ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 3
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ શઙ્કર-ભાષ્યમ્
શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-વિષય-ભૂતે દ્વે બુદ્ધી ભગવતા નિર્દિષ્ટે, સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્ યોગે બુદ્ધિર્ ઇતિ ચ । તત્ર પ્રજહાતિ યદા કામાન્ ઇત્ય્ આરભ્ય આ અધ્યાય-પરિસમાપ્તેઃ સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધ્ય્-આશ્રિતાનાં સંન્યાસં કર્તવ્યમ્ ઉક્ત્વા તેષાં તન્-નિષ્ઠતયૈવ ચ કૃતાર્થતા ઉક્તા એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ ઇતિ । અર્જુનાય ચ કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે, મા સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ ઇતિ કર્મ એવ કર્તવ્યમ્ ઉક્તવાન્ યોગ-બુદ્ધિમ્ આશ્રિત્ય, ન તત એવ શ્રેયઃ-પ્રાપ્તિમ્ ઉક્તવાન્ । તદ્ એતદ્ આલક્ષ્ય પર્યાકુલીભૂત-બુદ્ધિર્ અર્જુન ઉવાચ - કથં ભક્તાય શ્રેયો ઽર્થિને યત્ સાક્ષાત્ શ્રેયઃ-સાધનં સાઙ્ખ્ય-બુદ્ધિ-નિષ્ઠાં શ્રાવયિત્વા માં કર્મણિ દૃષ્ટાનેકાનર્થ-યુક્તે પારમ્પર્યેણાપિ અનૈકાન્તિક-શ્રેયઃ-પ્રાપ્તિ-ફલે નિયુઞ્જ્યાદ્ ઇતિ યુક્તઃ પર્યાકુલીભાવો ઽર્જુનસ્ય । તદ્-અનુરૂપ-પ્રશ્નઃ જ્યાયસી
ચેત્ ઇત્ય્ આદિઃ । પ્રશ્નાપાકરણ-વાક્યં ચ ભગવતા ઉક્તં યથોક્ત-વિભાગ-વિષયે શાસ્ત્રે ।
કેચિત્ તુ અર્જુનસ્ય પ્રશ્નાર્થમ્ અન્યથા કલ્પયિત્વા તત્-પ્રતિકૂલં ભગવતઃ પ્રતિવચનં વર્ણયન્તિ । યથા ચ આત્મના સમ્બન્ધ-ગ્રન્થે ગીતાર્થો નિરૂપિતસ્ તત્-પ્રતિકૂલં ચેહ પુનઃ પ્રશ્ન-પ્રતિવચનયોર્ અર્થં નિરૂપયન્તિ । કથં ? તત્ર સમ્બન્ધ-ગ્રન્થે તાવત્ સર્વેષામ્ આશ્રમિણાં જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયો ગીતા-શાસ્ત્રે નિરૂપિતો ઽર્થ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પુનઃ વિશેષિતં ચ યાવજ્-જીવ-શ્રુતિ-ચોદિતાનિ કર્માણિ પરિત્યજ્ય કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મોક્ષઃ પ્રાપ્યત ઇત્ય્ એતદ્ એકાન્તેનૈવ પ્રતિષિદ્ધમ્ ઇતિ ।
ઇહ ત્વ્ આશ્રમ-વિકલ્પં દર્શયતા યાવજ્-જીવ-શ્રુતિ-ચોદિતાનામ્ એવ કર્મણાં પરિત્યાગ ઉક્તઃ । તત્ કથમ્ ઈદૃશં વિરુદ્ધમ્ અર્થમ્ અર્જુનાય બ્રૂયાદ્ ભગવાન્, શ્રોતા વા કથં વિરુદ્ધમ્ અર્થમ્ અવધારયેત્ । તત્રૈતત્ સ્યાદ્ ગૃહસ્થાનામ્ એવ શ્રૌત-કર્મ-પરિત્યાગેન કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ન ત્વ્ આશ્રમાન્તરાણામ્ ઇતિ ।
એતદ્ અપિ પૂર્વોત્તર્-વિરુદ્ધમ્ એવ । કથં, સર્વાશ્રમિણાં જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયો ગીતા-શાસ્ત્રે નિશ્ચિતો ઽર્થ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ઇહ કથં તદ્-વિરુદ્ધં કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મોક્ષં બ્રૂયાદ્ આશ્રમાન્તરાણામ્ ।
અથ મતં શ્રૌત-કર્માપેક્ષયૈતદ્-વચનં કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાત્ શ્રૌત-કર્મ-રહિતાદ્ ગૃહસ્થાનાં મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ । તત્ર ગૃહસ્થાનાં વિદ્યમાનમ્ અપિ સ્માર્તં કર્માવિદ્યમાનવદ્ ઉપેક્ષ્ય જ્ઞાનાદ્ એવ કેવલાન્ ન મોક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ । એતદ્ અપિ વિરુદ્ધમ્ । કથમ્ ? ગૃહસ્થસ્યૈવ સ્માર્ત-કર્મણા સમુચ્ચિતાદ્ જ્ઞાનાન્ મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ન તુ આશ્રમાન્તરાણામ્ ઇતિ કથં વિવેકિભિઃ શક્યમ્ અવધારયિતુમ્ ।
કિં ચ, યદિ મોક્ષ-સાધનત્વેન સ્માર્તાનિ કર્માણિ ઊર્ધ્વ-રેતસાં સમુચ્ચીયન્તે તથા ગૃહસ્થસ્યાપિ ઇષ્યતાં સ્માર્તૈર્ એવ સમુચ્ચયો ન શ્રૌતૈઃ ।
અથ શ્રૌતૈઃ સ્માર્તૈશ્ ચ ગૃહસ્થસ્યૈવ સમુચ્ચયો મોક્ષાય ઊર્ધ્વ-રેતસાં તુ સ્માર્ત-કર્મ-માત્ર-સમુચ્ચિતાજ્ જ્ઞાનાન્ મોક્ષ ઇતિ । તત્રૈવં સતિ ગૃહસ્થસ્યાયાસ-બાહુલ્યં શ્રૌતં સ્માર્તં ચ બહુ-દુઃખ-રૂપં કર્મ શિરસિ અરોપિતં સ્યાત્ ।
અથ ગૃહસ્થસ્યૈવાયાસ-બાહુલ્ય-કારણાન્ મોક્ષઃ સ્યાન્ નાશ્રમાન્તરાણાં શ્રૌત-નિત્ય-કર્મ-રહિતત્વાદ્ ઇતિ । તદ્ અપ્ય્ અસત્ । સર્વોપનિષત્સુ ઇતિહાસ-પુરાણ-યોગ-શાસ્ત્રે ચ જ્ઞાનાઙ્ગત્વેન મુમુક્ષોઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-વિધાનાદ્ આશ્રમ-વિકલ્પ-સમુચ્ચય-વિધાનાચ્ ચ શ્રુતિ-સ્મૃત્યોઃ ।
સિદ્ધસ્ તર્હિ સર્વાશ્રમિણાં જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયઃ ? ન, મુમુક્ષોઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-વિધાનાત્ । વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ [બૌ 3.5.1], તસ્માત્ સંન્યાસમ્ એષાં તપસામ્ અતિરિક્તમ્ આહુઃ [નાઉ 2.79], ન્યાસ એવાત્યરેચયેત્ [નાઉ 2.78], ઇતિ । ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે ઽમૃતત્વમ્ આનશુઃ [નાઉ 2.12] ઇતિ ચ । બ્રહ્મચર્યાદ્ એવ પ્રવ્રજેત્ [જાવાઉ 4] ઇત્ય્ આદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
ત્યજ ધર્મમ્ અધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તત્ ત્યજ ॥
સંસારમ્ એવ નિઃસારં દૃષ્ટ્વા સાર-દિદૃક્ષયા ।
પ્રવ્રજન્ત્ય્ અકૃતોદ્વાહાઃ પરં વૈરાગ્યમ્ આશ્રિતાઃ ॥ ઇતિ બૃહસ્પતિર્ અપિ કચં પ્રતિ ।
કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્ વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે ।
તસ્માત્ કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પાર-દર્શિનઃ ॥ [મ્ભ્ 12.241.7] ઇતિ શુકાનુશાસનમ્ ।
ઇહાપિ સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય ઇત્ય્ આદિ । મોક્ષસ્ય ચાકાર્યત્વાન્ મુમુક્ષોઃ કર્માનર્થક્યમ્ । નિત્યાનિ પ્રત્યવાય-પરિહારાર્થમ્ અનુષ્ઠેયાનિ ઇતિ ચેત્, ન । અસંન્યાસિ-વિષયત્વાત્ પ્રત્યવાય-પ્રાપ્તેઃ । ન હિ અગ્નિકાર્યાદ્ય્-અકરણાત્ સંન્યાસિનઃ પ્રત્યવાયઃ કલ્પયિતું શક્યો યથા બ્રહ્મચારિણામ્ અસંન્યાસિનામ્ અપિ કર્મિણામ્ । ન તવન્ નિત્યાનાં કર્મણામ્ અભાવાદ્ એવ ભાવ-રૂપસ્ય પ્રત્યવાયસ્ય ઉત્પત્તિઃ કલ્પયિતું શક્યા કથમ્ અસતઃ સજ્જાયતે [છાઉ 6.2.2] ઇતિ અસતઃ સજ્જન્માસમ્ભવ-શ્રુતેઃ ।
યદિ વિહિતાકરણાદ્ અસમ્ભાવ્યમ્ અપિ પ્રત્યવાયં બ્રૂયાદ્ વેદસ્ તદા અનર્થ-કરો વેદઃ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ । વિહિતસ્ય કરણાકરણયોઃ દુઃખ-માત્ર-ફલત્વાત્ । તથા ચ કારકં શાસ્ત્રં ન જ્ઞાપકમ્ ઇતિ અનુપપન્નાર્થં કલ્પિતં સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ ઇષ્ટમ્ । તસ્માન્ ન સંન્યાસિનાં કર્માણિ અતો જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ । જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિર્ ઇતિ । અર્જુનસ્ય પ્રશ્નાનુપપત્તેશ્ ચ ।
યદિ હિ ભગવતા દ્વિતીયે અધ્યાયે જ્ઞાનં કર્મ ચ સમુચ્ચયેન ત્વયાનુષ્ઠેયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ તતો ઽર્જુનસ્ય પ્રશ્નો ઽનુપપન્નો જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિર્ જનાર્દન ઇતિ । અર્જુનાય ચેદ્ બુદ્ધિ-કર્મણી ત્વયાનુષ્ઠેયે ઇતિ ઉક્તે યા કર્મણો જ્યાયસી બુદ્ધિઃ સા અપ્ય્ ઉક્તા એવેતિ તત્ કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ ઇતિ પ્રશ્નો ન કથંચન ઉપપદ્યતે ।
ન ચાર્જુનસ્યૈવ જ્યાયસી બુદ્ધિર્ નાનુષ્ઠેયેતિ ભગવતોક્તં પૂર્વમ્ ઇતિ કલ્પયિતું યુક્તમ્, યેન જ્યાયસી ચેદ્ ઇતિ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ । યદિ પુનર્ એકસ્ય પુરુષસ્ય જ્ઞાન-કર્મણોર્ વિરોધાદ્ યુગપદ્ અનુષ્ઠાનં ન સમ્ભવતીતિ ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વં ભગવતા પૂર્વમ્ ઉક્તં સ્યાત્ તતો ઽયં પ્રશ્ન ઉપપન્નઃ જ્યાયસી ચેદ્ ઇત્ય્ આદિઃ ।
અવિવેકતઃ પ્રશ્ન-કલ્પનાયામ્ અપિ ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વેન ભગવતઃ પ્રતિવચનં નોપપદ્યતે । ન ચાજ્ઞાન-નિમિત્તં ભગવત્-પ્રતિવચનં કલ્પ્યમ્ । અસ્માચ્ ચ ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વેન જ્ઞાન-કર્મ-નિષ્ઠયોર્ ભગવતઃ પ્રતિવચન-દર્શનાત્, જ્ઞાન-કર્મણોઃ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ । તસ્માત્ કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મોક્ષ ઇત્ય્ એષો ઽર્થો નિશ્ચિતો ગીતાસુ સર્વોપનિષત્સુ ચ । જ્ઞાન-કર્મણોર્ એકં વદ નિશ્ચિત્ય ઇતિ ચ એક-વિષયૈવ પ્રાર્થનાનુપપન્નોભયોઃ સમુચ્ચય-સમ્ભવે ।
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વમ્ ઇતિ ચ જ્ઞાન-નિષ્ઠા-સમ્ભવમ્ અર્જુનસ્યાવધારણેન દર્શયિષ્યતિ ।
અર્જુન ઉવાચ
જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિર્ જનાર્દન ।

