સન્ન્યાસઃ કર્મ-યોગોપાયઃ । યસ્મિન્ વેદાર્થઃ પરિસમાપ્તઃ પ્રવૃત્તિ-લક્ષણો નિવૃત્તિ-લક્ષણશ્ ચ ગીતાસુ ચ સર્વાસ્વ્ અયમ્ એવ યોગો વિવક્ષિતો ભગવતા । અતએવ પરિસમાપ્તઃ પ્રવૃત્તિં વેદાર્થં મન્વાનસ્ તં વંશ-કથનેન સ્તૌતિ શ્રી-ભગવાન્ ।
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાન્ અહમ્ અવ્યયમ્ ।
વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ મનુર્ ઇક્ષ્વાકવે ઽબ્રવીત્

ઇમમ્ અધ્યાય-દ્વયેનોક્તં યોગં વિવસ્વતે આદિત્યાય સર્ગાદૌ પ્રોક્તવાન્ અહમ્ । જગત્-પરિપાલયિતૄણાં ક્ષત્રિયાણાં બલાધાનાય । તેન યોગ-બલેન યુક્તાઃ સમર્થા ભવન્તિ બ્રહ્મ પરિરક્ષિતું, બ્રહ્મ-ક્ષત્રે પરિપાલિતે જગત્ પરિપાલયિતુમ્ અલમ્ । અવ્યયમ્ અવ્યય-ફલત્વાત્ । ન હ્ય્ અસ્ય સમ્યગ્ દર્શન-નિષ્ઠા-લક્ષણસ્ય મોક્ષાખ્યં ફલં વ્યેતિ । સ ચ વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ । મનુર્ ઇક્ષ્વાકવે સ્વ-પુત્રાયાદિરાજાયાબ્રવીત્

==============================
એવં પરમ્પરા-પ્રાપ્તમ્ ઇમં રાજર્ષયો વિદુઃ ।
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ પરન્તપ

એવં ક્ષત્રિય-પરમ્પરા-પ્રાપ્તમ્ ઇમં રાજર્ષયો રાજાનશ્ ચ તે ઋષયશ્ ચ રાજર્ષયો વિદુર્ ઇમં યોગમ્ । સ યોગઃ કાલેનેહ મહતા દીર્ઘેણ નષ્ટો વિચ્છિન્ન-સમ્પ્રદાયઃ સંવૃત્તો હે પરન્તપ ! આત્મનો વિપક્ષ-ભૂતાઃ પર ઉચ્યન્તે તાન્ શૌર્ય-તેજો-ગભસ્તિભિર્ ભાનુર્ ઇવ તાપયતીતિ પરન્તપઃ શત્રુ-તાપન ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
દુર્લભાન્ અજિતેન્દ્રિયાન્ પ્રાપ્ય નષ્ટં યોગમ્ ઇમમ્ ઉપલભ્ય લોકં ચાપુરુષાર્થ-સમ્બન્ધિનમ્ -
સ એવાયં મયા તે ઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ ।
ભક્તો ઽસિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તમમ્

સ એવાયમ્ મયા તે તુભ્યમ્ અદ્ય ઇદાનીં યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ । ભક્તો ઽસિ મે સખા ચાસીતિ । રહસ્યં હિ યસ્માદ્ એતદ્ ઉત્તમં યોગો જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
ભગવતા વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ મા ભૂત્ કસ્યચિદ્ બુદ્ધિર્ ઇતિ પરિહારાર્થં ચોદ્યમ્ ઇવ કુર્વન્ન્ અર્જુન ઉવાચ -
અપરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ ।
કથમ્ એતદ્ વિજાનીયાં ત્વમ્ આદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇતિ

અપરમ્ અર્વાગ્ વસુદેવ-ગૃહે ભવતો જન્મ પરં પૂર્વં સર્ગાદૌ જન્મ ઉત્પત્તિઃ વિવસ્વત આદિત્યસ્ય । તત્ કથમ્ એતદ્ વિજાનીયામ્ અવિરુદ્ધાર્થતયા યસ્ ત્વમ્ એવાદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇમં યોગમ્ । સ એવ ત્વમ્ ઇદાનીં મહ્યં પ્રોક્તવાન્ અસીતિ

==============================
યા વાસુદેવે અનીશ્વરાસર્વજ્ઞાશઙ્કા મૂર્ખાણાં તાં પરિહરન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પદર્થો હ્ય્ અર્જુનસ્ય પ્રશ્નઃ -
બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ

બહૂનિ મે મમ વ્યતીતાનિ અતિક્રાન્તાનિ જન્માનિ તવ ચ હે અર્જુન તાન્ય્ અહં વેદ જાને સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ જાનીષે । ધર્માધર્માદિ-પ્રતિબદ્ધ-જ્ઞાન-શક્તિત્વાત્ । અહં પુનર્ નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવત્વાદ્ અનાવરણ-જ્ઞાન-શક્તિર્ ઇતિ વેદાહમ્ । હે પરન્તપ

==============================
કથં તર્હિ તવ નિત્યેશ્વરસ્ય ધર્માધર્માભાવે ઽપિ જન્મ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ ।
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય સંભવામ્ય્ આત્મ-માયયા

અજો ઽપિ જન્મ-રહિતો ઽપિ સન્, તથાવ્યયાત્માક્ષીણ-જ્ઞાન-શક્તિ-સ્વભાવો ઽપિ સન્, તથા ભૂતાનાં બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનામ્ ઈશ્વર ઈશન-શીલો ઽપિ સન્ । પ્રકૃતિં સ્વાં મમ વૈષ્ણવીં માયાં ત્રિગુણાત્મિકાં યસ્યા વશે સર્વમ્ ઇદં જગદ્ વર્તતે । યયા મોહિતં જગત્ સત્ સ્વમ્ આત્માનં વાસુદેવં ન જાનાતિ । તાં પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય વશીકૃત્ય સંભવામિ દેહવાન્ ઇવ ભવામિ જાત ઇવાત્મ-માયયાત્મનો માયયા, ન પરમાર્થતો લોકવત્

==============================
તચ્ ચ જન્મ કદા કિમ્-અર્થં ચ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ હાનિર્ વર્ણાશ્રમાદિ-લક્ષણસ્ય પ્રાણિનામ્ અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-સાધનસ્ય ભવતિ । ભારત ! અભ્યુત્થાનમ્ ઉદ્ભવો ઽધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહં માયયા

==============================
કિમ્-અર્થમ્ ?
પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે

પરિત્રાણાય પરિરક્ષણાય સાધૂનાં સન્-માર્ગ-સ્થાનામ્ । વિનાશાય ચ દુષ્કૃતાં પાપ-કારિણામ્ । કિં ચ ધર્મ-સંસ્થાપનાર્થાય ધર્મસ્ય સમ્યક્-સ્થાપનં તદ્-અર્થં સમ્ભવામિ । યુગે યુગે પ્રતિયુગમ્

==============================
જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્ જન્મ નૈતિ મામ્ એતિ સો ઽર્જુન

તજ્-જન્મ માયા-રૂપં, કર્મ ચ સાધુ-પરિત્રાણાદિ, મે મમ દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતમ્ ઐશ્વરમ્ એવં યથોક્તં યો વેત્તિ તત્ત્વતસ્ તત્ત્વેન યથાવત્ ત્યક્ત્વા દેહમ્ ઇમં પુનર્ જન્મ પુનર્ ઉત્પત્તિં નૈતિ ન પ્રાપ્નોતિ, મામ્ એત્ય્ આગચ્છતિ, સ મુચ્યતે હે ઽર્જુન

==============================
નૈષ મોક્ષ-માર્ગ ઇદાનીં પ્રવૃત્તઃ । કિં તર્હિ ? પૂર્વમ્ અપિ -
વીત-રાગ-ભય-ક્રોધા મન્-મયા મામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
બહવો જ્ઞાન-તપસા પૂતા મદ્-ભાવમ્ આગતાઃ

વીત-રાગ-ભય-ક્રોધાઃ - રાગશ્ ચ ભયં ચ ક્રોધશ્ ચ રાગ-ભય-ક્રોધાઃ, વીતા વિગતા રાગ-ભય-ક્રોધા યેભ્યસ્ તે વીત-રાગ-ભય-ક્રોધાઃ । મન્-મયા બ્રહ્મ-વિદ ઈશ્વરાભેદ-દર્શિનઃ । મામ્ એવ પરમેશ્વરમ્ ઉપાશ્રિતાઃ । કેવલ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા ઇત્ય્ અર્થઃ । બહવો ઽનેકે જ્ઞાન-તપસા જ્ઞાનમ્ એવ ચ પરમાત્મ-વિષયં તપઃ । તેન જ્ઞાન-તપસા । પૂતાઃ પરાં શુદ્ધિં ગતાઃ સન્તઃ । મદ્-ભાવમ્ ઈશ્વર-ભાવં મોક્ષમ્ આગતાઃ સમનુપ્રાપ્તાઃ । ઇતર-તપો-નિરપેક્ષા જ્ઞાન-નિષ્ઠા ઇત્ય્ અસ્ય લિઙ્ગં જ્ઞાન-તપસેતિ વિશેષણમ્

==============================
તવ તર્હિ રાગ-દ્વેષૌ સ્તઃ । યેન કેભ્યશ્ચિત્ એવાત્મ-ભાવં પ્રયચ્છસિ, ન સર્વેભ્યઃ । ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ

