ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 13
[*નોતે: નુમ્બેરિન્ગ્ ઓf થિસ્ અધ્યય ઓઉત્ ઓf તુને wઇથ્ સ્તન્દર્દ્ એદિતિઓન્સ્
અન્દ્ પ્રોબબ્લ્ય્ દેfએચ્તિવે; "13.33" મિસ્સિન્ગ્!]
અથ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યોગો નામ
ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
(શ્રી-શઙ્કરાચાર્ય-ભગવત્-પાદ-કૃત-ભાષ્યમ્)
સપ્તમે ઽધ્યાયે સૂચિતે દ્વે પ્રકૃતી ઈશ્વરસ્ય ત્રિગુણાત્મિકાષ્ટધા ભિન્નાપરા સંસાર-હેતુત્વાત્, પરા ચાન્યા જીવ-ભૂતા ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણેશ્વરાત્મિકા । યાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યામ્ ઈશ્વરો જગદ્-ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લય-હેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે । તત્ર ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણ-પ્રકૃતિ-દ્વય-નિરૂપણ-દ્વારેણ તદ્વત ઈશ્વરસ્ય તત્ત્વ-નિર્ધારણાર્થં ક્ષેત્રાધ્યાય આરભ્યતે । અતીતાનન્તરાધ્યાયે ચ અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં [ગીતા 12.13] ઇત્ય્ આદિના યાવદ્-અધ્યાય-પરિસમાપ્તિસ્ તાવત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનિનાં સન્ન્યાસિનાં નિષ્ઠા યથા તે વર્તન્ત ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્ । કેન પુનસ્ તે તત્ત્વ-જ્ઞાનેન યુક્તા યથોક્ત-ધર્માચરણાદ્ ભગવતઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ એવમ્ અર્થશ્ ચાયમ્ અધ્યાય આરભ્યતે । પ્રકૃતિશ્ ચ ત્રિગુણાત્મિકા સર્વ-કાર્ય-કરણ-વિષયાકારેણ પરિણતા પુરુષસ્ય ભોગાપવર્ગાર્થ-કર્તવ્યતયા
દેહેન્દ્રિયાદ્યાકારેણ સંહન્યતે । સો ઽયં સઙ્ઘાત ઇદં શરીરમ્ । તદ્ એતદ્ ભગવાન્ ઉવાચ --
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
એતદ્ યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્-વિદઃ

ઇદમ્ ઇતિ સર્વ-નામ્નોક્તં વિશિનષ્ટિ શરિરમ્ ઇતિ । હે કૌન્તેય ! ક્ષત-ત્રાણાત્ ક્ષયાત્ ક્ષરણાત્, ક્ષેત્રવદ્ વાસ્મિન્ કર્મ-ફલ-નિષ્પત્તેઃ ક્ષેત્રમ્ ઇતિ । ઇતિ-શબ્દ એવં-શબ્દેદાર્થકઃ । ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અભિધીયતે કથ્યતે । એતચ્ છરીરં ક્ષેત્રં યો વેત્તિ વિજાનાતિ, આપાદ-તલ-મસ્તકં જ્ઞાનેન વિષયીકરોતિ, સ્વાભાવિકેનૌપદેશિકેન વા વેદનેન વિષયીકરોતિ વિભાગશઃ, તં વેદિતારં પ્રાહુઃ કથયન્તિ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ । ઇતિ-શબ્દઃ એવં-શબ્દ-પદાર્થક એવ પૂર્વવત્ । ક્ષેત્રજ્ઞઃ ઇત્ય્ એવમ્ આહુઃ । કે ? તદ્-વિદસ્ તૌ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞૌ યે વિદન્તિ તે તદ્-વિદઃ