તત્ કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ

જ્યાયસી શ્રેયસી ચેત્ યદિ કર્મણઃ સકાશાત્ તે તવ મતા અભિપ્રેતા બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ । હે જનાર્દન ! યદિ બુદ્ધિ-કર્મણી સમુચ્ચિતે ઇષ્ટે તદૈકં શ્રેયઃ-સાધનમ્ ઇતિ કર્મણો જ્યાયસી બુદ્ધિર્ ઇતિ કર્મણો ઽતિરિક્ત-કરણં બુદ્ધેર્ અનુપપન્નમ્ અર્જુનેન કૃતં સ્યાત્ । ન હિ તદ્ એવ તસ્માત્ ફલતો ઽતિરિક્તં સ્યાત્ । તથા ચ, કર્મણઃ શ્રેયસ્કરી ભગવતોક્તા બુદ્ધિઃ । અશ્રેયસ્કરં ચ કર્મ કુર્વ્ ઇતિ માં પ્રતિપાદયતિ, તત્ કિં નુ કારણમ્ ઇતિ ભગવત ઉપાલમ્ભમ્ ઇવ કુર્વન્ તત્ કિં કસ્માત્ કર્મણિ ઘોરે ક્રૂરે હિંસા-લક્ષણે માં નિયોજયસિ કેશવ ઇતિ ચ યદ્ આહ, તચ્ ચ નોપપદ્યતે । અથ સ્માર્તેનૈવ કર્મણા સમુચ્ચયઃ સર્વેષાં ભગવતોક્તો ઽર્જુનેન ચાવધારિત ચેત્, તત્ કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ ઇત્ય્ આદિ કથં યુક્તં વચનમ્

==============================
કિં ચ -
વ્યામિશ્રેણેવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે ।
તદ્ એકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયો ઽહમ્ આપ્નુયામ્

વ્યામિશ્રેણેવ, યદ્યપિ વિવક્તાભિધાયી ભગવાન્, તથાપિ મમ મન્દ-બુદ્ધેર્ વ્યામિશ્રમ્ ઇવ ભગવદ્-વાક્યં પ્રતિભાતિ । તેન મમ બુદ્ધિં મોહયસીવ, મમ બુદ્ધિ-વ્યામોહાપનયાય હિ પ્રવૃત્તસ્ ત્વં તુ કથં મોહયસિ ? અતઃ બ્રવીમિ । બુદ્ધિં મોહયસિ ઇવ મે મમ ઇતિ । ત્વં તુ ભિન્ન-કર્તૃકયોઃ જ્ઞાન-કર્મણોર્ એક-પુરુષાનુષ્ઠાનાસંભવં યદિ મન્યસે, તત્રૈવં સતિ તત્ તયોર્ એકં બુદ્ધિં કર્મ વા ઇદમ્ એવાર્જુનસ્ય યોગ્યં બુદ્ધિ-શક્ત્ય્-અવસ્થાનુરૂપમ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય વદ બ્રૂહિ, યેન જ્ઞાનેન કર્મણા વા અન્યતરેણ શ્રેયો ઽહમ્ આપ્નુયાં પ્રાપ્નુયામ્ ।
યદિ હિ કર્મ-નિષ્ઠાયાં ગુણ-ભૂતમ્ અપિ જ્ઞાનં ભગવતોક્તં સ્યાત્ । તત્ કથં તયોર્ એકં વદ ઇત્ય્ એક-વિષયૈવાર્જુનસ્ય શુશ્રૂષા સ્યાત્ । ન હિ ભગવતા પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ અન્યતરદ્ એવ જ્ઞાન-કર્મણોઃ વક્ષ્યામિ, નૈવ દ્વયમ્ ઇતિ, યેન ઉભય-પ્રાપ્ત્ય્-અસંભવમ્ આત્મનો મન્યમાન એકમ્ એવ પ્રાર્થયેત્

==============================
પ્રશ્નાનુરૂપમ્ એવ પ્રતિવચનં -
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
લોકે ઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ।
જ્ઞાન-યોગેન સાંખ્યાનાં કર્મ-યોગેન યોગિનામ્

