ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
॥4॥
ભ્ગ્ 5
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
(શઙ્કર-ભાષ્ય)
અર્જુન ઉવાચ -
સંન્યાસં કર્મણાં કૃષ્ણ પુનર્ યોગં ચ શંસસિ ।
યચ્ છ્રેય એતયોર્ એકં તન્ મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્

સંન્યાસં પરિત્યાગં કર્મણાં આસ્ત્રીયાણામ્ અનુષ્ઠેય-વિશેષાણામ્ શંસસિ પ્રશંસસિ કથયસીત્ય્ એતત્ । પુનર્ યોગં ચ તેષામ્ એવ અનુષ્ઠાનમ્ અવશ્ય-કર્તવ્યમ્ શંસસિ । અતો મે કતરત્ શ્રેયઃ ઇતિ સંશયઃ - કિં કર્માનુષ્ઠાનં શ્રેયઃ, કિં વા તદ્-ધાનમ્ ઇતિ । પ્રશસ્યતરં ચાનુષ્ઠેયમ્ । અતશ્ ચ યત્ શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરમ્ એતયોઃ કર્મ-સંન્યાસ-કર્મ-યોગયોર્ યદ્-અનુષ્ઠાનાત્ શ્રેયો ઽવાપ્તિર્ મમ સ્યાદ્ ઇતિ મન્યસે, તદ્ એકમ્ અન્યતરત્ સહ એક-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વાસંભવાત્ મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્ અભિપ્રેતં તવેતિ

- ઓ)ઓ(ઓ -
સ્વાભિપ્રાયમ્ આચક્ષાણો નિર્ણયાય શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
સંન્યાસઃ કર્મ-યોગશ્ ચ નિઃશ્રેયસ-કરાવ્ ઉભૌ ।
તયોસ્ તુ કર્મ-સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યતે

સંન્યાસઃ કર્મણાં પરિત્યાગઃ કર્મ-યોગશ્ ચ તેષામ્ અનુષ્ઠાનં તાવ્ ઉભાવ્ અપિ નિઃશ્રેયસ-કરૌ મોક્ષં કુર્વાતે જ્ઞાનોત્પત્તિ-હેતુત્વેન । ઉભૌ યદ્યપિ નિઃશ્રેયસ-કરૌ, તથાપિ તયોસ્ તુ નિઃશ્રેયસ-હેત્વોઃ કર્મ-સંન્યાસાત્ કેવલાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યત ઇતિ કર્મ-યોગં સ્તૌતિ

- ઓ)ઓ(ઓ -
કસ્માત્ ઇતિ આહ -
જ્ઞેયઃ સ નિત્ય-સંન્યાસી યો ન દ્વેષ્ટિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
નિર્દ્વન્દ્વો હિ મહા-બાહો સુખં બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે

જ્ઞેયો જ્ઞાતવ્યઃ સ કર્મ-યોગી નિત્ય-સંન્યાસી ઇતિ યો ન દ્વેષ્ટિ કિંચિત્ ન કાઙ્ક્ષતિ દુઃખ-સુખે તત્-સાધને ચ । એવંવિધો યઃ, કર્મણિ વર્તમાનો ઽપિ સ નિત્ય-સંન્યાસી ઇતિ જ્ઞાતવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્દ્વન્દ્વો દ્વન્દ્વ-વર્જિતો હિ યસ્માત્ મહાબાહો સુખં બન્ધાદ્ અનાયાસેન પ્રમુચ્યતે

- ઓ)ઓ(ઓ -
સંન્યાસ-કર્મ-યોગયોર્ ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયયોર્ વિરુદ્ધયોઃ ફલે ઽપિ વિરોધો યુક્તઃ । ન તૂભયોર્ નિઃશ્રેયસ-કરત્વમ્ એવેતિ પ્રાપ્ત ઇદમ્ ઉચ્યતે -
સાંખ્ય-યોગૌ પૃથગ્ બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ ।
એકમ્ અપ્ય્ આસ્થિતઃ સમ્યગ્ ઉભયોર્ વિન્દતે ફલમ્

સાંખ્ય-યોગૌ પૃથગ્ વિરુદ્ધ-ભિન્ન-ફલૌ બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ । પણ્ડિતાસ્ તુ જ્ઞાનિન એકં ફલમ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇચ્છન્તિ । કથમ્ ? એકમ્ અપિ સાંખ્ય-યોગયોઃ સમ્યગ્ આસ્થિતઃ સમ્યગ્ અનુષ્ઠિતવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ, ઉભયોર્ વિન્દતે ફલમ્ । ઉભયોસ્ તદ્ એવ હિ નિઃશ્રેયસં ફલમ્ । અતો ન ફલે વિરોધો ઽસ્તિ ।
નનુ સંન્યાસ-કર્મ-યોગ-શબ્દેન પ્રસ્તુત્ય સાંખ્ય-યોગયોઃ ફલૈકત્વં કથમ્ ઇહાપ્રકૃતં બ્રવીતિ ? નૈષ દોષઃ - યદ્યપ્ય્ અર્જુનેન સંન્યાસં કર્મ-યોગં ચ કેવલમ્ અભિપ્રેત્ય પ્રશ્નઃ કૃતઃ । ભગવાંસ્ તુ તદ્-અપરિત્યાગેનૈવ સ્વાભિપ્રેતં ચ વિશેષં સંયોજ્ય શબ્દાન્તર-વાચ્યતયા પ્રતિવચનં દદૌ સાંખ્ય-યોગાવ્ ઇતિ । તાવ્ એવ સંન્યાસ-કર્મ-યોગૌ જ્ઞાન-તદ્-ઉપાય-સમ-બુદ્ધિત્વાદિ-સંયુક્તૌ સાંખ્ય-યોગ-શબ્દ-વાચ્યાવ્ ઇતિ ભગવતો મતમ્ । અતો ન અપ્રકૃત-પ્રક્રિયેતિ