યે યથા યેન પ્રકારેણ યેન પ્રયોજનેન યત્-ફલાર્થિતયા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ તત્-ફલ-દાનેન ભજામ્ય્ અનુગૃહ્ણામ્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ એતત્ । તેષાં મોક્ષં પ્રત્યનર્થિત્વાત્ । ન હ્ય્ એકસ્ય મુમુક્ષુત્વં ફલાર્થિત્વં ચ યુગપત્ સમ્ભવતિ । અતો યે યત્-ફલાર્થિનસ્ તાંસ્ તત્-ફલ-પ્રદાનેન, યે યથોક્ત-કારિણસ્ ત્વ્ અફલાર્થિનો મુમુક્ષવશ્ ચ તાન્ જ્ઞાન-પ્રદાનેન । યે જ્ઞાનિનઃ સન્ન્યાસિનો મુમુક્ષવશ્ ચ તાન્ મોક્ષ-પ્રદાનેન, તથાર્તાનાર્તિ-હરણેન ઇત્ય્ એવં યથા પ્રપદ્યન્તે યે તાંસ્ તથૈવ ભજામીત્ય્ અર્થઃ । ન પુનાર્ રાગ-દ્વેષ-નિમિત્તં મોહ-નિમિત્તં વા કંચિદ્ ભજામિ । સર્વથાપિ સર્વાવસ્થસ્ય મમેશ્વરસ્ય વર્ત્મ માર્ગમ્ અનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ । યત્-ફલાર્થિતયા યસ્મિન્ કર્મણ્ય્ અધિકૃતા યે પ્રયતન્તે તે મનુષ્યા અત્ર ઉચ્યન્તે હે પાર્થ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ

==============================
યદિ તવેશ્વરસ્ય રાગાદિ-દોષાભાવાત્ સર્વ-પ્રાણિષ્વ્ અનુજિઘૃક્ષાયાં તુલ્યાયાં સર્વ-ફલ-પ્રદાન-સમર્થે ચ ત્વયિ સતિ વાસુદેવઃ સર્વં [ગીતા 7.19] ઇતિ જ્ઞાનેનૈવ મુમુક્ષવઃ સન્તઃ કસ્માત્ ત્વામ્ એવ સર્વે ન પ્રતિપદ્યન્તે ? ઇતિ શૃણુ તત્ર કારણમ્ -
કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ ।
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ ભવતિ કર્મજા

કાઙ્ક્ષન્તો ઽભીપ્સન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં ફલ-નિષ્પત્તિં પ્રાર્થયન્તો યજન્ત ઇહાસ્મિન્ લોકે દેવતા ઇન્દ્રાદ્ગ્ન્ય્-આદ્યાઃ । અથ યો ઽન્યાં દેવતામ્ ઉપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવ્ અન્યો ઽહમ્ અસ્મીતિ ન સ વેદ, યથા પશુઃ । એવં સ દેવાનામ્ [બૌ 1.4.10] ઇતિ શ્રુતેઃ । તેષાં હિ ભિન્ન-દેવતાયાજિનાં ફલાકાઙ્ક્ષિણાં ક્ષિપ્રં શીઘ્રં હિ યસ્માન્ માનુષે લોકે । મનુષ્ય-લોકે હિ શાસ્ત્રાધિકારઃ । ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે ઇતિ વિશેષણાત્ । અન્યેષ્વ્ અપિ કર્મ-ફલ-સિદ્ધિં દર્શયતિ ભગવાન્ । માનુષે લોકે વર્ણાશ્રમાદિ-કર્માધિકાર ઇતિ વિશેષઃ । તેષાં ચ વર્ણાશ્રમાધિકારિણાં કર્મિણાં ફલ-સિદ્ધિઃ ક્ષિપ્રં ભવતિ કર્મજા કર્મણો જાતા

==============================
માનુષ એવ લોકે વર્ણાશ્રમાદિ-કર્માધિકારઃ । નાન્યેષુ લોકેષ્વ્ ઇતિ નિયમઃ કિં-નિમિત્તઃ ? ઇતિ । અથવા વર્ણાશ્રમાદિ-પ્રવિભાગોપેતા મનુષ્યા મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે સર્વશ [ગીતા 4.11] ઇત્ય્ ઉક્તં કસ્માત્ પુનઃ કારણાન્ નિયમેન તવૈવ વર્ત્માનુવર્તન્તે, નાન્યસ્ય કિમ્ ? ઉચ્યતે -
ચાતુર્-વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણ-કર્મ-વિભાગશઃ ।
તસ્ય કર્તારમ્ અપિ માં વિદ્ધ્ય્ અકર્તારમ્ અવ્યયમ્

ચાતુર્વર્ણ્યં ચત્વાર એવ વર્ણાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યં મયેશ્વરેણ સૃષ્ટમ્ ઉત્પાદિતં બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીત્ [ઋક્ 8.4.19.2, યજુઃ 32.11] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । ગુણ-કર્મ-વિભાગશો ગુણ-વિભાગશઃ કર્મ-વિભાગશશ્ ચ । ગુણાઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ । તત્ર સાત્ત્વિકસ્ય સત્ત્વ-પ્રધાનસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય શમો દમસ્ તપઃ [ગીતા 18.42] ઇત્ય્ આદીનિ કર્માણિ । સત્ત્વોપ-સર્જન-રજઃ-પ્રધાનસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય શૌર્ય-તેજઃ-પ્રભૃતીનિ કર્માણિ । તમ-ઉપસર્જન-રજઃ-પ્રધાનસ્ય વૈશ્યસ્ય કૃષ્ય્-આદીનિ કર્માણિ । રજ-ઉપસર્જન-તમઃ-પ્રધાનસ્ય શૂદ્રસ્ય શુશ્રૂષૈવ કર્મ । ઇત્ય્ એવં ગુણ-કર્મ-વિભાગશશ્ ચાતુર્ગુણ્યં મયા સૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચેદં ચાતુર્વર્ણ્યં નાન્યેષુ લોકેષુ । અતો માનુષે લોકે ઇતિ વિશેષણમ્ । હન્ત તર્હિ ચાતુર્વર્ણ્ય-સર્ગાદેઃ કર્મણઃ કર્તૃત્વાત્
તત્-ફલેન યુજ્યસે ઽતો ન ત્વં નિત્ય-મુક્તો નિત્યેશ્વરશ્ ચેતિ । ઉચ્યતે - યદ્યપિ માયા-સંવ્યવહારેણ તસ્ય કર્મણઃ કર્તારમ્ અપિ સન્તં માં પરમાર્થતો વિદ્ધ્ય્ અકર્તારં, અતએવાવ્યયમ્ અસંસારિણં ચ માં વિદ્ધિ

==============================
યેષાં તુ કર્મણાં કર્તારં માં મન્યસે પરમાર્થતસ્ તેષામ્ અકર્તૈવાહમ્ । યતો -
ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મ-ફલે સ્પૃહા ।
ઇતિ માં યો ઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે

ન માં તાનિ કર્માણિ લિમ્પન્તિ દેહાદ્ય્-આરમ્ભકત્વેનાહઙ્કારાભાવાત્ । ન ચ તેષાં કર્મણાં ફલે મે મમ સ્પૃહા તૃષ્ણા । યેષાં તુ સંસારિણામ્ અહં કર્તેત્ય્ આભિમાનઃ કર્મસુ સ્પૃહા તત્-ફલેષુ ચ તાન્ કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ યુક્તમ્ । તદ્-અભાવાન્ ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ । એવં યો ઽન્યે ઽપિ મામ્ આત્મત્વેનાભિજાનાતિ નાહં કર્તા ન મે કર્મ-ફલે સ્પૃહેતિ ન કર્મભિર્ ન બધ્યતે । તસ્યાપિ ન દેહાદ્ય્-આરમ્ભકાનિ કર્માણિ ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
નાહં કર્તા, ન મે કર્મ-ફલે સ્પૃહેતિ -
એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અપિ મુમુક્ષુભિઃ ।
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્

એવં જ્ઞાત્વા કૃતમ્ કર્મ પૂર્વૈર્ અપ્ય્ અતિક્રાન્તૈર્ મુમુક્ષુભિઃ । કુરુ તેન કર્મૈવ ત્વમ્ । ન તુષ્ણીમ્ આસનં નાપિ સંન્યાસઃ કર્તવ્યઃ । તસ્માત્ ત્વત્-પૂર્વૈર્ અપ્ય્ અનુષ્ઠિતત્વાદ્ યદ્ય્ અનાત્મજ્ઞસ્ ત્વં તદ્ આત્મ-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ । તત્ત્વવિચ્ ચેત્ લોક-સંગ્રહાર્થમ્ । પૂર્વે જનકાદિભિઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ । નાધુનાતન-કૃતં નિવર્તિતમ્

==============================
તત્ર કર્મ ચેત્ કર્તવ્યં ત્વદ્-વચનાદ્ એવ કરોમ્ય્ અહમ્ । કિં વિશેષિતેન ? પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ [ગીતા 4.15] ઇતિ । ઉચ્યતે -- યસ્માન્ મહદ્ વૈષમ્યં કર્મણિ । કથમ્ ?
કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહિતાઃ ।
તત્ તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્

કિં કર્મ કિમ્ ચાકર્મેતિ કવયો મેધાવિનો ઽપ્ય્ અત્રાસ્મિન્ કર્માદિ-વિષયે મોહિતા મોહં ગતાઃ । અતસ્ તે તુભ્યમ્ અહં કર્માકર્મ ચ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા વિદિત્વા કર્માદિ મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ સંસારાત્

==============================
ન ચૈતત્ ત્વયા મન્તવ્યં, કર્મ નામ દેહાદિ-ચેષ્ટા લોક-પ્રસિદ્ધં, અકર્મ નામ તદ્-અક્રિયા તૂષ્ણીમ્ આસનમ્ । કિં તત્ર બોદ્ધવ્યમ્ ? ઇતિ । કસ્માત્ ? ઉચ્યતે -
કર્મણો હ્ય્ અપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ ।
અકર્મણશ્ ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ

કર્મણઃ શાસ્ત્ર-વિહિતસ્ય હિ યસ્માદ્ અપ્ય્ અસ્તિ બોદ્ધવ્યમ્ । બોદ્ધવ્યમ્ ચાસ્ત્ય્ એવ વિકર્મણઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ય । તથાકર્મણશ્ ચ તૂષ્ણીમ્ભાવસ્ય બોદ્ધવ્યમ્ અસ્તીતિ ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ અધ્યાહારઃ કર્તવ્યઃ । યસ્માદ્ ગહના વિષમા દુર્જ્ઞાના કર્મણ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણાર્થં કર્માદીનાં કર્માકર્મ-વિકર્મણાં ગતિર્ યાથાત્મ્યં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં પુનસ્ તત્ત્વં કર્માદેર્ યદ્ બોદ્ધવ્યમ્ વક્ષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ? ઉચ્યતે --
કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃત્