લોકે ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાનાધિકૃતાનાં ત્રૈવર્ણિકાનાં દ્વિ-વિધા દ્વિ-પ્રકારા નિષ્ઠા સ્થિતિઃ અનુષ્ઠેય-તાત્પર્યં પુરા પૂર્વં સર્ગાદૌ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાસામ્ અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ-પ્રાપ્તિ-સાધનં વેદાર્થ-સંપ્રદાયમ્ આવિષ્કુર્વતા પ્રોક્તા મયા સર્વજ્ઞેન ઈશ્વરેણ હે અનઘાપાપ । તત્ર કા સા દ્વિવિધા નિષ્ઠા ઇત્ય્ આહ - તત્ર જ્ઞાન-યોગેન જ્ઞાનમ્ એવ યોગસ્ તેન સાંખ્યાનામ્ આત્માનાત્મ-વિષય-વિવેક-વિજ્ઞાનવતાં બ્રહ્મચર્યાશ્રમાદ્ એવ કૃત-સંન્યાસાનાં વેદાન્ત-વિજ્ઞાન-સુનિશ્ચિતાર્થાનાં પરમહંસ-પરિવ્રાજકાનાં બ્રહ્મણ્ય્ એવાવસ્થિતાનાં નિષ્ઠા પ્રોક્તા । કર્મ-યોગેન કર્મ એવ યોગઃ કર્મ-યોગસ્ તેન કર્મ-યોગેન યોગિનાં કર્મિણાં નિષ્ઠા પ્રોક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યદિ ચૈકેન પુરુષેણ એકસ્મૈ પુરુષાર્થાય જ્ઞાનં કર્મ ચ સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠેયં ભગવતા ઇષ્ટમ્ ઉક્તં વક્ષ્યમાણં વા ગીતાસુ વેદેષુ ચોક્તમ્, કથમ્ ઇહાર્જુનાય ઉપસન્નાય પ્રિયાય વિશિષ્ટાભિન્ન-પુરુષ-કર્તૃકે એવ જ્ઞાન-કર્મ-નિષ્ઠે બ્રૂયાત્ ? યદિ પુનર્ અર્જુનો જ્ઞાનં કર્મ ચ દ્વયં શ્રુત્વા સ્વયમ્ એવાનુષ્ઠાસ્યતિ અન્યેષાં તુ ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયતાં વક્ષ્યામિ ઇતિ મતં ભગવતઃ કલ્પ્યેત, તદા રાગ-દ્વેષવાન્ અપ્રમાણ-ભૂતો ભગવાન્ કલ્પિતઃ સ્યાત્ । તચ્ ચાયુક્તમ્ । તસ્માત્ કયાપિ યુક્ત્યા ન સમુચ્ચયો જ્ઞાન-કર્મણોઃ ॥
યદ્ અર્જુનેનોક્તં કર્મણો જ્યાયસ્ત્વં બુદ્ધેસ્ તચ્ ચ સ્થિતમ્ અનિરાકરણાત્ । તસ્યાશ્ ચ જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાઃ સંન્યાસિનામ્ એવાનુષ્ઠેયત્વમ્ , ભિન્ન-પુરુષાનુષ્ઠેયત્વ-વચનાત્ । ભગવત એવમ્ એવાનુમતમ્ ઇતિ ગમ્યતે

==============================
માં ચ બન્ધ-કારણે કર્મણ્ય્ એવ નિયોજયસિ ઇતિ વિષણ્ણ-મનસમ્ અર્જુનમ્ કર્મ નારભે ઇત્ય્ એવં મન્વાનમ્ આલક્ષ્ય આહ ભગવાન્ - ન કર્મણામન્ આરમ્ભાદ્ ઇતિ । અથવા - જ્ઞાન-કર્મ-નિષ્ઠયોઃ પરસ્પર-વિરોધાદ્ એકેન પુરુષેણ યુગપદ્ અનુષ્ઠાતુમ્ અશક્યત્વે સતિ ઇતરેતરાનપેક્ષયોર્ એવ પુરુષાર્થ-હેતુત્વે પ્રાપ્તે કર્મ-નિષ્ઠાયા જ્ઞાન-નિષ્ઠા-પ્રાપ્તિ-હેતુત્વેન પુરુષાર્થ-હેતુત્વમ્, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ । જ્ઞાન-નિષ્ઠા તુ કર્મ-નિષ્ઠોપાય-લબ્ધાત્મિકા સતી સ્વાતન્ત્ર્યેણ પુરુષાર્થ-હેતુઃ અન્યાનપેક્ષા, ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં પ્રદર્શયિષ્યન્ આહ ભગવાન્ -
ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ।
ન ચ સંન્યસનાદ્ એવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ

ન કર્મણા ક્રિયાણાં યજ્ઞાદીનામ્ ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે વા અનુષ્ઠિતાનામ્ ઉપાત્ત-દુરિત-ક્ષય-હેતુત્વેન સત્ત્વ-શુદ્ધિ-કારણાનાં તત્-કારણત્વેન ચ જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણ જ્ઞાન-નિષ્ઠા-હેતૂનામ્,
જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્ પાપસ્ય કર્મણઃ ।
યથાદર્શતલ-પ્રખ્યે પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥ [મ્ભ્ 12 208.8] ઇત્ય્ આદિ સ્મરણાત્ ।
અનારમ્ભાદ્ અનનુષ્ઠાનાત્ નૈષ્કર્મ્યં નિષ્કર્મ-ભાવં કર્મ-શૂન્યતાં જ્ઞાન-યોગેન નિષ્ઠાં નિષ્ક્રિયાત્મ-સ્વરૂપેણૈવાવસ્થાનમ્ ઇતિ યાવત્ । પુરુષો નાશ્નુતે ન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ ।
કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં નાશ્નુત ઇતિ વચનાત્ તદ્-વિપર્યયાત્ તેષામ્ આરમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યમ્ અશ્નુત ઇતિ ગમ્યતે । કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્ કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં નાશ્નુતે ઇતિ ? ઉચ્યતે, કર્મારમ્ભસ્યૈવ નૈષ્કર્મ્યોપાયત્વાત્ । ન હ્ય્ ઉપાયમ્ અન્તરેણ ઉપેય-પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ । કર્મ-યોગોપાયત્વં ચ નૈષ્કર્મ્ય-લક્ષણસ્ય જ્ઞાન-યોગસ્ય, શ્રુતૌ ઇહ ચ પ્રતિપાદનાત્ । શ્રુતૌ તાવત્ પ્રકૃતસ્યાત્મ-લોકસ્ય વેદ્યસ્ય વેદનોપાયત્વેન તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન [બૌ 4.4.22] ઇત્ય્ આદિના કર્મ-યોગસ્ય જ્ઞાન-યોગોપાયત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । ઇહાપિ ચ - સંન્યાસસ્ તુ મહાબાહો દુઃખમ્ આપ્તુમ્ અયોગતઃ [ક્રઈતા 5.6], યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે [ક્રઈતા 5.11], યજ્ઞો દાનં તપશ્ ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ [ક્રઈતા 18.5] ઇત્ય્ આદિ પ્રતિપાદયિષ્યતિ
।
નનુ ચાભયં સર્વ-ભૂતેભ્યો દત્ત્વા નૈષ્કર્મ્યમ્ આચરેત્ ઇત્ય્ આદૌ કર્તવ્ય-કર્મ-સંન્યાસાદ્ અપિ નૈષ્કર્મ્ય-પ્રાપ્તિં દર્શયતિ । લોકે ચ કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધતરમ્ । અતશ્ ચ નૈષ્કર્મ્યાર્થિનઃ કિં કર્મારમ્ભેણ ? ઇતિ પ્રાપ્તમ્ । અત આહ- ન ચ સંન્યસનાદ્ એવેતિ । નાપિ સંન્યસનાદ્ એવ કેવલાત્ કર્મ-પરિત્યાગ-માત્રાદ્ એવ જ્ઞાન-રહિતાત્ સિદ્ધિં નૈષ્કર્મ્ય-લક્ષણાં જ્ઞાન-યોગેન નિષ્ઠાં સમધિગચ્છતિ ન પ્રાપ્નોતિ

==============================
કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્ કર્મ-સંન્યાસ-માત્રાદ્ એવ કેવલાત્ જ્ઞાન-રહિતાત્ સિદ્ધિં નૈષ્કર્મ્ય-લક્ષણાં પુરુષો નાધિગચ્છતિ ઇતિ હેત્વ્-આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -
ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મકૃત્ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ ગુણૈઃ