- ઓ)ઓ(ઓ -
એકસ્યાપિ સમ્યગ્ અનુષ્ઠાનાત્ કથમ્ ઉભયોઃ ફલં વિન્દતે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
યત્ સાંખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં તદ્ યોગૈર્ અપિ ગમ્યતે ।
એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

યત્ સાંખ્યૈર્ જ્ઞાન-નિષ્ઠૈઃ સંન્યાસિભિઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં મોક્ષાખ્યમ્ તદ્ યોગૈર્ અપિ જ્ઞાન-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વેનેશ્વરે સમર્પ્ય કર્માણ્ય્ આત્મનઃ ફલમ્ અનભિસંધાયાનુતિષ્ઠન્તિ યે તે યોગા યોગિનઃ । તૈર્ અપિ પરમાર્થ-જ્ઞાન-સંન્યાસ-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણ ગમ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ ફલૈકત્વાત્ સ પશ્યતિ સમ્યક્ પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
એવં તર્હિ યોગાત્ સંન્યાસ એવ વિશિષ્યતે । કથં તર્હીદમ્ ઉક્તમ્ તયોસ્ તુ કર્મ-સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યતે [ગીતા 5.2] ઇતિ ? સૃણુ તત્ર કારણમ્ - ત્વયા પૃષ્ટાં કેવલં કર્મ-સંન્યાસં કર્મ-યોગં ચાભિપ્રેત્ય તયોર્ અન્યતરઃ કઃ શ્રેયાન્ ? ઇતિ । તદ્-અનુરૂપં પ્રતિવચનં મયોક્તં કર્મ-સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યતે ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનપેક્ષ્ય । જ્ઞાનાપેક્ષસ્ તુ સંન્યાસઃ સાંખ્યમ્ ઇતિ મયાભિપ્રેતઃ । પરમાર્થ-યોગશ્ ચ સ એવ । યસ્ તુ કર્મ-યોગો વૈદિકઃ સ ચ તાદર્થ્યાત્ યોગઃ સંન્યાસ ઇતિ ચોપચર્યતે । કથં તાદર્થ્યમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
સંન્યાસસ્ તુ મહાબાહો દુઃખમ્ આપ્તુમ્ અયોગતઃ ।
યોગ-યુક્તો મુનિર્ બ્રહ્મ નચિરેણાધિગચ્છતિ

સંન્યાસસ્ તુ પારમાર્થિકો દુઃખમ્ આપ્તું પ્રાપ્તુમ્ અયોગતો યોગેન વિના । યોગ-યુક્તો વૈદિકેન કર્મ-યોગેન વૈદિકેન કર્મ-યોગેનેશ્વર-સમર્પિત-રૂપેણ ફલ-નિરપેક્ષેણ યુક્તો મુનિઃ । મનનાદ્ ઈશ્વર-સ્વરૂપસ્ય મુનિઃ । બ્રહ્મ પરમાત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણત્વાત્ પ્રકૃતઃ સંન્યાસો બ્રહ્મોચ્યતે । ન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મા હિ પરઃ [મહાનારુ 78] ઇતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મ પરમાર્થ-સંન્યાસં પરમાર્થ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણં ન ચિરેણ ક્ષિપ્રમ્ એવાધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । અતો મયોક્તમ્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યત ઇતિ

- ઓ)ઓ(ઓ -
યદા પુનર્ અયં સમ્યગ્-દર્શન-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વેન -
યોગ-યુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિજિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતાત્મા કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે

યોગેન યુક્તો યોગ-યુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિશુદ્ધ-સત્ત્વો વિજિતાત્મા વિજિત-દેહો જિતેન્દ્રિયશ્ ચ સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતાત્મા સર્વેષાં બ્રહ્માદીનાં સ્તમ્બ-પર્યન્તાનાં ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂત આત્મા પ્રત્યક્-ચેતનો યસ્ય સ સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતાત્મા સમ્યગ્-દર્શીત્ય્ અર્થઃ । સ તત્રૈવં વર્તમાનો લોક-સંગ્રહાય કર્મ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ન કર્મભિર્ બધ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
ન ચાસૌ પરમાર્થતઃ કરોતીત્ય્ અતઃ -
નૈવ કિં ચિત્ કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વ-વિત્ ।
પશ્યઞ્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્ શ્વસન્

પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ન્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ અપિ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્