કર્મણિ । કર્મ ક્રિયત ઇતિ કર્મ વ્યાપાર-માત્રં, તસ્મિન્ કર્મણ્ય્ અકર્મ કર્માભાવં યઃ પશ્યેત્ । અકર્મણિ ચ કર્માભાવે કર્તૃ-તન્ત્રત્વાત્ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્ત્યોર્ વસ્ત્વ્ અપ્રાપ્યૈવ હિ સર્વ એવ ક્રિયાકારકાદિ-વ્યવહારો ઽવિદ્યાભૂમાવ્ એવ કર્મ યઃ પશ્યેત્ પશ્યતિ । સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ, સ યુક્તો યોગી ચ કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃત્ સમસ્ત-કર્મ-કૃચ્ ચ સ ઇતિ સ્તૂયતે કર્માકર્મણોર્ ઇતરેતર-દર્શી ।
નનુ કિમ્ ઇદં વિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇતિ । અકર્મણિ ચ કર્મ ઇતિ । ન હિ કર્માકર્મ સ્યાદ્ અકર્મ વા કર્મ, તત્ર વિરુદ્ધં કથં પશ્યેદ્ દ્રષ્ટા ? ન । અકર્મૈવ પરમાર્થતઃ સત્-કર્મવદ્ અવભાસતે મૂઢ-દૃષ્ટેર્ લોકસ્ય, તથા કર્મૈવાકર્મવત્ । તત્ર યથાભૂત-દર્શનાર્થમ્ આહ ભગવાન્ કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આદિ । અતો ન વિરુદ્ધમ્ બુદ્ધિમત્ત્વાદ્ય્-ઉપપત્તેશ્ ચ । બોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ ચ યથાભૂત-દર્શનમ્ ઉચ્યતે । ન ચ વિપરીત-જ્ઞાનાદ્ અશુભાન્ મોક્ષણં સ્યાત્ યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ [ગીતા 4.16] ઇતિ ચોક્તમ્ । તસ્માત્ કર્માકર્મણી વિપર્યયેણ ગૃહીતે પ્રાણિભિસ્ તદ્-વિપર્યય-ગ્રહણ-નિવૃત્ત્ય્-અર્થં ભગવતો વચનં કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ ઇત્ય્ આદિ ।
ન ચાત્ર કર્માધિકરણ-કર્માસ્તિ, કુણ્ડે બદરાણીવ । નાપ્ય્ અકર્માધિકરણં કર્માસ્તિ કર્માભાવત્વાદ્ અકર્મણઃ । અતો વિપરીત-ગૃહીતે એવ કર્માકર્મણી લૌકિકૈઃ, યથા મૃગતૃષ્ણિકાયામ્ ઉદકં શુક્તિકાયાં વા રજતમ્ ।
નનુ કર્મ કર્મૈવ સર્વેષાં ન ક્વચિદ્ વ્યભિચરતિ । તન્ ન નૌ-સ્થસ્ય નાવિ ગચ્છન્ત્યાં તટસ્થેસ્વ્ અગતિષુ નગેષુ પ્રતિકૂલ-ગતિ-દર્શનાત્ । દૂરેષુ ચક્ષુષાસન્નિકૃષ્ટેષુ ગચ્છત્સુ ગત્ય્-અભાવ-દર્શનાત્ । એવમ્ ઇહાપ્ય્ અકર્મણ્ય્ અહં કરોમીતિ કર્મ-દર્શનં કર્મણિ ચાકર્મ-દર્શનં વિપરીત-દર્શનં યેન, તન્-નિરાકરણાર્થમ્ ઉચ્યતે કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેત્ ઇત્ય્ આદિ ।
તદ્ એતદ્ ઉક્ત-પ્રતિવચનમ્ અપ્ય્ અસકૃદ્ અત્યન્ત-વિપરીત-દર્શન-ભાવિતતયા મોમુહ્યમાનો લોકઃ શ્રુતમ્ અપ્ય્ અસકૃત્ તત્ત્વં વિસ્મૃત્ય વિસ્મૃત્ય મિથ્યા-પ્રસઙ્ગમ્ અવતાર્યાવતાર્ય ચોદયતીતિ પુનઃ પુનર્ ઉત્તરમ્ આહ ભગવાન્ । દુર્વિજ્ઞેયત્વં ચાલક્ષ્ય વસ્તુનઃ । અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયં [ગીતા 2.25], ન જાયતે મ્રિયતે [ગીતા 2.27] ઇત્ય્ આદિનાત્મનિ કર્માભાવઃ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-ન્યાય-પ્રસિદ્ધ ઉક્તો વક્ષ્યમાણશ્ ચ । તસ્મિન્ન્ આત્મનિ કર્માભાવે ઽકર્મણિ કર્મ-વિપરીત-દર્શનમ્ અત્યન્ત-નિરૂઢમ્ । યતઃ કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહિતાઃ [ગીતા 4.16] દેહાદ્ય્-આશ્રયં કર્માત્મન્ય્ અધ્યારોપ્ય । અહં કર્તા મમૈતત્ કર્મ, મયાસ્ય કર્મણઃ ફલં ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ ચ । તથા અહં તૂષ્ણીં ભવામિ, યેનાહં નિરાયાસો ઽકર્મા સુખી સ્યામ્ ઇતિ કાર્ય-કરણાશ્રય-વ્યાપારોપરમં તત્-કૃતં
ચસુખિત્વમ્ આત્મન્ય્ અધ્યારોપ્ય ન કરોમિ કિંચિત્ તૂષ્ણીં સુખમ્ આસમ્ ઇત્ય્ અભિમન્યતે લોકઃ । તત્રેદં લોકસ્ય વિપરીત-દર્શનાપનયનાયાહ ભગવાન્ કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર ચ કર્મ કર્મૈવ સત્ કાર્ય-કરણાશ્રયં કર્મ-રહિતો ઽવિક્રિય આત્મનિ સર્વૈર્ અધ્યસ્તમ્ । યતઃ પણ્ડિતો ઽપ્ય્ અહં કરોમીતિ મન્યતે । અથ આત્મ-સમવેતતયા સર્વ-લોક-પ્રસિદ્ધે કર્મણિ નદી-કુલ-સ્થેષ્વ્ ઇવ ગતિઃ પ્રતિલૌમ્યેન । અતો ઽકર્મ કર્માભાવં યથા-ભૂતં ગત્ય્-અભાવમ્ ઇવ વૃક્ષેષુ યઃ પશ્યેત્ । અકર્મણિ ચ કાર્ય-કરણ-વ્યાપારોપરમે કર્મવદ્ આત્મન્ય્ અધ્યારોપિતે તૂષ્ણીમ્ અકુર્વન્ સુખમ્ આસે ઇત્ય્ અહઙ્કારાભિસન્ધિ-હેતુત્વાત્ તસ્મિન્ન્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ પશ્યેત્ । ય એવં કર્માકર્મ-વિભાગજ્ઞઃ સ બુદ્ધિમાન્ પણ્ડિતો મનુષ્યેષુ । સ યુક્તો યોગી કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃચ્ ચ । સો ઽશુભાન્ મોક્ષિતઃ કૃત-કૃત્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
અયં શ્લોકો ઽન્યથા વ્યાખ્યાતઃ કૈશ્ચિત્ । કથમ્ ? નિત્યાનાં કિલ કર્મણામ્ ઈશ્વરાર્થે ઽનુષ્ઠીયમાનાનાં તત્-ફલાભાવાદ્ અકર્માણિ તાન્ય્ ઉચ્યન્તે ગૌણ્યા વૃત્ત્યા । તેષાં ચાકરણમ્ અકર્મ । તચ્ ચ પ્રત્યવાય-ફલત્વાત્ કર્મોચ્યતે ગૌણ્યૈવ વૃત્ત્યા । તત્ર નિત્યે કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેત્ ફલાભાવાત્ । યથા ધેનુર્ અપિ ગૌર્ અગૌર્ ઉચ્યતે ક્ષીરાખ્યં ફલં ન પ્રયચ્છતીતિ તદ્વત્ । તથા નિત્યાકરણે ત્વ્ અકર્મણિ કર્મઃ આશ્યેન્ નરકાદિ-પ્રત્યવાય-ફલં પ્રયચ્છતીતિ । નૈતદ્ યુક્તં વ્યાખ્યાનમ્ । એવં-જ્ઞાનાદ્ અશુભાન્ મોક્ષાનુપપત્તેઃ । યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ [ગીતા 4.16] ઇતિ ભગવતોક્તં વચનં બોધ્યેત । કથમ્ ? નિત્યાનામ્ અનુષ્ઠાનાદ્ અશુભાત્ સ્યાન્ નામ મોક્ષણમ્ । ન તુ તેષાં ફલાભાવ-જ્ઞાનાત્ । ન હિ નિત્યાનાં ફલાભાવ-જ્ઞાનમ્ અશુભ-મુક્તિ-ફલત્વેન
ચોદિતં નિત્ય-કર્મ-જ્ઞાનં વા । ન ચ ભગવતિવેહોક્તમ્ ।
એતેનાકર્મણિ કર્મ-દર્શનં પ્રત્યુક્તમ્ । ન હ્ય્ અકર્મણિ કર્મેતિ દર્શનં કર્તવ્યતયેહ ચોદ્યતે, નિત્યસ્ય તુ કર્તવ્યતા-માત્રમ્ । ન ચાકરણાન્ નિત્યસ્ય પ્રત્યવાયો ભવતીતિ વિજ્ઞાનાત્ કિંચિત્ ફલં સ્યાત્ । નાપિ નિત્યાકરણં જ્ઞેયત્વેન ચોદિતમ્ । નાપિ કર્માકર્મેતિ મિથા-દર્શનાદ્ અશુભાન્ મોક્ષણમ્ । બુદ્ધિમત્ત્વં, યુક્તતા, કૃત્સ્ન-કર્મ-કૃત્ત્વાદિ ચ ફલમ્ ઉપપદ્યતે સ્તુતિર્ વા । મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ એવ હિ સાક્ષાદ્ અશુભ-રૂપં કુતો ઽન્યસ્માદ્ અશુભાન્ મોક્ષણમ્ ? ન હિ તમસ્ તમસો નિવર્તકં ભવતિ ।
નનુ કર્મણિ યદ્ અકર્મ-દર્શનમ્ અકર્મણિ વા કર્મ-દર્શનં, ન તન્-મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ । કિં તર્હિ ગૌણં ફલ-ભાવાભાવ-નિમિત્તમ્ ? ન, કર્માકર્મ-વિજ્ઞાનાદ્ અપિ ગૌણાત્ ફલસ્યાશ્રવણાત્ । નાપિ શ્રુત-હાન્ય-શ્રુત-પરિકલ્પનયા કશ્ચિદ્ વિશેષો લભ્યતે । સ્વ-શબ્દેનાપિ શક્યં વક્તું નિત્ય-કર્મણાં ફલં નાસ્ત્ય્ અકરણાચ્ ચ તેષાં નરક-પાતઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તત્ર વ્યાજેન પર-વ્યામોહ-રૂપેણ કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ આદિના કિમ્ ? તત્રૈવ વ્યાચક્ષાણેન ભગવતોક્તં વાક્યં લોક-વ્યામોહાર્થમ્ ઇતિ વ્યક્તં કલ્પિતં સ્યાત્ । ન ચૈતચ્ છદ્મ-રૂપેણ વાક્યેન રક્ષણીયં વસ્તુ, નાપિ શબ્દાન્તરેણ પુનઃ પુનર્ ઉચ્યમાનં સુબોધં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં વક્તું યુક્તમ્ । કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે [ગીતા 2.47] ઇત્ય્ અત્ર હિ સ્ફુટતર ઉક્તો ઽર્થો ન પુનર્ વક્તવ્યો ભવતિ । સર્વત્ર ચ પ્રશસ્તં
બોદ્ધવ્યં ચ કર્તવ્યમ્ એવ, ન નિષ્પ્રયોજનં બોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।