==============================
એવં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞૌ ઉક્તૌ । કિમ્ એતાવન્-માત્રેણ જ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યૌ? ઇતિ નેત્ય્ ઉચ્યતે -
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વ-ક્ષેત્રેષુ ભારત ।
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞાનં યત્ તજ્ જ્ઞાનં મતં મમ

ક્ષેત્રજ્ઞં યથોક્ત-લક્ષણં ચાપિ માં પરમેશ્વરમ્ અસંસારિણં વિદ્ધિ જાનીહિ । સર્વ-ક્ષેત્રેષુ યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બ-પર્યન્તાનેક-ક્ષેત્રોપાધિ-પ્રવિભક્તઃ । તં નિરસ્ત-સર્વોપાધિ-ભેદં સદ્-અસદ્-આદિ-શબ્દ-પ્રત્યયાગોચરં વિદ્ધીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । હે ભારત ! યસ્માત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વર-યાથાત્મ્ય-વ્યતિરેકેણ ન જ્ઞાન-ગોચરમ્ અન્યદ્ અવશિષ્ટમ્ અસ્તિ, તસ્માત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ જ્ઞેય-ભૂતયોર્ યજ્ જ્ઞાનં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞૌ યેન જ્ઞાનેન વિષયીક્રિયેતે, તજ્ જ્ઞાનં સમ્યગ્-જ્ઞાનમ્ ઇતિ મતમ્ અભિપ્રાયઃ મમેશ્વરસ્ય વિષ્ણોઃ ॥
નનુ સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ એક એવેશ્વરઃ । નાન્યસ્ તદ્-વ્યતિરિક્તો ભોક્તા વિદ્યતે ચેત્, તત ઈશ્વરસ્ય સંસારિત્વં પ્રાપ્તમ્ । ઈશ્વર-વ્યતિરેકેણ વા સંસારિણો ઽન્યસ્યાભાવાત્ સંસારાભાવ-પ્રસઙ્ગઃ । તચ્ ચોભયમ્ અનિષ્ટમ્, બન્ધ-મોક્ષ-તદ્-ધેતુ-શાસ્ત્રાનર્થક્ય-પ્રસઙ્ગાત્, પ્રત્યક્ષાદિ-પ્રમાણ-વિરોધાચ્ ચ । પ્રત્યક્ષેણ તાવત્ સુખ-દુઃખ-તદ્-ધેતુ-લક્ષણઃ સંસાર ઉપલભ્યતે । જગદ્-વૈચિત્ર્યોપલબ્ધે ચ ધર્માધર્મ-નિમિત્તઃ સંસારો ઽનુમીયતે । સર્વમ્ એતદ્ અનુપપન્નમ્ આત્મેશ્વરૈકત્વે । ન । જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્ અન્યત્વેનોપપત્તેઃ । દૂરમ્ એતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા [કઠુ 1.2.4] તથા તયોર્ વિદ્યાવિદ્યા-વિષયયોઃ ફલ-ભેદો ઽપિ વિરુદ્ધો નિર્દિષ્ટઃ - શ્રેયશ્ ચ પ્રેયશ્ ચ [કઠુ 1.2.2] ઇતિ । વિદ્યા-વિષયઃ શ્રેયઃ, પ્રેયસ્ ત્વ્ અવિદ્યા-કાર્યમ્ ઇતિ । તથા ચ વ્યાસઃ - દ્વાવ્