યુક્તઃ સમાહિતઃ સન્ મન્યેત ચિન્તયેત્ । તત્ત્વવિદ્ આત્મનો યાથાત્મ્યં તત્ત્વં વેત્તીતિ તત્ત્વ-વિત્ પરમાર્થ-દર્શીત્ય્ અર્થઃ । કદા કથં વા તત્ત્વમ્ અવધારયન્ મન્યેત ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે । મન્યેતેતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ । યસ્યૈવં તત્ત્વ-વિદઃ સર્વ-કાર્ય-કરણ-ચેષ્ટાસુ કર્મસ્વ્ અકર્મૈવ પશ્યતઃ સમ્યગ્-દર્શિનસ્ તસ્ય સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ એવાધિકારઃ કર્મણો ઽભાવ-દર્શનાત્ । ન હિ મૃગ-તૃષ્ણિકાયામ્ ઉદક-બુદ્ધ્યા પાનાય પ્રવૃત્ત ઉદકાભાવ-જ્ઞાને ઽપિ તત્રૈવ પાન-પ્રયોજનાય પ્રવર્તતે ॥ભ્ગ્સ્_5.8-9॥
- ઓ)ઓ(ઓ -
યસ્ તુ પુનર્ અતત્ત્વ-વિત્ પ્રવૃત્તશ્ ચ કર્મ-યોગે -
બ્રહ્મણ્ય્ આધાય કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મ-પત્રમ્ ઇવામ્ભસા

બ્રહ્મણીશ્વર આધાય નિક્ષિપ્ય તદ્-અર્થં કર્મ કરોમીતિ ભૃત્ય ઇવ સ્વામ્ય્-અર્થં સર્વાણિ કર્માણિ । મોક્ષે ઽપિ ફલે સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ સર્વ-કર્માણિ, લિપ્યતે ન સ પાપેન ન સંબધ્યતે પદ્મ-પત્રમ્ ઇવામ્ભસોદકેન

- ઓ)ઓ(ઓ -
કેવલં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-માત્રમ્ એવ ફલં તસ્ય કર્મણઃ સ્યાત્, યસ્માત્ -
કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ ।
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મ-શુદ્ધયે

કાયેન દેહેન મનસા બુદ્ધ્યા ચ કેવલૈર્ મમત્વ-વર્જિતૈઃ ઈશ્વરાયૈવ કર્મ કરોમિ, ન મમ ફલાય ઇતિ મમત્વ-બુદ્ધિ-શૂન્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ - કેવલ-શબ્દઃ કાયાદિભિર્ અપિ પ્રત્યેકં સંબધ્યતે, સર્વ-વ્યાપારેષુ મમતા-વર્જનાય । યોગિનઃ કર્મિણઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલ-વિષયમ્ આત્મ-શુદ્ધયે સત્ત્વ-શુદ્ધય ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્ તત્રૈવ તવાધિકાર ઇતિ કુરુ કર્મૈવ

- ઓ)ઓ(ઓ -
યસ્માચ્ ચ -
યુક્તઃ કર્મ-ફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિમ્ આપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીમ્ ।
અયુક્તઃ કામ-કારેણ ફલે સક્તો નિબધ્યતે

યુક્ત ઈશ્વરાય કર્મણિ કરોમિ ન મમ ફલાય ઇત્ય્ એવં સમાહિતઃ સન્ કર્મ-ફલં ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય શાન્તિં મોક્ષાખ્યામ્ આપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીં નિષ્ઠાયાં ભવાં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-ક્રમેણેતિ વાક્ય-શેષઃ । યસ્ તુ પુનર્ અયુક્તો ઽસમાહિતઃ કામ-કારેણ । કરણં કારઃ કામસ્ય કારઃ કામ-કારઃ । તેન કામ-કારેણ કામ-પ્રેરિતતયેત્ય્ અર્થઃ । મમ ફલાય ઇદં કરોમિ કર્મ ઇત્ય્ એવં ફલે સક્તો નિબધ્યતે । અતસ્ ત્વં યુક્તો ભવ ઇત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
યસ્ તુ પરમાર્થ-દર્શી સઃ -
સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી ।
નવ-દ્વારે પુરે દેહી નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્