ન હિ યસ્માત્ ક્ષણમ્ અપિ કાલં જાતુ કદાચિત્ કશ્ચિત્ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મ-કૃત્ સન્ । કસ્માત્ ? કાર્યતે પ્રવર્ત્યતે હિ યસ્માદ્ અવશ એવાસ્વતન્ત્ર એવ કર્મ સર્વઃ પ્રાણી પ્રકૃતિ-જૈઃ પ્રકૃતિતો જાતૈઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમોભિઃ ગુણૈઃ । અજ્ઞ ઇતિ વાક્ય-શેષઃ, યતો વક્ષ્યતિ ગુણૈર્ યો ન વિચાલ્યતે ઇતિ । સાંખ્યાનાં પૃથક્-કરણાત્ અજ્ઞાનામ્ એવ હિ કર્મ-યોગઃ, ન જ્ઞાનિનામ્ । જ્ઞાનિનાં તુ ગુણૈર્ અચાલ્યમાનાનાં સ્વતશ્ ચલનાભાવાત્ કર્મ-યોગો નોપપદ્યતે । તથા ચ વ્યાખ્યાતમ્ વેદાવિનાશિનમ્ [ક્રઈતા 2.21] ઇત્ય્ અત્ર

==============================
યત્ ત્વ્ અનાત્મજ્ઞઃ ચોદિતં કર્મ નારભતે ઇતિ તદ્ અસદ્ એવેત્ય્ આહ -
કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે

કર્મેન્દ્રિયાણિ હસ્તાદીનિ સંયમ્ય સંહૃત્ય ય આસ્તે તિષ્ઠતિ મનસા સ્મરન્ ચિન્તયન્ ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિષયાન્ વિમૂઢાત્મા વિમૂઢાન્તઃ-અરણો મિથ્યાચારો મૃષાચારઃ પાપાચારઃ સ ઉચ્યતે

==============================
યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે ઽર્જુન ।
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મ-યોગમ્ અસક્તઃ સ વિશિષ્યતે

યસ્ તુ પુનઃ કર્મણ્ય્ અધિકૃતો ઽજ્ઞઃ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્ય આરભતે અર્જુન કર્મેન્દ્રિયૈઃ વાક્-પાણ્ય્-આદિભિઃ । કિમ્ આરભતે ઇત્ય્ આહ-કર્મ-યોગમ્ અસક્તઃ સન્ ફલાભિસન્ધિ-વર્જિતઃ સ વિશિષ્યતે ઇતરસ્માત્ મિથ્યાચારાત્

==============================
યતઃ એવમ્ અતઃ-
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો હ્ય્ અકર્મણઃ ।
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિધ્યેદ્ અકર્મણઃ

નિયતં નિત્યં શાસ્ત્રોપદિષ્ટમ્ । યો યસ્મિન્ કર્મણ્ય્ અધિકૃતઃ ફલાય ચાશ્રુતં તન્ નિયતં કર્મ, તત્ કુરુ ત્વં હે અર્જુન ! યતઃ કર્મ જ્યાયો ઽધિકતરં ફલતઃ । હિ યસ્માદ્ અકર્મણો ઽકરણાત્ અનારમ્ભાત્ । કથમ્ ? શરીર-યાત્રા શરીર-સ્થિતિર્ અપિ ચ તે તવ ન પ્રસિધ્યેત્ પ્રસિદ્ધિં ન ગચ્છેત્ અકર્મણો ઽકરણાત્ । અતો દૃષ્ટઃ કર્માકર્મણોર્ વિશેષો લોકે

==============================
યચ્ ચ મન્યસે બન્ધાર્થત્વાત્ કર્મ ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ અસત્ । કથમ્ ?
યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર લોકો ઽયં કર્મ-બન્ધનઃ ।
તદ્ અર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્તસઙ્ગઃ સમાચર

યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ [તૈત્ત્સ્ 1.7.4] ઇતિ શ્રુતેર્ યજ્ઞ ઈશ્વરઃ । તદ્-અર્થં યત્ ક્રિયતે તત્ યજ્ઞાર્થં કર્મ । તસ્માત્ કર્મણો ઽન્યત્રાન્યેન કર્મણા લોકો ઽયમ્ અધિકૃતઃ કર્મ-કૃત્ કર્મ-બન્ધનઃ [તૈત્ત્.ભા. 3.1.6] કર્મ બન્ધનં યસ્ય સો ઽયં કર્મ-બન્ધનો લોકઃ, ન તુ યજ્ઞાર્થાત્ । અતસ્ તદ્-અર્થં યજ્ઞાર્થં કર્મ કૌન્તેય, મુક્ત-સઙ્ગઃ કર્મ-ફલ-સઙ્ગ-વર્જિતઃ સન્ સમાચાર નિર્વર્તય

==============================
ઇતશ્ ચાધિકૃતેન કર્મ કર્તવ્યમ્ -
સહ-યજ્ઞાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ ।
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ એષ વો ઽસ્ત્વ્ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્

સહ-યજ્ઞાઃ યજ્ઞ-સહિતાઃ પ્રજાસ્ ત્રયો વર્ણાસ્ તાઃ સૃષ્ટ્વોત્પાદ્ય પુરા પૂર્વં સર્ગાદાવ્ ઉવાચ ઉક્તવાન્ પ્રજાપતિઃ પ્રજાનાં સ્રાષ્ટા । અનેન યજ્ઞેન પ્રસવિષ્યધ્વં પ્રસવો વૃદ્ધિર્ ઉત્પત્તિસ્ તાં કુરુધ્વમ્ । એષ યજ્ઞો વો યુષ્માકમ્ અસ્તુ ભવતુ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્ । ઇષ્ટાન્ અભિપ્રેતાન્ કામાન્ ફલ-વિશેષાન્ દોગ્ધીતિ ઇષ્ટ-કામ-ધુક્

==============================
કથમ્ ?
દેવાન્ ભાવયતાનેન તે દેવા ભાવયન્તુ વઃ ।
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમ્ અવાપ્સ્યથ

દેવાન્ ઇન્દ્રાદીન્ ભાવયત વર્ધયતાનેન યજ્ઞેન । તે દેવા ભાવયન્તુ આપ્યાયયન્તુ વૃષ્ટ્ય્-આદિના વો યુષ્માન્ । એવં પરસ્પરમ્ અન્યોન્યં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરં મોક્ષ-લક્ષણં વિજ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-ક્રમેણાવાપ્સ્યથ । સ્વર્ગં વા પરં શ્રેયો ઽવાપ્સ્યથ

==============================
કિં ચ -
ઇષ્ટાન્ ભોગાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞ-ભાવિતાઃ ।
તૈર્ દત્તાન્ અપ્રદાયૈભ્યો યો ભુઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ

ઇષ્ટાન્ અભિપ્રેતાન્ ભોગાન્ હિ વો યુષ્મભ્યં દેવા દાસ્યન્તે વિતરિષ્યન્તિ । સ્ત્રી-પશુ-પુત્રાદીન્ યજ્ઞ-ભાવિતા યજ્ઞૈર્ વર્ધિતાસ્ તોષિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તૈર્ દેવૈર્ દત્તાન્ ભોગાન્ અપ્રદાયાદત્ત્વા, આનૃણ્યમ્ અકૃત્વેત્ય્ અર્થઃ । એભ્યો દેવેભ્યઃ । યો ભુઙ્ક્તે સ્વ-દેહેન્દ્રિયાણ્ય્ એવ તર્પયતિ સ્તેન એવ તસ્કર એવ સ દેવાદિ-સ્વાપહારી

==============================
યે પુનઃ-
યજ્ઞ-શિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વ-કિલ્બિષૈઃ ।
ભુઞ્જતે તે ત્વ્ અઘં પાપા યે પચન્ત્ય્ આત્મ-કારણાત્

દેવ-યજ્ઞાદીન્ નિર્વર્ત્ય તચ્-છિષ્ટમ્ અશનમ્ અમૃતાખ્યમ્ અશિતું શીલં યેષાં તે યજ્ઞ-શિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વ-કિલ્બિષૈઃ સર્વ-પાપૈશ્ ચુલ્લ્ય્-આદિ-પઞ્ચ-સૂનાકૃતૈઃ પ્રમાદ-કૃત-હિંસાદિ-જનિતૈશ્ ચાન્યૈઃ । યે ત્વ્ આત્મંભરયો ભુઞ્જતે તે ત્વ્ અઘં પાપં સ્વયમ્ અપિ પાપા યે પચન્તિ પાકં નિર્વર્તયન્તિ આત્મ-કારણાત્ આત્મ-હેતોઃ

==============================
ઇતશ્ ચાધિકૃતેન કર્મ કર્તવ્યમ્ । જગચ્-ચક્ર-પ્રવૃત્તિ-હેતુર્ હિ કર્મ । કથમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાદ્ અન્ન-સંભવઃ ।
યજ્ઞાદ્ ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મ-સમુદ્ભવઃ