ન ચ મિથ્યા-જ્ઞાનં બોદ્ધવ્યં ભવતિ તત્-પ્રત્યુપસ્થાપિતં વા વસ્ત્વ્-આભાસમ્ । નાપિ નિત્યાનામ્ અકરણાદ્ અભાવાત્ પ્રયવાય-ભાવોત્પત્તિઃ । નાસતો વિદ્યતે ભાવો [ગીતા 2.16] ઇતિ વચનાત્ । તત્-કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયતે [છાઉ 6.2.2] ઇતિ ચ દર્શિતમ્ । અસતઃ સજ્-જન્મ-પ્રતિષેધાદ્ અસતઃ સદ્-ઉત્પત્તિં બ્રુવતા ઽસદ્ એવ સદ્ ભવેત્ । સચ્ ચાસદ્ ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ । તચ્ ચાયુક્તં, સર્વ-પ્રમાણ-વિરોધાત્ । ન ચ નિષ્ફલં વિદધ્યાત્ કર્મ શાસ્ત્રં દુઃખ-સ્વરૂપત્વાત્ । દુઃખસ્ય ચ બુદ્ધિ-પૂર્વકતયા કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ । તદ્-અકરણે ચ નરક-પાતાભ્યુપગમે ઽનર્થાયૈવ । ઉભયથાપિ કરણે ઽકરણે ચ શાસ્ત્રં નિષ્ફલં કલ્પિતં સ્યાત્ । સ્વાભ્યુપગમ-વિરોધશ્ ચ નિત્યં નિષ્ફલં કર્મેત્ય્ અભ્યુપગમ્ય મોક્ષ-ફલાયેતિ બ્રુવતઃ । તસ્માદ્ યથા-શ્રુત એવાર્થઃ કર્મણ્ય્ અકર્મ ય ઇત્ય્ આદેઃ । તથા ચ વ્યાખ્યાતો
ઽસ્માભિઃ શ્લોકઃ

==============================
તદ્ એતત્ કર્મણ્ય્ અકર્માદિ-દર્શનં સ્તૂયતે -
યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામ-સંકલ્પ-વર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માણં તમ્ આહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ

યસ્ય યથોક્ત-દર્શિનઃ સર્વે યાવન્તઃ સમારમ્ભાઃ કર્માણિ સમારભ્યન્ત ઇતિ સમારમ્ભાઃ । કામ-સંકલ્પ-વર્જિતાઃ કામૈસ્તત્-કારણૈશ્ ચ સઙ્કલ્પ-વર્જિતા મુધૈવ ચેષ્ટા-માત્રા અનુષ્ઠીયન્તે । પ્રવૃત્તેન ચેલ્ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થં, નિવૃત્તેન ચેજ્ જીવન-માત્રાર્થં, તં જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્માણં કર્માદાવ્ અકર્માદિ-દર્શનં જ્ઞાનં, તદ્ એવાગ્નિસ્ તેન જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધાનિ શુભાશુભ-લક્ષણાનિ કર્માણિ યસ્ય । તમ્ આહુઃ પરમાર્થતઃ પણ્ડિતં બુધાઃ બ્રહ્મ-વિદઃ

==============================
યસ્ તુ કર્માદાવ્ અકર્માદિ-દર્શી સો ઽકર્માદિ-દર્શનાદ્ એવ નિષ્કર્મા સન્ન્યાસી જીવન-માત્રાર્થ-ચેષ્ટઃ સન્ કર્મણિ ન પ્રવર્તતે, યદ્યપિ પ્રાગ્-વિવેકતઃ પ્રવૃત્તઃ । યસ્ તુ પ્રારબ્ધ-કર્મા સન્ન્ ઉત્તર-કાલમ્ ઉત્પન્નાત્મ-સમ્યગ્-દર્શનઃ સ્યાત્, સ સર્વ-કર્મણિ પ્રયોજનમ્ અપશ્યન્ સ-સાધનં કર્મ પરિયજત્ય્ એવ । સ કુતશ્ચિન્ નિમિત્તાત્ કર્મ-પરિત્યાગાસમ્ભવે સતિ કર્મણિ તત્-ફલે ચ સઙ્ગ-રહિતતયા સ્વ-પ્રયોજનાભાવાલ્ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થં પૂર્વવત્ કર્મણિ પ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્મત્વાત્ તદીયં કર્માકર્મૈવ સમ્પદ્યત ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં દર્શયિષ્યન્ન્ આહ -
ત્યક્ત્વા કર્મ-ફલાસઙ્ગં નિત્ય-તૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સઃ

ત્યક્ત્વા કર્મસ્વ્ અભિમાનં ફલાસઙ્ગં ચ યથોક્તેન જ્ઞાનેન નિત્ય-તૃપ્તો નિરાકાઙ્ક્ષો વિષયેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિરાશ્રય આશ્રય-રહિતઃ । આશ્રયો નામ યદ્ આશ્રિત્ય પુરુષાર્થં સિસાધયિષતિ । દૃષ્ટાદૃષ્ટ-ફલ-સાધનાશ્રય-રહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । વિદુષા ક્રિયમાણં કર્મ પરમાર્થતો ઽકર્મૈવ । તસ્ય નિષ્ક્રિયાત્મ-દર્શન-સમ્પન્નત્વાત્ । તેનૈવમ્ભૂતેન સ્વ-પ્રયોજનાભાવાત્ સ-સાધનં કર્મ પરિત્યક્તવ્યમ્ એવેતિ પ્રાપ્તે, તતો નિર્ગમાસમ્ભવાલ્ લોક-સઙ્ગ્રહ-ચિકીર્ષયા શિષ્ટ-વિગર્હણાપરિજિહીર્ષયા વા પૂર્વવત્ કર્મણ્ય્-અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નિષ્ક્ર્યાત્મ-દર્શન-સમ્પન્નત્વાન્ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સઃ

==============================
યઃ પુનઃ પૂર્વોક્ત-વિપરીતઃ પ્રાગ્ એવ કર્મામ્ભાદ્ બ્રહ્મણિ સર્વાન્તરે પ્રત્યગ્-આત્મનિ નિષ્ક્રિયે સંજાતાત્મ-દર્શનઃ, સ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટ-વિષયાશીર્ વિવર્જિતતયા દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થે કર્મણિ પ્રયોજનમ્ અપ્યશ્યન્ સ-સાધનં કર્મ સંન્યસ્ય શરીર-યાત્રા-માત્ર-ચેષ્ટો યતિર્ જ્ઞાન-નિષ્ઠો મુચ્યત ઇતિ । એતદ્ અર્થં દર્શયિતુમ્ આહ-
નિરાશીર્ યત-ચિત્તાત્મા ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