સર્વાણિ કર્માણિ સર્વ-કર્માણિ સંન્યસ્ય પરિત્યજ્ય નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં પ્રતિષિદ્ધં ચ । તાનિ સર્વાણિ કર્માણિ મનસા વિવેક-બુદ્ધ્યા, કર્માદાવ્ અકર્મ-સન્દર્શનેન સંત્યજ્યેત્ય્ અર્થઃ । આસ્તે તિષ્ઠતિ સુખમ્ । ત્યક્ત-વાઙ્-મનઃ-કાય-ચેષ્ટો નિરાયાસઃ પ્રસન્ન-ચિત્ત આત્મનો ઽન્યત્ર નિવૃત્ત-સર્વ-બાહ્ય-પ્રયોજન ઇતિ સુખમ્ આસ્તે ઇત્ય્ ઉચ્યતે । વશી જિતેન્દ્રિય ઇત્ય્ અર્થઃ । ક્વ કથમ્ આસ્તે ? ઇત્ય્ આહ - નવ-દ્વારે પુરે । સપ્ત શીર્ષાણ્યાન્ય્ આત્મન ઉપલબ્ધિ-દ્વારાણિ, અર્વાક્ દ્વે મૂત્ર-પુરીષ-વિસર્ગાર્થે, તૈર્ દ્વારૈર્ નવ-દ્વારં પુરમ્ ઉચ્યતે શરીરમ્ પુરમ્ ઇવ પુરમ્ । આત્મૈક-સ્વામિકમ્, તદ્-અર્થ-પ્રયોજનૈશ્ ચ ઇન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિ-વિષયૈર્ અનેક-ફલ-વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદકૈઃ પૌરૈર્ ઇવાધિષ્ઠિતમ્ । તસ્મિન્ નવ-દ્વારે પુરે દેહી સર્વં કર્મ સંન્યસ્યાસ્તે ।
કિં વિશેષણેન ? સર્વો હિ દેહી સંન્યાસ્ય્ અસંન્યાસી વા દેહે એવાસ્તે । તત્રાનર્થકં વિશેષણમ્ ઇતિ । ઉચ્યતે - યસ્ ત્વ્ અજ્ઞો દેહી દેહેન્દ્રિય-સંઘાત-માત્રાત્મ-દર્શી સ સર્વો ઽપિ ગેહે ભૂમાવ્ આસને વા ઽ ઽસ ઇતિ મન્યતે । ન હિ દેહ-માત્રાત્મ-દર્શિનો ગેહ ઇવ દેહે આસ ઇતિ પ્રત્યયઃ સંભવતિ । દેહાદિ-સંઘાત-વ્યતિરિક્તાત્મ-દર્શિનસ્ તુ દેહે આસે ઇતિ પ્રત્યય ઉપપદ્યતે । પર-કર્મણાં ચ પરસ્મિન્ન્ આત્મન્ય્ અવિદ્યયયાધ્યારોપિતાનાં વિદ્યયા વિવેક-જ્ઞાનેન મનસા સંન્યાસ ઉપપદ્યતે । ઉત્પન્ન-વિવેક-જ્ઞાનસ્ય સર્વ-કર્મ-સંન્યાસિનો ઽપિ ગેહ ઇવ દેહ એવ નવ-દ્વારે પુર આસનમ્ । પ્રારબ્ધ-ફલ-કર્મ-સંસ્કાર-શેષાનુવૃત્ત્યા દેહ એવ વિશેષ-વિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ । દેહે એવાસ્ત ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ એવ વિશેષણ-ફલમ્ વિદ્વદ્-અવિદ્વત્-પ્રત્યય-ભેદાપેક્ષત્વાત્ ।
યદ્યપિ કાર્ય-કરણ-કર્માણ્ય્ અવિદ્યયાત્મન્ય્ અધ્યારોપિતાનિ સંન્યસ્યાસ્તે ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તથાપિ આત્મસમવાયિ તુ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ સ્યાત્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ - નૈવ કુર્વન્ સ્વયમ્ ન કાર્ય-કરણાનિ કારયન્ ક્રિયાસુ પ્રવર્તયન્ । કિં ? યત્ તત્ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ દેહિનઃ સ્વાત્મ-સમવાયિ સત્ સંન્યાસાન્ ન સંભવતિ ? યથા ગચ્છતો ગતિર્ ગમન-વ્યાપાર-પરિત્યાગે ન સ્યાત્ તદ્વત્ ? કિં વા સ્વત એવ આત્મનો નાસ્તિ ઇતિ ? અત્રોચ્યતે - નાસ્ત્ય્ આત્મનઃ સ્વતઃ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ । ઉક્તં હિ -- અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે [ગીતા 2.55], શરીર-સ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે [ગીતા 3.26] ઇતિ । ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૌ 4.3.7] ઇતિ ચ શ્રુતેઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
કિં ચ -
ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ન કર્મ-ફલ-સંયોગં સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે

ન કર્તૃત્વં સ્વતઃ કુર્વ્ ઇતિ નાપિ કર્માણિ રથ-ઘટ-પ્રાસાદાદીનીપ્સિતતમાનિ લોકસ્ય સૃજત્ય્ ઉત્પાદયતિ પ્રભુર્ આત્મા । નાપિ રથાદિ કૃતવતસ્ તત્-ફલેન સંયોગં ન કર્મ-ફલ-સંયોગમ્ । યદિ કિંચિદ્ અપિ સ્વતો ન કરોતિ ન કારયતિ ચ દેહી, કસ્ તર્હિ કુર્વન્ કારયન્ ચ પ્રવર્તત ઇતિ, ઉચ્યતે - સ્વભાવસ્ તુ સ્વો ભાવઃ સ્વભાવો ઽવિદ્યા-લક્ષણા પ્રકૃતિર્ માયા પ્રવર્તતે દૈવી હિ [ગીતા 7.14] ઇત્ય્ આદિના વક્ષ્યમાણા

- ઓ)ઓ(ઓ -
પરમાર્થતસ્ તુ -
નાદત્તે કસ્ય ચિત્ પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ

નાદત્તે ન ચ ગૃહ્ણાતિ ભક્તસ્યાપિ કસ્યચિત્ પાપમ્ । ન ચૈવાદત્તે સુકૃતં ભક્તૈઃ પ્રયુક્તં વિભુઃ । કિમ્-અર્થં તર્હિ ભક્તૈઃ પૂજાદિ-લક્ષણં યાગ-દાન-હોમાદિકં ચ સુકૃતં પ્રયુજ્યતે ઇત્ય્ આહ - અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં વિવેક-વિજ્ઞાનમ્, તેન મુહ્યન્તિ કરોમિ કારયામિ ભોક્ષ્યે ભોજયામીત્ય્ એવં મોહં ગચ્છન્ત્ય્ અવિવેકિનઃ સંસારિણો જન્તવઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
જ્ઞાનેન તુ તદ્ અજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમ્ આત્મનઃ ।
તેષામ્ આદિત્યવજ્ જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્