અન્નાદ્ ભુક્તાલ્ લોહિત-રેતઃ-પરિણતાત્ પ્રત્યક્ષં ભવન્તિ જાયન્તે ભૂતાનિ । પર્જન્યાદ્ વૃષ્ટેર્ અન્નસ્ય સંભવો ઽન્ન-સંભવઃ । યજ્ઞાદ્ ભવતિ પર્જન્યઃ ।
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥ [મનુ 3.76] ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
યજ્ઞો ઽપૂર્વમ્ । સ ચ યજ્ઞઃ કર્મ-સમુદ્ભવઃ । ઋત્વિગ્-યજમાનયોશ્ ચ વ્યાપારઃ કર્મ, તદ્-સમુદ્ભવો યસ્ય યજ્ઞસ્યાપૂર્વસ્ય સ યજ્ઞઃ કર્મ-સમુદ્ભવઃ

==============================
તચ્ ચૈવંવિધં કર્મ કુતો જાતમ્ ઇત્ય્ આહ -
કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષર-સમુદ્ભવમ્ ।
તસ્માત્ સર્વ-ગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્

કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં । બ્રહ્મ વેદઃ । સ ઉદ્ભવઃ કારણં પ્રકાશકો યસ્ય તત્ કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ વિજાનીહિ । બ્રહ્મ પુનઃ વેદાખ્યમ્ અક્ષર-સમુદ્ભવમ્ અક્ષરં બ્રહ્મ પરમાત્મા સમુદ્ભવો યસ્ય તત્ અક્ષર-સમુદ્ભવમ્ । બ્રહ્મ વેદ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માત્ સાક્ષાત્ પરમાત્માખ્યાદ્ અક્ષરાત્ પુરુષ-નિઃશ્વાસવત્ સમુદ્ભૂતં બ્રહ્મ તસ્માત્ સર્વાર્થ-પ્રકાશકત્વાત્ સર્વ-ગતમ્ । સર્વ-ગતમ્ અપિ સત્ નિત્યં સદા યજ્ઞ-વિધિ-પ્રધાનત્વાત્ યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્

==============================
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ ।
અઘાયુર્ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ

એવમ્ ઇત્થમ્ ઈશ્વરેણ વેદ-યજ્ઞ-પૂર્વકં જગચ્-ચક્રં પ્રવર્તિતં નાનુવર્તયતીહ લોકે યઃ કર્મણ્ય્ અધિકૃતઃ સન્ન્ અઘાયુર્ અઘં પાપમ્ આયુર્ જીવનં યસ્ય સો ઽઘાયુઃ પાપ-જીવન ઇતિ યાવત્ । ઇન્દ્રિયારામઃ ઇન્દ્રિયૈર્ આરામઃ આરમણમ્ આક્રીડા વિષયેષુ યસ્ય સ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં વૃથા હે પાર્થ, સ જીવતિ । તસ્માદ્ અજ્ઞેનાધિકૃતેન કર્તવ્યમ્ એવ કર્મેતિ પ્રકરણાર્થઃ । પ્રાગ્ આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-યોગ્યતા-પ્રાપ્તેસ્ તાદર્થ્યેન કર્મ-યોગાનુષ્ઠાનમ્ અધિકૃતેનાનાત્મજ્ઞેન કર્તવ્યમ્ એવેત્ય્ એતન્ ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાદ્ [ગીતા 3.4] ઇત્ય્ અત આરભ્ય શરીર-યાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિધ્યેદ્ અકર્મણ [ગીતા 3.8] ઇત્ય્ એવમ્ અન્તેન પ્રતિપાદ્ય, યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર [ગીતા 3.9] ઇત્ય્ આદિના મોઘં પાર્થ સ જીવતિ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તેનાપિ ગ્રન્થેન પ્રાસઙ્ગિકમ્ અધિકૃતસ્યાનાત્મવિદઃ કર્માનુષ્ઠાને
બહુ કારણમ્ ઉક્તમ્ । તદ્-અકરણે ચ દોષ-સંકીર્તનં કૃતમ્

==============================
એવં સ્થિતે કિમ્ એવં પ્રવર્તિતં ચક્ત્રં સર્વેણાનુવર્તનીયમ્ ? આહો સ્વિત્ પૂર્વોક્ત-કર્મ-યોગાનુષ્ઠાનોપાય-પ્રાપ્યામ્ અનાત્મ-વિદા જ્ઞાન-યોગેનૈવ નિષ્ઠામ્ આત્મ-વિદ્ભિઃ સાંખ્યૈર્ અનુષ્ઠેયામ્ અપ્રાપ્તેનૈવ ? ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ અર્જુનસ્ય પ્રશ્નમ્ આશઙ્કય સ્વયમ્ એવ વા શાસ્ત્રાર્થસ્ય વિવેક-પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થમ્ એતં વૈ તમ્ આત્માનં વિદિત્વા નિવૃત્ત-મિથ્યા-જ્ઞાનાઃ સન્તો બ્રાહ્મણા મિથ્યા-જ્ઞાનવદ્ભ્યો ઽવશ્યં કર્તવ્યેભ્યઃ પુત્રૈષણાદિભ્યો વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષા-ચર્યં શરીર-સ્થિતિ-માત્ર-પ્રયુક્તં ચરન્તિ । ન તેષામ્ આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-વ્યતિરેકેણાન્યત્ કાર્યમ્ અસ્તિ [બૌ 3.5.1] ઇત્ય્ એવં શ્રુત્ય્-અર્થમ્ ઇહ ગીતા-શાસ્ત્રે પ્રતિપિપાદયિષિતમ્ આવિષ્કુર્વન્ન્ આહ ભગવાન્ -
યસ્ ત્વ્ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ આત્મ-તૃપ્તશ્ ચ માનવઃ ।
આત્મન્ય્ એવ ચ સંતુષ્ટસ્ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે

યસ્ તુ સાંખ્ય આત્મ-જ્ઞાન-નિષ્ઠ આત્મ-રતિઃ આત્મન્ય્ એવ રતિર્ ન વિષયેષુ યસ્ય સ આત્મ-રતિર્ એવ સ્યાદ્ ભવેદ્ આત્મ-તૃપ્તશ્ ચાત્મનૈવ તૃપ્તો નાન્ન-રસાદિના સ માનવો મનુષ્યઃ સંન્યાસી આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટઃ । સન્તોષો હિ બાહ્યાર્થ-લાભે સર્વસ્ય ભવતિ, તમ્ અનપેક્ષ્ય આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટઃ સર્વતો વીત-તૃષ્ણ ઇત્ય્ એતત્ । ય ઈદૃશઃ આત્મ-વિત્ તસ્ય કાર્યં કરણીયં ન વિદ્યતે નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વ-ભૂતેષુ કશ્ચિદ્ અર્થ-વ્યપાશ્રયઃ

નૈવ તસ્ય પરમાત્મ-રતેઃ કૃતેન કર્મણાર્થઃ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ । અસ્તુ તર્હ્ય્ અકૃતેનાકરણેન પ્રત્યવાયાખ્યો ઽનર્થઃ । નાકૃતેનેહ લોકે કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ પ્રત્યવાય-પ્રાપ્તિ-રૂપઃ આત્મ-હાનિ-લક્ષણો વા નૈવાસ્તિ । ન ચાસ્ય સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષુ ભૂતેષુ કશ્ચિદ્ અર્થ-વ્યપાશ્રયઃ પ્રયોજન-નિમિત્ત-ક્રિયા-સાધ્યો વ્યપાશ્રયઃ । વ્યપાશ્રયણમ્ આલમ્બનં કંચિત્ ભૂત-વિશેષમ્ આશ્રિત્ય ન સાધ્યઃ કશ્ચિદ્ અર્થો ઽસ્તિ, યેન તદ્-અર્થા ક્રિયા અનુષ્ઠેયા સ્યાત્ । ન ત્વમ્ એતસ્મિન્ સર્વતઃ સંપ્લુતોદક-સ્થાનીયે સમ્યગ્-દર્શને વર્તસે

==============================
યતઃ એવમ્ -
તસ્માદ્ અસક્તઃ સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર ।
અસક્તો હ્ય્ આચરન્ કર્મ પરમ્ આપ્નોતિ પૂરુષઃ