નિરાશીર્ નિર્ગતા આશિષો યસ્માત્ સ નિરાશીઃ । યત-ચિત્તાત્મા ચિત્તમ્ અન્તઃ-કરણમ્ । આત્મા બાહ્યઃ કાર્ય-કરણ-સંઘાતઃ । તાવ્ ઉભાવ્ અપિ યતૌ સંયતૌ યસ્ય સ યત-ચિત્તાત્મા । ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ - ત્યક્તઃ સર્વઃ પરિગ્રહો યેન સ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહઃ । શારીરં શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં કેવલં તત્રાપિ અભિમાન-વર્જિતં કર્મ કુર્વન્ । નાપ્નોતિ ન પ્રાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ અનિષ્ટ-રૂપં પાપં ધર્મં ચ । ધર્મો ઽપિ મુમુક્ષોર્ અનિષ્ટ-રૂપં કિલ્બિષમ્ એવ । બન્ધાપાદકત્વાત્ । તસ્માત્ તાભ્યાં મુક્તો ભવતિ, સંસારાન્ મુક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
કિં ચ શારીરં કેવલં કર્મેત્ય્ અત્ર કિં શરીર-નિર્વર્ત્યં શારીરં કર્માભિપ્રેતમ્ ? આહો સ્વિચ્ છરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં શારીરં કર્મ ? ઇતિ । કિં ચાતો યદિ શરીર-નિર્વર્ત્યં શારીરં કર્મ યદિ વા શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં શરીરમ્ ? ઇતિ । ઉચ્યતે -- યદા શરીર-નિર્વર્ત્યં કર્મ શારીરમ્ અભિપ્રેતં સ્યાત્ તદા દૃષ્ટાદૃષ્ટ-પ્રયોજનં કર્મ પ્રતિષિદ્ધમ્ અપિ શરીરેણ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ઇતિ બ્રુવતો વિરુદ્ધાભિધાનં પ્રસજ્યેત । શાસ્ત્રીયં ચ કર્મ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-પ્રયોજનં શરીરેણ કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ઇત્ય્ અપિ બ્રુવતો ઽપ્રાપ્ત-પ્રતિષેધ-પ્રસઙ્ગઃ । શારીરં કર્મ કુર્વન્ ઇતિ વિશેષણાત્ કેવલ-શબ્દ-પ્રયોગાચ્ ચ વાઙ્-મનસ-નિર્વર્ત્યં કર્મ વિધિ-પ્રતિષેધ-વિષયં ધર્માધર્મ-શબ્દ-વાચ્યં કુર્વન્ પ્રાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્
।
તત્રાપિ વાઙ્-મનસાભ્યાં વિહિતાનુષ્ઠાન-પક્ષે કિલ્બિષ-પ્રાપ્તિ-વચનં વિરુદ્ધમ્ આપદ્યેત । પ્રતિષિદ્ધ-સેવિ-પક્ષે ઽપિ ભૂતાર્થાનુવાદ-માત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્ । યદા તુ શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં શારીરં કર્માભિપ્રેતં ભવેત્, તદા દૃષ્ટાદૃષ્ટ-પ્રયોજનં કર્મ વિધિ-પ્રતિષેધ-ગમ્યં શરીર-વાઙ્-મનસ-નિર્વર્ત્યમ્ અન્યદ્ અક્રુવંસ્ તૈર્ એવ શરીરાદિભિઃ શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં કેવલ-શબ્દ-પ્રયોગાત્ અહં કરોમિ ઇત્ય્ અભિમાન-વર્જિતઃ શરીરાદિ-ચેષ્ટા-માત્રં લોક-દૃષ્ટ્યા કુર્વન્ નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ । એવમ્ભૂતસ્ય પાપ-શબ્દ-વાચ્ય-કિલ્બિષ-પ્રાપ્ત્ય્-અસમ્ભવાત્ કિલ્બિષં સંસારં નાપ્નોતિ । જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-સર્વ-કર્મત્વાદ્ અપ્રતિબન્ધેન મુચ્યતે એવેતિ પૂર્વોક્ત-સમ્યગ્-દર્શન-ફલાનુવાદ એવૈષઃ । એવં શરીરં કેવલં કર્મ ઇત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય પરિગ્રહે
નિરવદ્યં ભવતિ

==============================
ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહસ્ય યતેર્ અન્નાદેઃ શરીર-સ્થિતિ-હેતોર્ઃ પરિગ્રહસ્યાભાવાદ્ યાચનાદિના શરીર-સ્થિતૌ કર્તવ્યતાયાં પ્રાપ્તાયાં અયાચિતમ્ અસંક્ પ્તમ્ ઉપપન્નં યદૃચ્છયા [મ્ભ્ 14.46.19; બૌધયન-ધર્મ-સૂત્ર 21.8.12] ઇત્ય્ આદિના વચનેનાનુજ્ઞાતં યતેઃ શરીર-સ્થિતિ-હેતોર્ અન્નાદેઃ પ્રાપ્તિ-દ્વારમ્ આવિષ્કુર્વન્ન્ આહ -
યદૃચ્છા-લાભ-સન્તુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ ।
સમઃ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે

યદૃચ્છા-લાભ-સન્તુષ્ટઃ પ્રાર્થિતોપનતો લાભો યદૃચ્છા-લાભઃ, તેન સન્તુષ્ટઃ સંજાતાલં-પ્રત્યયઃ । દ્વન્દ્વાતીતો દ્વન્દ્વૈઃ શીતોષ્ણાદિભિર્ હન્યમાનો ઽપ્ય્ અવિષણ્ણ-ચિત્તો દ્વન્દ્વાતીત ઉચ્યતે । વિમત્સરો વિગત-મત્સરો નિર્વૈર-બુદ્ધિઃ । સમસ્ તુલ્યો યદૃચ્છા-લાભસ્ય સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ, ય એવમ્ભૂતો યતિર્ અન્નાદેઃ શરીર-સ્થિતિ-હેતોર્ લાભાલાભયોઃ સમો હર્ષ-વિષાદ-વર્જિતઃ, કર્માદાવ્ અકર્માદિ-દર્શી, યથા-ભૂતાત્મ-દર્શન-નિષ્ઠઃ સન્ શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજને ભિક્ષાટનાદિ-કર્મણિ શરીરાદિ-નિર્વર્ત્યે નૈવ કિંચિત્ કરોમીતિ [ગીતા 5.8] ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત [ગીતા 3.28] ઇત્ય્ એવં સદા સમ્પરિચક્ષાણ આત્મનઃ કર્તૃત્વાભાવં પશ્યન્ન્ એવ કિંચિદ્ ભિક્ષાટનાદિકં કર્મ કરોતિ । લોક-વ્યવહાર-સામાન્ય-દર્શનેન તુ લૌકિકૈર્ આરોપિત-કર્તૃત્વે
ભિક્ષાટનાદૌ કર્મણિ કર્તા ભવતિ । સ્વાનુભવેન તુ શાસ્ત્ર-પ્રમાણાદિ-જનિતેનાકર્ત્રૈવ । સ એવં પરાધ્યારોપિત-કર્તૃત્વં શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયોજનં ભિક્ષાટનાદિકં કર્મ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે, બન્ધ-હેતોઃ કર્મણઃ સહેતુકસ્ય જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તાનુવાદ એવૈષઃ

==============================
ત્યક્ત્વા કર્મ-ફલાસઙ્ગં [ગીતા 4.20] ઇત્ય્ અનેન શ્લોકેન યઃ પ્રારબ્ધ-કર્મા સન્ યદા નિષ્ક્રિય-બ્રહ્માત્મ-દર્શન-સમ્પન્નઃ સ્યાત્ તદા તસ્યાત્મનઃ કર્તૃ-કર્મ-પ્રયોજનાભાવ-દર્શિનઃ કર્મ-પરિત્યાગે પ્રાપ્તે કુતશ્ચિન્ નિમિત્તાત્ તદ્-અસમ્ભવે સતિ પૂર્વવત્ તસ્મિન્ કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તસ્યાપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સ [ગીતા 4.20] ઇતિકર્માભાવઃ પ્રદર્શિતઃ । યસ્યૈવં કર્માભાવો દર્શિતસ્ તસ્યૈવ -
ગત-સઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિત-ચેતસઃ ।
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે

ગત-સઙ્ગસ્ય સર્વતો નિવૃત્તાસક્તેર્ મુક્તસ્ય નિવૃત્ત-ધર્માધર્માદિ-બન્ધનસ્ય, જ્ઞાનાવસ્થિત-ચેતસો જ્ઞાન એવાવસ્થિતં ચેતો યસ્ય સો ઽયં જ્ઞાનાવસ્થિત-ચેતાઃ । તસ્ય યજ્ઞાય યજ્ઞ-નિર્વૃત્ત્ય્-અર્થમ્ આચરતો નિર્વર્તયતઃ કર્મ સમગ્રં સહાગ્રેણ ફલેન વર્તત ઇતિ સમગ્રં કર્મ તત્-સમગ્રં પ્રવિલીયતે વિનશ્યતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્ ક્રિયમાણં કર્મ સ્વકાર્યારમ્ભમ્ અકુર્વત્ સમગ્રં પ્રવિલીયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ? યતઃ -
બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્ બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિના

બ્રહ્માર્પણં યેન કરણેન બ્રહ્મવિદ્ હવિર્ અગ્નાવ્ અર્પયતિ । તદ્ બ્રહ્મૈવેતિ પશ્યતિ તસ્યાત્મ-વ્યતિરેકેણાભાવં પશ્યતિ । યથા શુક્તિકાયાં રજતાભાવં પશ્યતિ તદ્ ઉચ્યતે બ્રહ્મૈવાર્પણમ્ ઇતિ । યથા યદ્ રજતં તચ્ છુક્તિકૈવેતિ । બ્રહ્મ અર્પણમ્ ઇત્ય્ અસમસ્તે પદે યદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે લોકે તદ્ અસ્ય બ્રહ્મ-વિદો બ્રહ્મૈવેત્ય્ અર્થઃ ।
બ્રહ્મ હવિસ્ તથા યદ્ ધવિર્ બુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણં તદ્ બ્રહ્મૈવાસય્ । તથા બ્રહ્માગ્નૌ ઇતિ સમસ્તં પદમ્ । અગ્નિર્ અપિ બ્રહ્મૈવ । યત્ર હૂયતે બ્રહ્મણા કર્ત્રા બ્રહ્મૈવ કર્તેત્ય્ અર્થઃ । યત્ તેન હુતં હવન-ક્રિયા તદ્ બ્રહ્મૈવ । યત્ તેન ગન્તવ્યં ફલં તદ્ અપિ બ્રહ્મૈવ । બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિના બ્રહ્મૈવ કર્મ બ્રહ્મ-કર્મ તસ્મિન્ સમાધિર્ યસ્ય સ બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિસ્ તેન બ્રહ્મ-કર્મ-સમાધિના બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યમ્ ।
એવં લોક-સઙ્ગ્રહં ચિકીર્ષુણાપિ ક્રિયમાણં કરમ્, પરમાર્થતો ઽકર્મ બ્રહ્મ-બુદ્ધ્ય્-ઉપમૃદિત્વાત્ । એવં સતિ નિવૃત્ત-કર્મણો ઽપિ સર્વ-કર્મ-સન્ન્યાસિનઃ સમ્યગ્-દર્શન-સ્તુત્ય્-અર્થં યજ્ઞત્વ-સમ્પાદનં જ્ઞાનસ્ય સુતરામ્ ઉપપદ્યતે । યદ્-અર્પણાદ્ય્-અધિયજ્ઞે પ્રસિદ્ધં તદ્ અસ્યાધ્યાત્મં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થ-દર્શિન ઇતિ । અન્યથા સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વે ઽર્પણાદીનામ્ એવ વિશેષતો બ્રહ્મત્વાભિધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્ । તસ્માદ્ બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ અભિજાનતો વિદુષઃ સર્વ-કર્માભાવઃ ।
કારક-બુદ્ધ્ય્-અભાવાચ્ ચ । નહિ કારક-બુદ્ધિ-રહિતં યજ્ઞાખ્યં કર્મ દૃષ્ટમ્ । સર્વમ્ એવાગ્નિ-હોત્રાદિકં કર્મ શબ્દ-સમર્પિત-દેવતા-વિશેષ-સમ્પ્રદાનાદિ-કારક-બુદ્ધિમત્-કર્ત્ર્-અભિમાન-ફલાભિસન્ધિમચ્ ચ દૃષ્ટમ્ । નોપમૃદિત-ક્રિયાકારક-ફલ-ભેદ-બુદ્ધિમત્ કર્તૃત્વાભિમાન-ફલાભિસન્ધિ-રહિતં વા । ઇદં તુ બ્રહ્મ-બુદ્ધ્ય્-ઉપમૃદિતાર્પણાદિ-કારક-ક્રિયા-ફલ-ભેદ-બુદ્ધિ કર્માતો ઽકર્મૈવ તત્ ।
તથા ચ દર્શિતં કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેત્ [ગીતા 4.18], કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિંચિત્ કરોતિ સઃ [ગીતા 4.20], ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે [ગીતા 3.28], નૈવ કિંચિત્ કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વવિત્ [ગીતા 5.8] ઇત્ય્ આદિભિઃ । તથા ચ દર્શયંસ્ તત્ર તત્ર ક્રિયા-કારક-ફલ-ભેદ-બુદ્ધ્ય્-ઉપમર્દં કરોતિ । દૃષ્ટા ચ કામ્યાગ્નિહોત્રાદૌ કામોપમર્દેન કામ્યાગ્નિહોત્રાદિ-હાનિઃ । તથા મતિ-પૂર્વકામ્ અતિપૂર્વકાદીનાં કર્મણાં કાર્ય-વિશેષસ્યારમ્ભકત્વં દૃષ્ટમ્ । તથેહાપિ બ્રહ્મ-બુદ્ધ્ય્-ઉપમૃદિતાર્પણાદિ-કારક-ક્રિયા-ફલ-ભેદ-બુદ્ધેર્ બાહ્ય-ચેષ્ટા-માત્રેણ કર્માપિ વિદુષો ઽકર્મ સમ્પદ્યતે । અત ઉક્તં સમગ્રં પ્રવિલીયતે [ગીતા 4.23] ઇતિ ।
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ - યદ્ બ્રહ્મ તદ્ અર્પણાદીનિ । બ્રહ્મૈવ કિલાર્પણાદિના પઞ્ચ-વિધેન કારકાત્મના વ્યવસ્થિતં સત્ તદ્ એવ કર્મ કરોતિ । તત્ર નાર્પણાદિ-બુદ્ધિર્ નિવર્ત્યતે । કિન્ત્વ્ અર્પણાદિષુ બ્રહ્મ-બુદ્ધિર્ આધીયતે । યથા પ્રતિમાદૌ વિષ્ણ્વ્-આદિ-બુદ્ધિઃ, યથા વા નામાદૌ બ્રહ્મ-બુદ્ધિર્ ઇતિ । સત્યમ્ એવમ્ અપિ સ્યાદ્ યદિ જ્ઞાન-યજ્ઞ-સ્તુત્ય્-અર્થં પ્રકરણં ન સ્યાત્ । અત્ર તુ સમ્યગ્-દર્શનં જ્ઞાન-યજ્ઞ-શબ્દિતમ્ અનેકાન્ યજ્ઞ-શબ્દિતાન્ ક્રિયા-વિશેષાન્ ઉપન્યસ્ય શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા 4.33] ઇતિ જ્ઞાનં સ્તૌતિ । અત્ર ચ સમર્થમ્ ઇદં વચનં બ્રહ્માર્પણમ્ ઇત્ય્ આદિ જ્ઞાનસ્ય યજ્ઞત્વ-સમ્પાદને, અન્યથા સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વે ઽર્પણાદીનામ્ એવ વિશેષતો બ્રહ્મત્વાભિધાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્ । યે ત્વ્ અર્પણાદિષુ પ્રતિમાયાં વિષ્ણુ-દૃષ્ટિવદ્ બ્રહ્મ-દૃષ્ટિઃ
ક્ષિપ્યતે । નામાદિષ્વ્ ઇવ ચેતિ બ્રુવતે, ન તેષાં બ્રહ્મ-વિદ્યોક્તેહ વિવક્ષિતા સ્યાત્ । અર્પણાદિ-વિષયત્વાજ્ જ્ઞાનસ્ય । ન ચ દૃષ્ટિ-સમ્પાદન-જ્ઞાનેન મોક્ષ-ફલં પ્રાપ્યતે । બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યમ્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
વિરુદ્ધં ચ સમ્યગ્-દર્શનમ્ અન્તરેણ મોક્ષ-ફલં પ્રાપ્યત ઇતિ । પ્રકૃતિ-વિરોધશ્ ચ । સમ્યગ્-દર્શનં ચ પ્રકૃતં કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેત્ [ગીતા 4.18] ઇત્ય્ અત્રાન્તે ચ સમ્યગ્-દર્શનં તસ્યૈવોપસંહારાત્ । શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા 4.33] જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિં [ગીતા 4.39] ઇત્ય્ આદિના સમ્યગ્-દર્શન-સ્તુતિમ્ એવ કુર્વન્ન્ ઉપક્ષીણો ઽધ્યાયઃ । તત્રાકસ્માદ્ અર્પણાદૌ બ્રહ્મ-દૃષ્ટિર્ અપ્રકરણે પ્રતિમાયામ્ ઇવ વિષ્ણુ-દૃષ્ટિર્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ । તસ્માદ્ યથા-વ્યાખ્યાતાર્થ એવાયં શ્લોકઃ

==============================
તત્રાધુના સમ્યગ્-દર્શનસ્ય યજ્ઞત્વં સમ્પાદ્ય તત્-સ્તુત્ય્-અર્થમ્ અન્યે ઽપિ યજ્ઞા ઉપક્ષિપ્યન્તે -
દૈવમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે ।
બ્રહ્માગ્નાવ્ અપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ

દૈવમ્ એવ દેવા ઇજ્યન્તે યેન યજ્ઞેનાસૌ દૈવો યજ્ઞસ્ તમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ કર્મિણઃ પર્યુપાસતે, કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્માગ્નૌ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ [તૈત્તુ 2.1] વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ [બૌ 3.9.28], યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ [બૌ 3.4.1], ઇત્ય્ આદિ વચનોક્તમ્ અશનાયાપિપાસાદિ-સર્વ-સંસાર-ધર્મ-વર્જિતં નેતિ નેતિ [બૌ 4.4.22] ઇતિ નિરસ્તાશેષ-વિશેષં બ્રહ્મ-શબ્દેનોચ્યતે । બ્રહ્મ ચ તદ્-અગ્નિશ્ ચ સ હોમાધિકરણત્વ-વિવક્ષયા બ્રહ્માગ્નિસ્ તસ્મિન્ બ્રહ્માગ્નાવ્ અપરે ઽન્યે બ્રહ્મ-વિદો યજ્ઞં યજ્ઞ-શબ્દ-વાચ્ય આત્મા આત્મ-નામસુ યજ્ઞ-શબ્દસ્ય પાઠાત્ [નિરુક્તિ 14.11] તમ્ આત્માનં યજ્ઞં પરમાર્થતઃ પરમ્ એવ બ્રહ્મ સન્તં બુદ્ધ્યાદ્ય્-ઉપાધિ-સંયુક્તમ્ અધ્યસ્ત-સર્વોપાધિ-ધર્મકમ્ આહુતિ-રૂપં યજ્ણિનૈવાત્મનૈવોક્ત-લક્ષણોપજુહ્વતિ પ્રક્ષિપન્તિ,
સોપાધિકસ્યાત્મનો નિરુપાધિકેન પર-બ્રહ્મ-સ્વરૂપેણૈવ યદ્ દર્શનં, સ તસ્મિન્ હોમસ્ તં કુર્વન્તિ, બ્રહ્માત્મૈકત્વ-દર્શન-નિષ્ઠાઃ સન્ન્યાસિન ઇત્ય્ અર્થઃ । સો ઽયં સમ્યગ્-દર્શન-લક્ષણો યજ્ઞો દૈવ-યજ્ઞાદિષુ યજ્ઞેષૂપક્ષિપ્યન્તે બ્રહ્માર્પણમ્ ઇત્ય્ આદ્-શ્લોકૈઃ પ્રસ્તુતઃ શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા 4.33] ઇત્ય્ આદિના સ્તુત્ય્-અર્થમ્

==============================
શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ

શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે યોગિનઃ સંયમાગ્નિષુ પ્રતીન્દ્રિયં સંયમો ભિદ્યત ઇતિ બહુ-વચનમ્ । સંયમા એવાગ્નયસ્ તેષુ જુહ્વતિ । ઇન્દ્રિય-સંયમમ્ એવ કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ, ઇન્દ્રિયાણ્ય્ એવાગ્નયસ્ તેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ શ્રોત્રાદિભિર્ અવિરુદ્ધ-વિષય-ગ્રહણં હોમં મન્યન્તે