જ્ઞાનેન તુ યેન અજ્ઞાનેન આવૃતાઃ મુહ્યન્તિ જન્તવસ્ તત્ અજ્ઞાનં યેષાં જન્તૂનાં વિવેક-જ્ઞાનેન આત્મ-વિષયેણ નાશિતમ્ આત્મનો ભવતિ, તેષાં જન્તૂનામ્ આદિત્યવત્ યથાદિત્યઃ સમસ્તં રૂપ-જાતમ્ અવભાસયતિ તદ્વત્ જ્ઞાનં જ્ઞેયં વસ્તુ સર્વં પ્રકાશયતિ તત્ પરં પરમાર્થ-તત્ત્વમ્

- ઓ)ઓ(ઓ -
યત્ પરં જ્ઞાનં પ્રકાશિતમ્ -
તદ્-બુદ્ધયસ્ તદ્-આત્માનસ્ તન્-નિષ્ઠાસ્ તત્-પરાયણાઃ ।
ગચ્છન્ત્ય્ અપુનર્-આવૃત્તિં જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષાઃ

તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગતા બુદ્ધિર્ યેષાં તે તદ્-બુદ્ધયઃ, તદ્-આત્માનસ્ તદ્ એવ પરં બ્રહ્મ આત્મા યેષાં તે તદ્-આત્મનાઃ, તન્-નિષ્ઠાઃ નિષ્ઠા અભિનિવેશસ્ તાત્પર્યં સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય તસ્મિન્ બ્રહ્મણ્ય્ એવ અવસ્થાનં યેષાં તે તન્-નિષ્ઠાઃ, તત્-પરાયણા ચ તદ્ એવ પરમ્ અયનં પરા ગતિર્ યેષાં ભવતિ તે તત્-પરાયણાઃ કેવલાત્મ-રતય ઇત્ય્ અર્થઃ । યેષાં જ્ઞાનેન નાશિતમ્ આત્મનો ઽજ્ઞાનં તે ગચ્છન્તિ એવં-વિદ્યાઃ અપુનર્-આવૃત્તિમ્ અપુનર્-દેહ-સંબન્ધં જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષા યથોક્તેન જ્ઞાનેન નિર્ધૂતો નાશિતઃ કલ્મષઃ પાપાદિ-સંસાર-કારણ-દોષો યેષાં તે જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષા યતયઃ ઇત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
યેષાં જ્ઞાનેન નાશિતમ્ આત્મનો ઽજ્ઞાનં તે પણ્ડિતાઃ કથં તત્ત્વં પયન્તીત્ય્ ઉચ્યતે -
વિદ્યા-વિનય-સંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમ-દર્શિનઃ

વિદ્યા-વિનય-સંપન્ને વિદ્યા ચ વિનયશ્ ચ વિદ્યા-વિનયૌ, વિનય ઉપામઃ, તાભ્યાં વિદ્યા-વિનયાભ્યાં સંપન્નો વિદ્યા-વિનય-સંપન્નો વિદ્વાન્ વિનીતશ્ ચ યો બ્રાહ્મણસ્ તસ્મિન્ બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમ-દર્શિનઃ । વિદ્યા-વિનય-સંપન્ને ઉત્તમ-સંસ્કારવતિ બ્રાહ્મણે સાત્ત્વિકે, મધ્યમાયાં ચ રાજસ્યાં ગવિ, સંસ્કાર-હીનાયામ્ અત્યન્તમ્ એવ કેવલ-તામસે હસ્ત્ય્-આદૌ ચ, સત્ત્વાદિ-ગુણૈસ્ તજ્-જૈશ્ ચ સંસ્કારૈસ્ તથા રાજસૈસ્ તથા તામસૈશ્ ચ સંસ્કારૈર્ અત્યન્તમ્ એવાસ્પૃષ્ટાં સમમ્ એકમ્ અવિક્રિયં તદ્ બ્રહ્મ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે પણ્ડિતાઃ સમ-દર્શિનઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
નન્વ્ અભોજ્યાન્નાસ્ તે દોષવન્તઃ, સમાસમાભ્યાં વિષમ-સમે પૂજાતઃ [ગૌતમ-ધર્મ-સૂત્ર 2.8.20] ઇતિ સ્મૃતેઃ । ન તે દોષવન્તઃ । કથમ્ ? -
ઇહૈવ તૈર્ જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ ।
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ

ઇહૈવ જીવદ્ભિરેવ તૈઃ સમદર્શિભિઃ પણ્ડિતૈર્ જિતો વઈકૃતઃ સર્ગો જન્મ, યેષાં સામ્યે સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્મણિ સમભાવે સ્થિતં નિ ચલીભૂતં મનો ઽન્તઃકરણમ્ । નિર્દોષં યદ્યપિ દોષવત્સુ વપાકાદિષુ મૂઢૈસ્ તદ્દોષૈર્ દોષવત્ ઇવ વિભાવ્યતે, તથાપિ તદ્દોષૈર્ અસ્પૃષ્ટામ્ ઇતિ નિર્દોષં દોષવર્જિતં હિ યસ્માત્ । નાપિ સ્વગુણભેદભિન્નમ્, નિર્ગુણત્વાત્ ચૈતન્યસ્ય । વક્ષ્યતિ ચ ભગવાન્ ઇચ્છાદીનાં ક્ષેત્રધર્મત્વમ્, અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્ ઇતિ ચ । નાપ્ય્ અન્ત્યા વિશેષાઃ આત્મનો ભેદકાઃ સન્તિ, પ્રતિશરીરં તેષાં સત્ત્વે પ્રમાણાનુપપત્તેઃ । અતઃ સમં બ્રહ્મ એકં ચ । તસ્માત્ બ્રહ્મણિ એવ તે સ્થિતાઃ । તસ્માત્ ન દોષગન્ધમાત્રમપિ તાન્ સ્પૃઅતિ, દેહાદિસંઘાતાત્મ-દર્શનાભિમાનાભાવાત્ તેષામ્ । દેહાદિસંઘાતાત્મ-દર્શનાભિમાનવદ્વિષયં
તુ તત્ સૂત્રમ્ સમાસમાભ્યાં વિષમસમે પૂજાતઃ ઇતિ, પૂજાવિષયત્વેન વિશેષણાત્ । દૃશ્યતે હિ બ્રહ્મવિત્ ષડાઙ્ગવિત્ ચતુર્વેદવિત્ ઇતિ પૂજાદાનાદૌ ગુણવિશેષસંબન્ધઃ કારણમ્ । બ્રહ્મ તુ સર્વગુણદોષસંબન્ધવર્જિતમિત્યતર્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ ઇતિ યુક્તમ્ । કર્મવિષયં ચ સમાસમાભ્યામ્ ઇત્ય્ આદિ । ઇદં તુ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસવિષયં પ્રસ્તુતમ્, સર્વ-કર્માણિ મનસા ઇત્યારભ્ય આધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
યસ્માત્ નિર્દોષં સમં બ્રહ્માત્મા, તસ્માત્ -
ન પ્રહૃષ્યેત્ પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્ પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ ।
સ્થિર-બુદ્ધિર્ અસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ

ન પ્રહૃષેયેત્ પ્રહર્ષં ન કુર્યાત્ પ્રિયમ્ ઇષ્ટાં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા । નોદ્વિજેત્ પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ અનિષ્ટાં લબ્ધ્વા । દેહ-માત્રાત્મ-દર્શિનાં હિ પ્રિયાપ્રિય-પ્રાપ્તી હર્ષ-વિષાદૌ કુર્વાતે, ન કેવલાત્મ-દર્શિનઃ, તસ્ય પ્રિયાપ્રિય-પ્રાપ્ત્ય્-અસંભવાત્ । કિં ચ - સર્વ-ભૂતેષ્વ્ એકઃ સમો નિર્દોષ આત્મેતિ સ્થિરા નિર્વિચિકિત્સા બુદ્ધિર્ યસ્ય સ સ્થિર-બુદ્ધિર્ અસંમૂઢઃ સંમોહ-વર્જિતશ્ ચ સ્યાત્ યથોક્ત-બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતો ઽકર્મ-કૃત્ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસીત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
કિં ચ, બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ -
બાહ્ય-સ્પર્શેષ્વ્ અસક્તાત્મા વિન્દત્ય્ આત્મનિ યત્ સુખમ્ ।
સ બ્રહ્મ-યોગ-યુક્તાત્મા સુખમ્ અક્ષયમ્ અશ્નુતે

બાહ્ય-સ્પર્શેષુ બાહ્યા ચ તે સ્પર્શાશ્ ચ બાહ્ય-સ્પર્શાઃ । સ્પૃશ્યન્તે ઇતિ સ્પર્શાઃ શબ્દાદયો વિષયાસ્ તેષુ બાહ્ય-સ્પર્શેષુ । અસક્ત આત્મા અન્તઃ-કરણં યસ્ય સો ઽયમ્ અસક્તાત્મા વિષયેષુ પ્રીતિ-વર્જિતઃ સન્ વિન્દતિ લભતે । આત્મનિ યત્ સુખં તદ્ વિન્દતીત્ય્ એતત્ । સ બ્રહ્મ-યોગ-યુક્તાત્મા બ્રહ્મણિ યોગઃ સમાધિર્ બ્રહ્મ-યોગસ્ તેન બ્રહ્મ-યોગેન યુક્તઃ સમાહિતસ્ તસ્મિન્ વ્યાપૃત આત્મા અન્તઃ-કરણં યસ્ય સ બ્રહ્મ-યોગ-યુક્તાત્મા । સુખમ્ અક્ષયમ્ અશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ । તસ્માદ્ બાહ્ય-વિષય-પ્રીતેઃ ક્ષણિકાયા ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેદ્ આત્મન્ય્ અક્ષય-સુખાર્થીત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
ઇતશ્ ચ નિવર્તયેત્ -
યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખ-યોનય એવ તે ।
આદ્ય્-અન્ત-વન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ

યે હિ યસ્માત્ સંસ્સ્પર્શજા વિષયેન્દ્રિય-સંસ્પર્શેભ્યો જાતા ભોગા ભુક્તયો દુઃખ-યોનય એવ તે, અવિદ્યા-કૃતત્વાત્ । દૃશ્યન્તે હ્ય્ આધ્યાત્મિકાદીનિ દુઃખાનિ તન્-નિમિત્તાન્ય્ એવ । યથા ઇહ-લોકે તથા પર-લોકે ઽપીતિ ગમ્યતે એવ-શબ્દાત્ । ન સંસારે સુખસ્ય ગન્ધ-માત્રમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ બુદ્ધ્વા વિષય-મૃગ-તૃષ્ણિકાયા ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેત્ । ન કેવલં દુઃખ-યોનય એવ, આદ્ય્-અન્ત-વન્તશ્ ચ, આદિર્ વિષયેન્દ્રિય-સંયોગો ભોગાનામ્ અન્તશ્ ચ તદ્-વિયોગ એવ । અતઃ આદ્ય્-અન્ત-વન્તો ઽનિત્યાઃ, મધ્ય-ક્ષણ-ભાવિત્વાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૌન્તેય, ન તેષુ ભોગેષુ રમતે બુધો વિવેક્ય્ અવગત-પરમાર્થ-તત્ત્વઃ । અત્યન્ત-મૂઢાનામ્ એવ હિ વિષયેષુ રતિર્ દૃશ્યતે, યથા પશુ-પ્રભૃતીનામ્

- ઓ)ઓ(ઓ -
અયં ચ શ્રેયો-માર્ગ-પ્રતિપક્ષી કષ્ટતમો દોષઃ સર્વાનર્થ-પ્રાપ્તિ-હેતુર્ દુર્નિવારશ્ ચેતિ તત્-પરિહારે યત્નાધિક્યં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ -
શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્ શરીર-વિમોક્ષણાત્ ।
કામ-ક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ

શક્નોત્ય્ ઉત્સહત ઇહૈવ જીવન્ન્ એવ યઃ સોઢું પ્રસહિતું પ્રાક્ પૂર્વમ્ શરીરવિમોક્ષણાત્ આ મરણાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મરણ-સીમા-કરણં જીવતો ઽવયંભાવિ હિ કામ-ક્રોધોદ્ભવો વેગઃ, અનન્તનિમિત્તવાન્ હિ સઃ ઇતિ યાવત્ મરણં તાવત્ ન વિસ્રામ્ભણીય ઇત્ય્ અર્થઃ । કામઃ ઇન્દ્રિયગોચરપ્રાપ્તે ઇષ્ટો વિષયે શ્રૂયમાણે સ્મર્યમાણે વા અનુભૂતે સુખહેતૌ યા ગઙ્ધસ્ તૃષ્ણા સ કામઃ । ક્રોધશ્ ચાત્મનઃ પ્રતિકૂલેષુ દુઃખ-હેતુષુ દૃયમાનેષુ શ્રૂયમાણેષુ સ્મર્યમાણેષુ વા યો દ્વેષઃ સ ક્રોધઃ । તૌ કામ-ક્રોધાવ્ ઉદ્ભવો યસ્ય વેગસ્ય સ કામ-ક્રોધોદ્ભવો વેગઃ । રોમાઞ્ચન-પ્રહૃષ્ટ-નેત્ર-વદનાદિ-લિઙ્ગો ઽન્તઃ-કરણ-પ્રક્ષોભ-રૂપઃ કામોદ્ભવો વેગઃ । ગાત્ર-પ્રકમ્પ-પ્રસ્વેદ-સંદષ્ટૌષ્ઠ-પુટ-રક્ત-નેત્રાદિ-લિઙ્ગઃ ક્રોધોદ્ભવો
વેગઃ । તં કામ-ક્રોધોદ્ભવં વેગં ય ઉત્સહતે પ્રસહતે સોઢું પ્રસહિતુમ્, સો યુક્તો યોગી સુખી ચેહ લોકે નરઃ ॥

- ઓ)ઓ(ઓ -
કથં-ભૂતશ્ ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતો બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ ? ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ -
યો ઽન્તઃ-સુખો ઽન્તરારામસ્ તથાન્તર્-જ્યોતિર્ એવ યઃ ।
સ યોગી બ્રહ્મ-નિર્વાણં બ્રહ્મ-ભૂતો ઽધિગચ્છતિ

યો ઽન્તઃ-સુખો ઽન્તર્ આત્મનિ સુખં યસ્ય સો ઽન્તઃ-સુખઃ, તથાન્તર્ એવાત્મન્ય્ આરામ આરમણમ્ આક્રીડા યસ્ય સો ઽન્તર્-આરામઃ । તથૈવાન્તર્ એવ આત્મન્ય્ એવ જ્યોતિઃ પ્રકાશો યસ્ય સો ઽન્તર્-જ્યોતિર્ એવ, ય ઈદૃશઃ સો યોગી બ્રહ્મ-નિર્વાણં બ્રહ્મણિ નિર્વૃતિં મોક્ષમ્ ઇહ જીવન્ન્ એવ બ્રહ્મ-ભૂતઃ સન્ન્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