તસ્માત્ અસક્તઃ સઙ્ગવર્જિતઃ સતતં સર્વદા કાર્યં કર્તવ્યં નિત્યં કર્મ સમાચર નિર્વર્તય । અસક્તો હિ યસ્માત્ સમાચરન્ ઈશ્વરાર્થં કર્મ કુર્વન્ પરં મોક્ષમ્ આપ્નોતિ પૂરુષઃ સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યસ્માચ્ ચ -
કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ ।
લોક-સંગ્રહમ્ એવાપિ સંપશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ

કર્મણૈવ હિ યસ્માત્ પૂર્વે ક્ષત્રિયાઃ વિદ્વાંસઃ સંસિદ્ધિં મોક્ષં ગન્તુમ્ આસ્થિતાઃ પ્રવૃત્તાઃ । કે ? જનકાદયઃ જનકા વપતિપ્રભૃતયઃ । યદિ તે પ્રાપ્તસમ્યગ્દર્શનાઃ, તતઃ લોકસંગ્રહાર્થં પ્રારબ્ધકર્મત્વાત્ કર્મણા સહૈવાસંન્યસ્યૈવ કર્મ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । અથાપ્રાપ્તસમ્યગદર્શનાઃ જનકાદયઃ, તદા કર્મણા સત્ત્વશુદ્ધિસાધનભૂતેન ક્ત્રમેણ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા ઇતિ વ્યાખ્યેયઃ લોકઃ । અથ મન્યસે પૂર્વેરપિ જનકાદિભિઃ અજાનદ્ભિરેવ કર્તવ્યં કર્મ કૃતમ્ । તાવતા નાવશ્યમન્યેન કર્તવ્યં સમ્યગ્દર્શનવતા કૃતાથેનેતિ । તથાપિ પ્રારબ્ધકર્માયત્તઃ ત્વં લોકસંગ્રહમ્ એવાપિ લોકસ્ય ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તિનિવારણં લોકસંગ્રહઃ, તમેવાપિ પ્રયોજનં સંપશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ

==============================
લોક-સંગ્રહઃ કિમ્ અર્થં કર્તવ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
યદ્ યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠસ્ તત્ તદ્ એવેતરો જનઃ ।
સ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્ તદ્ અનુવર્તતે

યદ્યત્ કર્મ આચરતિ કરોતિ શ્રેષ્ઠઃ પ્રધાનઃ તત્તદેવ કર્મ આચરતિ ઇતરો ઽન્યઃ જનઃ તદનુગતઃ । કિં ચ સઃ શ્રેષ્ઠઃ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લૌકિકં વૈદિકં વા લોકઃ તત્ અનુવર્તતે તદેવ પ્રમાણીકરોતિ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યદ્ય્ અત્ર તે લોક-સંગ્રહ-કર્તવ્યતાયાં વિપ્રતિપત્તિસ્ તર્હિ માં કિં ન પશ્યસિ ?
ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
નાનવાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં વર્તૈવ ચ કર્મણિ

ન મે મમ પાર્થ નાસ્તિ ન વિદ્યતે કર્તવ્યં ત્રિષ્વ્ અપિ લોકેષુ કિંચન કિંચિદ્ અપિ । કસ્માત્ ? નાનવાપ્તમ્ અપ્રાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં પ્રાપણીયમ્ । તથાપિ વર્ત એવ ચ કર્મણ્ય્ અહમ્

==============================
યદિ હ્ય્ અહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્ય્ અતન્દ્રિતઃ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ

યદિ હિ પુનર્ અહં ન વર્તેય જાતુ કદાચિત્ કર્મણ્ય્ અતન્દ્રિતો ઽનલસઃ સન્ મમ શ્રેષ્ઠસ્ય સતો વત્ર્મ માર્ગમ્ અનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ । હે પાર્થ ! સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ

==============================
ઉત્સીદેયુર્ ઇમે લોકા ન કુર્યાં કર્મ ચેદ્ અહમ્ ।
સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ ઉપહન્યામ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ

ઉત્સીદેયુર્ વિનશ્યેયુર્ ઇમે સર્વે લોકાઃ લોક-સ્થિતિ-નિમિત્તસ્ય કર્મણો ઽભાવાત્ ન કુર્યાં કર્મ ચેદ્ અહમ્ । કિં ચ, સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ । તેન કારણેન ઉપહન્યામ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ । પ્રજાનામ્ અનુગ્રહાય પ્રવૃત્ત ઉપહતિમ્ ઉપહનનં કુર્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મમ ઈશ્વરસ્યાનનુરૂપમ્ આપદ્યતે

==============================
યદિ પુનર્ અહમ્ ઇવ ત્વં કૃતાર્થ-બુદ્ધિઃ, આત્મવિદ્ અન્યો વા, તસ્યાપિ આત્મનઃ કર્તવ્યાભાવે ઽપિ પરાનુગ્રહ એવ કર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ -
સક્તાઃ કર્મણ્ય્ અવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત ।
કુર્યાદ્ વિદ્વાંસ્ તથાસક્તશ્ ચિકીર્ષુર્ લોક-સંગ્રહમ્

સક્તાઃ કર્મણ્ય્ અસ્ય કર્મણઃ ફલં મમ ભવિષ્યતીતિ કેચિદ્ અવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત, કુર્યાદ્ વિદ્વાન્ આત્મવિત્ તથાસક્તઃ સન્ । તદ્વત્ કિમ્ અર્થં કરોતિ ? તત્ સૃણુ - ચિકીર્ષુઃ કર્તુમ્ ઇચ્છુઃ લોક-સંગ્રહમ્

==============================
એવં લોક-સંગ્રહં ચિકીર્ષેર્ ન મમાત્મ-વિદઃ કર્તવ્યમ્ અસ્તિ અન્યસ્ય વા લોક-સંગ્રહં મુક્ત્વા । તતસ્ તસ્ય આત્મ-વિદઃ ઇદમ્ ઉપદિશ્યતે -
ન બુદ્ધિ-ભેદં જનયેદ્ અજ્ઞાનાં કર્મ-સઙ્ગિનામ્ ।
જોષયેત્ સર્વ-કર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્

બુદ્ધિ-ભેદો બુદ્ધિ-ભેદો મયા ઇદં કર્તવ્યં ભોક્તવ્યં ચાસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ ઇતિ નિશ્ચય-રૂપાયા બુદ્ધેર્ ભેદનં ચાલનં બુદ્ધિ-ભેદસ્ તં ન જનયેન્ નોત્પાદયેદ્ અજ્ઞાનામ્ અવિવેકિનાં કર્મ-સઙ્ગિનાં કર્મણ્ય્ આસક્તાનાં આસઙ્ગવતામ્ । કિં નુ કુર્યાત્ ? જોષયેત્ કારયેત્ સર્વ-કર્માણિ વિદ્વાન્ સ્વયં તદ્ એવાવિદુષાં કર્મ યુક્તો ઽભિયુક્તઃ સમાચરન્

==============================
અવિદ્વાન્ અજ્ઞઃ કથં કર્મસુ સજ્જતે ? ઇત્ય્ આહ -
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહંકાર-વિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે

પ્રકૃતેઃ પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં સત્ત્વ-રજસ્-તમસાં ગુણાનાં સામ્યાવસ્થા । તસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ ગુણૈઃ વિકારૈઃ કાર્ય-કરણ-રૂપૈઃ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ લૌકિકાનિ શાસ્ત્રીયાણિ ચ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈર્ અહંકાર-વિમૂઢાત્મા કાર્ય-કરણ-સંઘાતાત્મ-પ્રત્યયો ઽહંકારસ્ તેન વિવિધં નાનાવિધં મૂઢ આત્મા અન્તઃ-કરણં યસ્ય સો ઽયં કાર્ય-કરણ-ધર્મા કાર્ય-કરણાભિમાની અવિદ્યયા કર્માણિ આત્મનિ મન્યમાનઃ તત્-તત્-કર્મણામ્ અહં કર્તેતિ મન્યતે

==============================
યઃ પુનર્ વિદ્વાન્ -
તત્ત્વવિત્ તુ મહાબાહો ગુણ-કર્મ-વિભાગયોઃ ।
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે

તત્ત્વવિત્ તુ મહાબાહો । કસ્ય તત્ત્વવિત્ ? ગુણકર્મવિભાગયોઃ ગુણવિભાગસ્ય કર્મવિભાગસ્ય ચ તત્ત્વવિત્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગુણાઃ કરણાત્મકાઃ ગુણેષુ વિષયાત્મકેષુ વર્તન્તે ન આત્મા ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે સક્તિં ન કરોતિ

==============================
યે પુનઃ -
પ્રકૃતેર્ ગુણ-સંમૂઢાઃ સજ્જન્તે ગુણ-કર્મસુ ।
તાન્ અકૃત્સ્ન-વિદો મન્દાન્ કૃત્સ્નવિન્ ન વિચાલયેત્