==============================
કિં ચ -
સર્વાણીન્દ્રિય-કર્માણિ પ્રાણ-કર્માણિ ચાપરે ।
આત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાન-દીપિતે

સર્વાણીન્દ્રિય-કર્માણિ ઇન્દ્રિયાણાં કર્માણીન્દ્રિય-કર્માણિ । તથા પ્રાણ-કર્માણિ પ્રાણો વાયુર્ આધ્યાત્મિકસ્ તત્-કર્માણ્ય્ આકુઞ્ચન-પ્રસારણાદીનિ તાનિ ચાપર આત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ, આત્મનિ સંયમ આત્મ-સંયમઃ । સ એવ યોગાગ્નિસ્ તસ્મિન્ન્ આત્મ-સંયમ-યોગાગ્નૌ જુહ્વતિ પ્રક્ષિપન્તિ । જ્ઞાન-દીપિતે સ્નેહેનેવ પ્રદીપિતે વિવેક-વિજ્ઞાનેનોજ્જ્વલ-ભાવમ્ આપાદિતે પ્રવિલાપયન્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
દ્રવ્ય-યજ્ઞાસ્ તપો-યજ્ઞા યોગ-યજ્ઞાસ્ તથાપરે ।
સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચ યતયઃ સંશિત-વ્રતાઃ

દ્રવ્ય-યજ્ઞાસ્ તીર્થેષુ દ્રવ્ય-વિનિયોગં યજ્ઞ-બુદ્ધ્યા કુર્વન્તિ યે તે દ્રવ્ય-યજ્ઞાઃ । તપો-યજ્ઞાસ્ તપો યજ્ઞો યેષાં તપસ્વિનાં તે તપો-યજ્ઞાઃ । યોગ-યજ્ઞાઃ પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહારાદિ-લક્ષણો યોગો યજ્ઞો યેષાં તે યોગ-યજ્ઞાઃ । તથાપરે સ્વાધ્યાય-જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચ સ્વાધ્યાયો યથા-વિધિ ઋગ્-આદ્ય્-અભ્યાસો યજ્ઞો યેષાં તે સ્વાધ્યાય-યજ્ઞાઃ । જ્ઞાન-યજ્ઞા જ્ઞાનં શાસ્ત્રાર્થ-પરિજ્ઞાનં યજ્ઞો યેષાં તે જ્ઞાન-યજ્ઞાઃ । સ્વાધ્યાય-યજ્ઞા જ્ઞાન-યજ્ઞાશ્ ચ યતયો યતન-શીલાઃ । શંસિત-વ્રતાઃ સમ્યક્ શિતાનિ તનૂકૃતાનિ તીક્ષ્ણીકૃતાનિ વ્રતાનિ યેષાં તે સંશિત-વ્રતાઃ

==============================
કિં ચ -
અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે ।
પ્રાણાપાન-ગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ

અપાને ઽપાન-વૃત્તૌ જુહ્વતિ પ્રતિક્ષિપન્તિ પ્રાણં પ્રાણ-વૃત્તિં, પૂરકાખ્યં પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ । પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે જુહ્વતિ । રેચકાખ્યં ચ પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્ય્ એતત્ । પ્રાણાપાન-ગતી મુખ્ય-નાસિકાભ્યાં વાયોર્ નિર્ગમનં પ્રાણસ્ય ગતિસ્ તદ્-વિપર્યયેણાધો-ગમનમ્ અપાનસ્ય ગતિસ્, તે પ્રાણાપાન-ગતી । એતે રુદ્ધ્વા નિરુધ્ય પ્રાણાયામ-પરાયણાઃ પ્રાણાયામ-તત્-પરાઃ કુમ્ભકાખ્યં પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ ।
સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞ-વિદો યજ્ઞ-ક્ષપિત-કલ્મષાઃ

અપરે નિયતાહારા નિયતઃ પરિમિત આહારો યેષાં તે નિયતાહારાઃ સન્તઃ, પ્રાણાન્ વાયુ-ભેદાન્ પ્રાણેષ્વ્ એવ જુહ્વતિ । યસ્ય યસ્ય વાયોર્ જયઃ ક્રિયત ઇતરાન્ વાયુ-ભેદાન્ તસ્મિન્ તસ્મિન્ જુહ્વતિ, તે તત્ર પ્રવિષ્ટા ઇવ ભવન્તિ । સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞ-વિદો યજ્ઞ-ક્ષપિતકલ્મષા યજ્ઞૈર્ યથોક્તૈઃ ક્ષપિતો નાશિતઃ કલ્મષો યેષાં તે યજ્ઞ-ક્ષપિત-કલ્મષાઃ

==============================
એવં યથોક્તાન્ યજ્ઞાન્ નિર્વત્ર્ય ---
યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
નાયં લોકો ઽસ્ત્ય્ અયજ્ઞસ્ય કુતો ઽન્યઃ કુરુસત્તમ

યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજો યજ્ઞાનાં શિષ્ટં યજ્ઞ-શિષ્ટં યજ્ઞ-શિષ્ટં ચ તદ્ અમૃતં ચ યજ્ઞ-શિષ્ટામૃતં તદ્ ભુઞ્જત ઇતિ યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજઃ । યથોક્તાન્ યજ્ઞાન્ કૃત્વા તચ્-છિષ્ટેન કાલેન યથા-વિધિ-ચોદિતમ્ અન્નમ્ અમૃતાખ્યં ભુઞ્જતે ઇતિ યજ્ઞ-શિષ્ટામૃત-ભુજો યાન્તિ ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ સનાતનં ચિરન્તનં મુમુક્ષવશ્ ચેત્ । કાલાતિક્રમાપેક્ષયેતિ સામર્થ્યાદ્ ગમ્યતે । નાયં લોકઃ સર્વ-પ્રાણિ-સાધારણો ઽપ્ય્ અસ્તિ યથોક્તાનાં યજ્ઞાનામ્ એકો ઽપિ યજ્ઞો યસ્ય નાસ્તિ સો ઽયજ્ઞસ્ તસ્ય । કુતો ઽન્યો વિશિષ્ટ-સાધન-સાધ્યઃ કુરુ-સત્તમ

==============================
એવં બહુ-વિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે ।
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે

એવં યથોક્તા બહુ-વિધા બહુ-પ્રકારા યજ્ઞા વિતતા વિસ્તીર્ણા બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખે દ્વારે વેદ-દ્વારેણ અવગમ્યમાના બ્રહ્મણો મુખે વિતતા ઉચ્યન્તે । તદ્ યથા વાચિ હિ પ્રાણં જુહુમઃ ઇત્ય્ આદયઃ । કર્મજાન્ કાયિક-વાચિક-માનસ-કર્મોદ્ભવાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ અનાત્મજાન્, નિર્વ્યાપારો હ્ય્ આત્મા । અત એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે ઽશુભાત્ । ન મદ્-વ્યાપારા ઇમે, નિર્વ્યાપારો ઽહમ્ ઉદાસીન ઇત્ય્ એવં જ્ઞાત્વાસ્માત્ સમ્યગ્-દર્શનાન્ મોક્ષ્યસે સંસાર-બન્ધનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
બ્રહ્માર્પણમ્ [ગીતા 4.24] ઇત્ય્ આદિ લોકેન સમ્યગ્-દર્શનસ્ય યજ્ઞત્વં સંપાદિતમ્ । યજ્ઞાશ્ ચાનેક ઉપદિષ્ટાઃ । તૈઃ સિદ્ધ-પુરુષાર્થ-પ્રયોજનૈર્ જ્ઞાનં સ્તૂયતે । કથમ્ ? ---
શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞઃ પરન્તપ ।
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે

શ્રેયાન્ દ્રવ્ય-મયાત્ દ્રવ્ય-સાધન-સાધ્યાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાન-યજ્ઞો હે પરંતપ । દ્રવ્ય-મયો હિ યજ્ઞઃ ફલસ્યારમ્ભકઃ, જ્ઞાન-યજ્ઞો ન ફલારમ્ભકઃ, અતઃ શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ । કથમ્ ? યતઃ સર્વં કર્મ સમસ્તમ્ અખિલમ્ અપ્રતિબદ્ધં પાર્થ જ્ઞાને મોક્ષ-સાધને સર્વતઃ સંપ્લુતોદક-સ્થાનીયે પરિસમાપ્યતે અન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્ય્ એવમ્ એનં સર્વં તદ્ અભિસમેતિ યત્ કિંચિત્ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્ તદ્ વેદ યત્ સ વેદ [છાઉ 4.1.4] ઇતિ શ્રુતેઃ

==============================
તદ્ એતદ્ વિશિષ્ટાં જ્ઞાનં તર્હિ કેન પ્રાપ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ---
તદ્ વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્ તત્ત્વ-દર્શિનઃ

તત્ વિદ્ધિ વિજાનીહિ યેન વિધિના પ્રાપ્યતે ઇતિ । આચાર્યાન્ અભિગમ્ય, પ્રણિપાતેન પ્રકર્ષેણ નીચૈઃ પતનં પ્રણિપાતો દીર્ઘ-નમસ્કારસ્ તેન । કથં બન્ધઃ ? કથં મોક્ષઃ ? કા વિદ્યા ? કા ચાવિદ્યા ? ઇતિ પરિપ્રશ્નેન, સેવયા ગુરુ-શુશ્રૂષયા એવમ્ આદિના । પ્રશ્રયેણાવર્જિતા આચાર્યા ઉપદેક્ષ્યન્તિ કથયિષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં યથોક્ત-વિશેષણં જ્ઞાનિનઃ । જ્ઞાનવન્તો ઽપિ કેચિદ્ યથાવત્ તત્ત્વ-દર્શન-શીલાઃ, અપરે ન । અતો વિશિનષ્ટિ તત્ત્વ-દર્શિન ઇતિ । યે સમ્યગ્-દર્શિનસ્ તૈર્ ઉપદિષ્ટં જ્ઞાનં કાર્ય-ક્ષમં ભવતિ । નેતરદ્ ઇતિ ભગવતો મતમ્