- ઓ)ઓ(ઓ -
કિં ચ -
લભન્તે બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઋષયઃ ક્ષીણ-કલ્મષાઃ ।
છિન્ન-દ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ

લભન્તે બ્રહ્મ-નિર્વાણં મોક્ષમ્ ઋષયઃ સમ્યગ્-દર્શિનઃ સંન્યાસિનઃ ક્ષીણ-કલ્મષાઃ ક્ષીણ-પાપા નિર્દોષાશ્ છિન્ન-દ્વૈધાઃ છિન્ન-સંશયા યતાત્માનઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં હિતે આનુકૂલ્યે રતા અહિંસકા ઇત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
કિં ચ -
કામ-ક્રોધ-વિયુક્તાનાં યતીનાં યત-ચેતસામ્ ।
અભિતો બ્રહ્મ-નિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્

કામ-ક્રોધ-વિયુક્તાનાં કામશ્ ચ ક્રોધશ્ ચ કામ-ક્રોધૌ તાભ્યાં વિયુક્તાનાં યતીનાં સંન્યાસિનાં યત-ચેતસાં સંયતાન્તઃ-કરણાનામ્ અભિત ઉભયતો જીવતાં મૃતાનાં ચ બ્રહ્મ-નિર્વાણં મોક્ષો વર્તતે વિદિતાત્મનાં વિદિતો જ્ઞાત આત્મા યેષાં તે વિદિતાત્મનાં તેષાં વિદિતાત્મનાં સમ્યગ્-દર્શિનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

- ઓ)ઓ(ઓ -
સમ્યગ્ દર્શન-નિષ્ઠાનાં સંન્યાસિનાં સદ્યો-મુક્તિર્ ઉક્તા । કર્મ-યોગશ્ ચ ઈશ્વરાર્પિત-સર્વ-ભાવેનેશ્વરે બ્રહ્મણ્ય્ આધાય ક્રિયમાણઃ સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-ક્રમેણ મોક્ષાય ઇતિ ભગવાન્ પદે પદે ઽબ્રવીત્, વક્ષ્યતિ ચ । અથેદાનીં ધ્યાન-યોગં સમ્યગ્-દર્શનસ્ય અન્તરઙ્ગં વિસ્તરેણ વક્ષ્યામીતિ તસ્ય સૂત્ર-સ્થાનીયાન્ શ્લોકાન્ ઉપદિશતિ સ્મ -
સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિર્ બાહ્યાંશ્ ચક્ષુશ્ ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ ।
પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તર-ચારિણૌ

યતેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિર્ મુનિર્ મોક્ષ-પરાયણઃ ।
વિગતેચ્છા-ભય-ક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ

સ્પર્શાન્ શબ્દાદીન્ કૃત્વા બહિર્ બાહ્યાન્ શ્રોત્રાદિ-દ્વારેણાન્તર્-બુદ્ધૌ પ્રવેશિતાઃ શબ્દાદયો વિષયાસ્ તાન્ અચિન્તયતો શબ્દાદયો બાહ્યા બહિર્ એવ કૃતા ભવન્તિ । તાન્ એવં બહિઃ કૃત્વા ચક્ષુશ્ ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ કૃત્વેત્ય્ અનુષજ્યતે । તથા પ્રાણાપાનૌ નાસાભ્યન્તર-ચારિણૌ સમૌ કૃત્વા । યતેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિર્ યતાનિ સંયતાનીન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિશ્ ચ યસ્ય સ યતેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિઃ । મનનાત્ મુનિઃ સંન્યાસી । મોક્ષ-પરાયણ એવં દેહ-સંસ્થાનાન્ મોક્ષ-પરાયણો મોક્ષ એવ પરમ્ અયનં પરા ગતિર્ યસ્ય સો ઽયં મોક્ષ-પરાયણો મુનિર્ ભવેત્ । વિગતેચ્છા-ભય-ક્રોધ ઇચ્છા ચ ભયં ચ ક્રોધશ્ ચેચ્છા-ભય-ક્રોધાસ્ તે વિગતાઃ યસ્માત્ સ વિગતેચ્છા-ભય-ક્રોધઃ । ય એવં વર્તતે સદા સંન્યાસી, મુક્ત એવ સઃ । ન તસ્ય મોક્ષો ઽન્યઃ કર્તવ્યો ઽસ્તિ ॥
- ઓ)ઓ(ઓ -
ભોક્તારં યજ્ઞ-તપસાં સર્વ-લોક-મહેશ્વરમ્ ।
સુહૃદં સર્વ-ભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમ્ ઋચ્છતિ

એવં સમાહિત-ચિત્તેન કિં વિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ભોક્તારં યજ્ઞ-તપસાં યજ્ઞાનાં તપસાં ચ કર્તૃ-રૂપેણ દેવતા-રૂપેણ ચ, સર્વ-લોક-મહેશ્વરં સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં સુહૃદં સર્વ-ભૂતાનાં સર્વ-પ્રાણિનાં પ્રત્યુપકાર-નિરપેક્ષતયા ઉપકારિણં સર્વ-ભૂતાનાં હૃદયેશયં સર્વ-કર્મ-ફલાધ્યક્ષં સર્વ-પ્રત્યય-સાક્ષિણં માં નારાયણં જ્ઞાત્વા શાન્તિં સર્વ-સંસારોપરતિમ્ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