પ્રકૃતેઃ ગુણૈઃ સમ્યક્ મૂઢાઃ સંમોહિતાઃ સન્તઃ સજ્જન્તે ગુણાનાં કર્મસુ ગુણ-કર્મસુ વયં કર્મ કુર્મઃ ફલાય ઇતિ । તાન્ કર્મ-સઙ્ગિનો ઽકૃત્સ્ન-વિદઃ કર્મ-ફલ-માત્ર-દર્શિનો મન્દાન્ મન્દ-પ્રજ્ઞાન્ કૃત્સ્ન-વિત્ આત્મ-વિત્ સ્વયં ન વિચાલયેત્ બુદ્ધિ-ભેદ-કરણમ્ એવ ચાલનં તન્ ન કુર્યાત્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કથં પુનઃ કર્મણ્ય્ અધિકૃતેનાજ્ઞેન મુમુક્ષુણા કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, ઉચ્યતે --
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્યાધ્યાત્મ-ચેતસા ।
નિરાશીર્ નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગત-જ્વરઃ

મયિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે સર્વજ્ઞે સર્વાત્મનિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય નિક્ષિપ્યાધ્યાત્મ-ચેતસા વિવેક-બુદ્ધ્યા, અહં કર્તા ઈશ્વરાય ભૃત્યવત્ કરોમિ ઇત્ય્ અનયા બુદ્ધ્યા । કિં ચ, નિરાશીસ્ ત્યક્તાશીઃ નિર્મમો મમ-ભાવશ્ ચ નિર્ગતો યસ્ય તવ સ ત્વં નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગત-જ્વરો વિગત-સન્તાપો વિગત-શોકઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યદ્ એતન્ મમ મતં કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ સ-પ્રમાણમ્ ઉક્તં તત્ તથા -
યે મે મતમ્ ઇદં નિત્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તો ઽનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તે ઽપિ કર્મભિઃ

યે મે મદીયમ્ ઇદં મતં નિત્યમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ અનુવર્તન્તે માનવા મનુષ્યાઃ શ્રદ્ધાવન્તઃ શ્રદ્દધાના અનસૂયન્તો ઽસૂયાં ચ મયિ પરમ-ગુરૌ વાસુદેવે ઽકુર્વન્તો, મુચ્યન્તે તે ઽપ્ય્ એવંભૂતાઃ કર્મભિર્ ધર્માધર્માખ્યૈઃ

==============================
યે ત્વ્ એતદ્ અભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વ-જ્ઞાન-વિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ અચેતસઃ

યે તુ તદ્-વિપરીતા એતન્ મમ મતમ્ અભ્યસૂયન્તો નિન્દન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ નાનુવર્તન્તે મે મતમ્ । સર્વેષુ જ્ઞાનેષુ વિવિધં મૂઢાસ્ તે । સર્વ-જ્ઞાન-વિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ નષ્ટાન્ નાશં ગતાન્ અચેતસો ઽવિવેકિનઃ

==============================
કસ્માત્ પુનઃ કારણાત્ ત્વદીયં મતં નાનુતિષ્ઠન્તઃ પર-ધર્માન્ અનુતિષ્ઠન્તિ ? સ્વ-ધર્મં ચ નાનુવર્તન્તે ? ત્વત્-પ્રતિકૂલાઃ કથં ન બિભ્યતિ ત્વચ્-છાસનાતિક્રમ-દોષાત્ ? તત્રાહ -
સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ જ્ઞાનવાન્ અપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ

સદૃશમ્ અનુરૂપં ચેષ્ટતે ચેષ્ટાં કરોતિ । કસ્યાઃ ? સ્વસ્યાઃ સ્વકીયાયાઃ પ્રકૃતેઃ । પ્રકૃતિર્ નામ પૂર્વ-કૃત-ધર્માધર્માદિ-સંસ્કારા વર્તમાન-જન્માદાવ્ અભિવ્યક્તાઃ । સા પ્રકૃતિઃ । તસ્યાઃ સદૃશમ્ એવ સર્વો જન્તુર્ જ્ઞાનવાન્ અપિ ચેષ્ટતે, કિં પુનર્ મૂર્ખઃ ? તસ્માત્ પ્રકૃતિં યાન્ત્ય્ અનુગચ્છન્તિ ભૂતાનિ પ્રાણિનઃ । નિગ્રહો નિષેધ-રૂપઃ કિં કરિષ્યતિ મમ વાન્યસ્ય વા ? દુર્નિગ્રહા પ્રકૃતિર્ ઇતિ વાક્ય-શેષઃ

==============================
યદિ સર્વો જન્તુર્ આત્મનઃ પ્રકૃતિ-સદૃશમ્ એવ ચેષ્ટતે, ન ચ પ્રકૃતિ-શૂન્યઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ, તતઃ પુરુષકારસ્ય વિષયાનુપપત્તેઃ શાસ્ત્રાનર્થક્ય-પ્રાપ્તાવ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે -
ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગ-દ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેત્ તૌ હ્ય્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ

ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે સર્વેન્દ્રિયાણામ્ અર્થે શબ્દાદિ-વિષયે ઇષ્ટે રાગો ઽનિષ્ટે દ્વેષ ઇત્ય્ એવં પ્રતીન્દ્રિયાર્થં રાગદ્વેષાવ્ અવશ્યંભાવિનૌ તત્રાયં પુરુષકારસ્ય શાસ્ત્રાર્થસ્ય ચ વિષય ઉચ્યતે । શાસ્ત્રાર્થે પ્રવૃત્તઃ પૂર્વમ્ એવ રાગ-દ્વેષયોર્ વશં નાગચ્છેત્ । યા હિ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા રાગ-દ્વેષ-પુરઃસરૈવ સ્વ-કાર્યે પુરુષં પ્રવર્તયતિ । તદા સ્વધર્મ-પરિત્યાગઃ પર-ધર્માનુષ્ઠાનં ચ ભવતિ । યદા પુના રાગ-દ્વેષૌ તત્-પ્રતિપક્ષેણ નિયમયતિ તદા શાસ્ત્ર-દૃષ્ટિર્ એવ પુરુષો ભવતિ, ન પ્રકૃતિ-વશઃ । તસ્માત્ તયો રાગ-દ્વેષયોર્ વશં નાગચ્છેત્ । યતસ્ તૌ હ્ય્ અસ્ય પુરુષસ્ય પરિપન્થિનૌ શ્રેયો-માર્ગસ્ય વિઘ્ન-કર્તારૌ તસ્કરાવ્ ઇવ પથીત્ય્ અર્થઃ

==============================
તત્ર રાગ-દ્વેષ-પ્રયુક્તો મન્યતે શાસ્રાર્થમ્ અપ્ય્ અન્યથા પર-ધર્મો ઽપિ ધર્મત્વાદ્ અનુષ્ઠેય એવ ઇતિ, તદ્ અસત્ -
શ્રેયાન્ સ્વ-ધર્મો વિગુણઃ પર-ધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વ-ધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પર-ધર્મો ભયાવહઃ

શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ સ્વો ધર્મઃ સ્વધર્મો વિગુણો ઽપિ વિગત-ગુણો ઽપિ અનુષ્ઠીયમાનઃ પર-ધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ સાદ્ગુણ્યેન સંપાદિતાદ્ અપિ । સ્વ-ધર્મે સ્થિતસ્ય નિધનં મરણમ્ અપિ શ્રેયઃ પર-ધર્મે સ્થિતસ્ય જીવિતાત્ । કસ્માત્ ? પર-ધર્મઃ ભયાવહઃ નરકાદિ-લક્ષણં ભયમ્ આવહતીતિ યતઃ

==============================
યદ્યપિ અનર્થ-મૂલમ્ ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસ [ગીતા 2.62] ઇતિ રાગ-દ્વેષૌ હ્ય્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ [ગીતા 3.34] ઇતિ ચોક્તમ્ । વિક્ષિપ્તમ્ અનવધારિતં ચ તદ્ ઉક્તમ્ । તત્ સંક્ષિપ્તં નિશ્ચિતં ચ ઇદમ્ એવેતિ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છન્ અર્જુન ઉવાચ જ્ઞાતે હિ તસ્મિન્ તદ્-ઉચ્છેદાય યત્નં કુર્યામ્ ઇતિ અર્જુન ઉવાચ-
અથ કેન પ્રયુક્તો ઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ ।
અનિચ્છન્ન્ અપિ વાર્ષ્ણેય બલાદ્ ઇવ નિયોજિતઃ