==============================
તથા ચ સતીદમપિ સમર્થં વચનમ્ --
યજ્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્ મોહમ્ એવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ ।
યેન ભૂતાન્ય્ અશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મન્ય્ અથો મયિ

યજ્ જ્ઞાત્વા યજ્ જ્ઞાનં તૈર્ ઉપદિષ્ટમ્ અધિગમ્ય પ્રાપ્ય પુનર્ ભૂયો મોહમ્ એવં યથેદાનીં મોહં ગતો ઽસિ પુનર્ એવં ન યાસ્યસિ હે પાણ્ડાવ । કિં ચ ---- યેન જ્ઞાનેન ભૂતાન્ય્ અશેષેણ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બ-પર્યન્તાનિ દ્રક્ષ્યસિ સાક્ષાદ્ આત્મનિ પ્રત્યગ્ આત્મનિ મત્-સંસ્થાનીમાનિ ભૂતાનીત્ય્ અથો અપિ મયિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે ચેમાનીતિ । ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરૈકત્વં સર્વોપનિષત્-પ્રસિદ્ધં દ્રક્ષ્યસીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચૈતસ્ય જ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્ ---
અપિ ચેદ્ અસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપ-કૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ

અપિ ચેદ્ અસિ પાપેભ્યઃ પાપ-કૃદ્ભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽતિશયેન પાપ-કૃત્ પાપ-કૃત્તમઃ સર્વં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ જ્ઞાનમ્ એવ પ્લવં કૃત્વા વૃજિનં વૃજિનાર્ણવં પાપ-સમુદ્રં સંતરિષ્યસિ । ધર્મો ઽપીહ મુમુક્ષોઃ પાપમ્ ઉચ્યતે

==============================
જ્ઞાનં કથં નાશયતિ પાપમ્ ? ઇતિ સ-દૃષ્ટાન્તમ્ ઉચ્યતે ---
યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા

યથૈધાંસિ કાષ્ઠાનિ સમિદ્ધઃ સમ્યગ્ ઇદ્ધો દીપ્તો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ ભસ્મીભાવં કુરુતે હે અર્જુન, જ્ઞાનમ્ એવ અગ્નિર્ જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા નિર્બીજીકરોતીત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સાક્ષાદ્ એવ જ્ઞાનાગ્નિઃ કર્માણીન્ધનવત્ ભસ્મીકર્તું શક્નોતિ । તસ્માત્ સમ્યગ્ દર્શનં સર્વ-કર્મણાં નિર્બીજત્વે કારણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । સામર્થ્યાદ્ યેન કર્મણા અરીરમ્ આરબ્ધં તત્ પ્રવૃત્ત-ફલત્વાદ્ ઉપભોગેનૈવ ક્ષીયતે । તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સમ્પત્સ્યે [છાઉ 6.14.1] અતો યાન્ય્ અપ્રવૃત્ત-ફલાનિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્ કૃતાનિ જ્ઞાન-સહભાવીનિ ચાતીતાનેક-જન્મ-કૃતાનિ ચ તાન્ય્ એવ સર્વાણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે

==============================
યતઃ એવમ્ અતઃ---
ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ।
તત્ સ્વયં યોગ-સંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ

ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં તુલ્યં પવિત્રં પાવનં શુદ્ધિ-કરમ્ ઇહ વિદ્યતે । તજ્ જ્ઞાનં સ્વયમ્ એવ યોગ-સંસિદ્ધો યોગેન કર્મ-યોગેન સમાધિ-યોગેન ચ સંસિદ્ધઃ સંસ્કૃતો યોગ્યતામ્ આપન્નઃ સન્ મુમુક્ષુઃ કાલેન મહતા આત્મનિ વિન્દતિ લભતે ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યેનૈકાન્તેન જ્ઞાન-પ્રાપ્તિર્ ભવતિ સ ઉપાય ઉપદિશ્યતે ---
શ્રદ્ધાવાંલ્ લભતે જ્ઞાનં તત્-પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ

શ્રદ્ધાવાન્ શ્રદ્ધાલુર્ લભતે જ્ઞાનમ્ । શ્રદ્ધાલુત્વે ઽપિ ભવતિ કશ્ચિન્ મન્દ-પ્રસ્થાનઃ, અત આહ --- તત્-પરઃ । ગુરૂપાસદનાદાવ્ અભિયુક્તો જ્ઞાન-લબ્ધ્ય્-ઉપાયે શ્રદ્ધાવાન્ । તત્-પરો ઽપ્ય્ અજિતેન્દ્રિયઃ સ્યાત્ ઇત્ય્ અત આહ --- સંયતેન્દ્રિયઃ । સંયતાનિ વિષયેભ્યો નિવર્તિતાનિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ સ સંયતેન્દ્રિયઃ । ય એવંભૂતઃ શ્રદ્ધાવાન્ તત્-પરઃ સંયતેન્દ્રિયશ્ ચ સો ઽવશ્યં જ્ઞાનં લભતે । પ્રણિપાતાદિસ્ તુ બાહ્યો ઽનૈકાન્તિકો ઽપિ ભવતિ, માયાવિત્વાદિ-સંભવાત્ । ન તુ તત્ શ્રદ્ધાવત્ત્વાદૌ ઇત્ય્ એકાન્તતો જ્ઞાન-લબ્ધ્ય્-ઉપાયઃ । કિં પુનર્ જ્ઞાન-લાભાત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -- જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરં મોક્ષાખ્યાં શાન્તિમ્ ઉપરતિમ્ અચિરેણ ક્ષિપ્રમ્ એવાધિગચ્છતિ । સમ્યગ્-દર્શનાત્ ક્ષિપ્રમ્ એવ મોક્ષો ભવતીતિ સર્વ-શાસ્ત્ર-ન્યાય-પ્રસિદ્ધઃ સુનિશ્ચિતો ઽર્થઃ

==============================
અત્ર સંશયો ન કર્તવ્યઃ, પાપિષ્ઠો હિ સંશયઃ । કથમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ---
અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
નાયં લોકો ઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ

અજ્ઞશ્ ચાનાત્મજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ ગુરુ-વાક્ય-શાસ્ત્રેષ્વ્ અવિશ્વાસવાંશ્ ચ સંશયાત્મા ચ સંશય-ચિત્તશ્ ચ વિનશ્યતિ । અજ્ઞાશ્રદ્દધાનૌ યદ્યપિ વિનશ્યતઃ, ન તથા યથા સંશયાત્મા । સંશયાત્મા તુ પાપિષ્ઠઃ સર્વેષામ્ । કથમ્ ? નાયં સાધારણો ઽપિ લોકો ઽસ્તિ । તથા ન પરો લોકઃ । ન સુખમ્, તત્રાપિ સંશયોત્પત્તેઃ સંશયાત્મનઃ સંશય-ચિત્તસ્ય । તસ્માત્ સંશયો ન કર્તવ્યઃ

==============================
કસ્માત્ ? ----
યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણં જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયમ્ ।
આત્મવન્તં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય

યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણં પરમાર્થ-દર્શન-લક્ષણેન યોગેન સંન્યસ્તાનિ કર્માણિ યેન પરમાર્થ-દર્શિના ધર્માધર્માખ્યાનિ તં યોગ-સંન્યસ્ત-કર્માણમ્ । કથં યોગ-સંન્યસ્ત-કર્મા ? ઇત્ય્ આહ - જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયં જ્ઞાનેનાત્મેશ્વરૈકત્વ-દર્શન-લક્ષણેન સંછિન્નઃ સંશયો યસ્ય યો જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયઃ । ય એવં યોગ-સંન્યસ્ત-કર્મા તમ્ આત્મવન્તમ્ અપ્રમત્તં ગુણ-ચેષ્ટા-રૂપેણ દૃષ્ટાનિ કર્માણિ ન નિબધ્નન્ત્ય્ અનિષ્ટાદિ-રૂપં ફલં નારભન્તે । હે ધનંજય

==============================
યસ્માત્ કર્મ-યોગાનુષ્ઠાનાદ્ અશુદ્ધિ-ક્ષય-હેતુક-જ્ઞાન-સંછિન્ન-સંશયો ન નિબધ્યતે કર્મભિર્ જ્ઞાનાગ્નિ-દગ્ધ-કર્મત્વાદ્ એવ, યસ્માચ્ ચ જ્ઞાન-કર્માનુષ્ઠાન-વિષયે સંશયવાન્ વિનશ્યતિ ---
તસ્માદ્ અજ્ઞાન-સંભૂતં હૃત્-સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ ।
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત

તસ્માત્ પાપિષ્ઠમ્ અજ્ઞાન-સંભૂતમ્ અજ્ઞાનાદ્ અવિવેકાજ્ જાતં હૃત્-સ્થં હૃદિ બુદ્ધૌ સ્થિતં જ્ઞાનાસિના શોક-મોહાદિ-દોષ-હરં સમ્યગ્ દર્શનં જ્ઞાનં તદ્ એવાસિઃ ખડ્ગસ્ તેન જ્ઞાનાસિના આત્મનઃ સ્વસ્ય, આત્મ-વિષયત્વાત્ સંશયસ્ય । ન હિ પરસ્ય સંશયઃ પરેણ ચ્છેત્તવ્યતાં પ્રાપ્તઃ, યેન સ્વસ્યેતિ વિશેષ્યેત । અત આત્મ-વિષયો ઽપિ સ્વસ્યૈવ ભવતિ । છિત્ત્વા એનં સંશયં સ્વ-વિનાશ-હેતુ-ભૂતમ્, યોગં સમ્યગ્-દર્શનોપાયં કર્માનુષ્ઠાનમ્ આતિષ્ઠ કુર્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉત્તિષ્ઠ ચેદાનીં યુદ્ધાય ભારત ઇતિ