અથ કેન હેતુ-ભૂતેન પ્રયુક્તઃ સન્ રાજ્ઞેવ ભૃત્યો ઽયં પાપં કર્મ ચરતિ આચરતિ પૂરુષઃ પુરુષઃ સ્વયમ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ હે વાર્ષ્ણેય વૃષ્ણિ-કુલ-પ્રસૂત ! બલાદ્ ઇવ નિયોજિતો રાજ્ઞેવેત્ય્ ઉક્તો દૃષ્ટાન્તઃ

==============================
શૃણુ ત્વં તં વૈરિણં સર્વાનર્થ-કરં યં ત્વં પૃચ્છસીતિ ભગવાન્ ઉવાચ -
કામ એષ ક્રોધ એષ રજો-ગુણ-સમુદ્ભવઃ ।
મહાશનો મહા-પાપ્મા વિદ્ધ્ય્ એનમ્ ઇહ વૈરિણમ્

ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના ॥ [વિપ્ 6.5.74]
ઇત્ય્ ઐશ્વર્યાદિ-ષટ્કં યસ્મિન્ વાસુદેવે નિત્યમ્ અપ્રતિબદ્ધત્વેન સામસ્ત્યેન ચ વર્તતે,
ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ ॥ [વિપ્ 6.5.78]
ઉત્પત્ત્ય્-આદિ-વિષયં ચ વિજ્ઞાનં યસ્ય સ વાસુદેવો વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ ।
કામ ઇતિ । કામ એષ સર્વ-લોક-શત્રુર્ યન્-નિમિત્તા સર્વાનર્થ-પ્રાપ્તિઃ પ્રાણિનામ્ । સ એષ કામઃ પ્રતિહતઃ કેનચિત્ ક્રોધત્વેન પરિણમતે । અતઃ ક્રોધો ઽપ્ય્ એષ એવ રજો-ગુણ-સમુદ્ભવો રજશ્ ચ તદ્-ગુણશ્ ચ રજો-ગુણઃ સ સમુદ્ભવો યસ્ય સ કામો રજો-ગુણ-સમુદ્ભવઃ । રજો-ગુણસ્ય વા સમુદ્ભવઃ । કામો હ્ય્ ઉદ્ભૂતો રજઃ પ્રવર્તયન્ પુરુષં પ્રવર્તયતિ । તૃષ્ણયા હ્ય્ અહંકારિત ઇતિ દુઃખિનાં રજઃ-કાર્યે સેવાદૌ પ્રવૃત્તાનાં પ્રલાપઃ શ્રૂયતે । મહાશનો મહદ્ અશનં અસ્યેતિ મહાશનઃ । અતએવ મહા-પાપ્મા । કામેન હિ પ્રેરિતો જન્તુઃ પાપં કરોતિ । અતો વિદ્ધ્ય્ એનં કામમ્ ઇહ સંસારે વૈરિણમ્

==============================
કથં વૈરી ? ઇતિ દૃષ્ટાન્તૈઃ પ્રત્યાયયતિ -
ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિર્ યથાદર્શો મલેન ચ ।
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્

ધૂમેન સહજેનાવ્રિયતે વહ્નિઃ પ્રકાશાત્મકો ઽપ્રકાશાત્મકેન, યથા વા આદર્શો મલેન ચ, યથોલ્બેન ચ જરાયુણા ગર્ભ-વેષ્ટનેન ચાવૃત આચ્છાદિતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્

==============================
કિં પુનસ્ તદ્ ઇદં-શબ્દ-વાચ્યં યત્ કામેનાવૃતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
આવૃતં જ્ઞાનમ્ એતેન જ્ઞાનિનો નિત્ય-વૈરિણા ।
કામ-રૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન ચ

આવૃતમ્ એતેન જ્ઞાનં જ્ઞાનિનો નિત્ય-વૈરિણા, જ્ઞાની હિ જાનાત્ય્ અનેનાહમ્ અનર્થે પ્રયુક્તઃ પૂર્વમ્ એવેતિ । દુઃખી ચ ભવતિ નિત્યમ્ એવ । અતો ઽસૌ જ્ઞાનિનો નિત્ય-વૈરી, ન તુ મૂર્ખસ્ય । સ હિ કામં તૃષ્ણા-કાલે મિત્રમ્ ઇવ પશ્યન્ તત્-કાર્યે દુઃખે પ્રાપ્તે જાનાતિ તૃષ્ણયાહં દુઃખિત્વમ્ આપાદિત ઇતિ, ન પૂર્વમ્ એવ । અતો જ્ઞાનિન એવ નિત્ય-વૈરી । કિં-રૂપેણ ? કામ-રૂપેણ કામ ઇચ્છૈવ રૂપમ્ અસ્યેતિ કામરૂપસ્ તેન દુષ્પૂરેણ દુઃખેન પૂરણમ્ અસ્યેતિ દુષ્પૂરસ્ તેનાનલેન નાસ્યાલં પર્યાપ્તિર્ વિદ્યત ઇત્ય્ અનલસ્ તેન ચ

==============================
કિમ્ અધિષ્ઠાનઃ પુનઃ કામો જ્ઞાનસ્યાવરણત્વેન વૈરી સર્વસ્ય લોકસ્ય ? ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ, જ્ઞાતે હિ શત્રોર્ અધિષ્ઠાને સુખેન નિબર્હણં કર્તું શક્યત ઇતિ-
ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે ।
એતૈર્ વિમોહયત્ય્ એષ જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનમ્

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિશ્ ચાસ્ય કામસ્યાધિષ્ઠાનમ્ આશ્રય ઉચ્યતે । એતૈર્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ આશ્રયૈર્ વિમોહયતિ વિવિધં મોહયત્ય્ એષ કામો જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય આચ્છાદ્ય દેહિનં શરીરિણમ્

==============================
યત એવમ્ -
તસ્માત્ ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ ।
પાપ્માનં પ્રજહિ હ્ય્ એનં જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નાશનમ્

તસ્માત્ ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ પૂર્વમ્ એવ નિયમ્ય વશીકૃત્ય ભરતર્ષભ પાપ્માનં પાપાચારં કામં પ્રજહિહિ પરિત્યજ એનં પ્રકૃતં વૈરિણં જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-નાશનં જ્ઞાનં શાસ્ત્રત આચાર્યતશ્ ચાત્માદીનામ્ અવબોધઃ । વિજ્ઞાનં વિશેષતસ્ તદ્-અનુભવસ્ તયોર્ જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયોઃ શ્રેયઃ-પ્રાપ્તિ-હેત્વોર્ નાશનં નાશ-કરં પ્રજહિહિ આત્મનઃ પરિત્યજેત્ય્ અર્થઃ

==============================
ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ નિયમ્ય કામં શત્રું જહિહિ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર કિમ્ આશ્રયઃ કામં જહ્યાત્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે --
ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સઃ

ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ । દેહં સ્થૂલં બાહ્યં પરિચ્છિન્નં ચાપેક્ષ્ય સૌક્ષ્મ્યાન્તરત્વ-વ્યાપિત્વાદ્ય્-અપેક્ષયા પરાણિ પ્રકૃષ્ટાન્ય્ આહુઃ પણ્ડિતાઃ । તથા ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ સંકલ્પ-વિકલ્પાત્મકમ્ । તથા મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ નિશ્ચયાત્મિકા । તથા યઃ સર્વ-દૃશ્યેભ્યો બુદ્ધ્ય્-અન્તેભ્યો ઽભ્યન્તરો યં દેહિનમ્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ આશ્રયૈર્ યુક્તઃ કામો જ્ઞાનાવરણ-દ્વારેણ મોહયતીત્ય્ ઉક્તમ્ । બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સ । સ બુદ્ધેર્ દ્રષ્ટા । પર આત્મા

==============================
તતઃ કિમ્ --
એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
જહિ શત્રું મહાબાહો કામ-રૂપં દુરાસદમ્

એવં બુદ્ધેઃ પરમ્ આત્માનં બુદ્ધ્વા જ્ઞાત્વા સંસ્તભ્ય સમ્યક્ સ્તમ્ભનં કૃત્વાત્માનં સ્વેનૈવાત્મના સંસ્કૃતેન મનસા સમ્યક્ સમાધાયેત્ય્ અર્થઃ । જહ્ય્ એનં શત્રું હે મહાબાહો ! કામ-રૂપં દુરાસદં દુઃખેનાસદ આસાદનં પ્રાપ્તિર્ યસ્ય તં દુરાસદં દુર્વિજ્ઞેયાનેક-વિશેષમ્ ઇતિ