ઇમાવ્ અથ પન્થાનૌ [મ્ભ્ 12.241.6] ઇત્ય્ આદિ, ઇમૌ દ્વાવ્ એવ પન્થાનાવ્ ઇત્ય્ આદિ ચ । ઇહ ચ દ્વે નિષ્ઠે ઉક્તે । અવિદ્યા ચ સહ કાર્યેણ વિદ્યયા હાતવ્યેતિ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-ન્યાયેભ્યો ઽવગમ્યતે ।
શ્રુતયસ્ તાવત્ - ઇહ ચેદ્ અવેદીદ્ અથ સત્યમ્ અસ્તિ ન ચેદ્ ઇહાવેદીન્ મહતી વિનષ્ટિઃ [કેનૌ 2.5],
તમ્ એવં વિદ્વાન્ અમૃત ઇહ ભવતિ [તૈત્તા 3.12], નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય [શ્વેતુ 3.8] વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચન [તૈત્તુ 2.9] ।
અવિદુષસ્ તુ - અથ તસ્ય ભયં ભવતિ [તૈત્તુ 2.7], અવિદ્યાયામ્ અન્તરે વર્તમાનાઃ [કઠુ 1.2.5], બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ [મુણ્ડુ 3.2.9], અન્યો ઽસાવ્ અન્યો ઽહમ્ અસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુર્ એવં સ દેવાનામ્ [બૌ 1.4.10] । આત્મવિદ્ યઃ સ ઇદં સર્વં ભવતિ [બૌ 1.4.10], યદા ચર્મવત્ [શ્વેતુ 6.20] ઇત્ય્ આદ્યાઃ સહસ્રશઃ ।
સ્મૃતયશ્ ચ - અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ [ગીતા 5.25], ઇહૈવ તૈર્ જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ [ગીતા 5.19], સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર [ગીતા 13.29] ઇત્ય્ આદ્યાઃ ।
ન્યાયતશ્ ચ -
સર્પાન્ કુશાગ્રાણિ તથોદપાનં
જ્ઞાત્વા મનુષ્યાઃ પરિવર્જયન્તિ ।
અજ્ઞાનતસ્ તત્ર પતન્તિ કેચિજ્ જ્ઞાને
ફલં પશ્ય યથા-વિશિષ્ટમ્ ॥ [મ્ભ્ 12.201.17] ઇતિ ।
તથા ચ - દેહાદિષુ આત્મ-બુદ્ધિર્ અવિદ્વાન્ રાગ-દ્વેષાદિ-પ્રયુક્તો ધર્માધર્માનુષ્ઠાન-કૃજ્ જાયતે મ્રિયતે ચેત્ય્ અવગમ્યતે । દેહાદિ-વ્યતિરિક્તાત્મ-દર્શિનો રાગ-દ્વેષાદિ-પ્રહાણાપેક્ષ-ધર્માધર્મ-પ્રવૃત્ત્ય્-ઉપશમાન્ મુચ્યન્ત ઇતિ ન કેનચિત્ પ્રત્યાખ્યાતું શક્યં ન્યાયતઃ । તત્રૈવં સતિ, ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરસ્યૈવ સતો ઽવિદ્યા-કૃતોપાધિ-ભેદતઃ સંસારિત્વમ્ ઇવ ભવતિ, યથા દેહાદ્ય્-આત્મત્વમ્ આત્મનઃ । સર્વ-જન્તૂનાં હિ પ્રસિદ્ધો દેહાદિષ્વ્ અનાત્મસુ આત્મ-ભાવો નિશ્ચિતો ઽવિદ્યા-કૃતઃ, યથા સ્થાણૌ પુરુષ-નિશ્ચયઃ । ન ચૈતાવતા પુરુષ-ધર્મઃ સ્થાણોર્ ભવતિ, સ્થાણુ-ધર્મો વા પુરુષસ્ય । તથા ન ચૈતન્ય-ધર્મો દેહસ્ય, દેહ-ધર્મો વા ચેતનસ્ય સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકત્વાદિર્ આત્મનો ન યુક્તઃ । અવિદ્યા-કૃતત્વાવિશેષાત્, જરા-મૃત્યુવત્ ।
ન, અતુલ્યત્વાત્ । ઇતિ ચેત્ - સ્થાણુ-પુરુષૌ જ્ઞેયાવ્ એવ સન્તૌ જ્ઞાત્રાન્યોન્યસ્મિન્ન્ અધ્યસ્તાવ્ અવિદ્યયા । દેહાત્મનોસ્ તુ જ્ઞેય-જ્ઞાત્રોર્ એવ ઇતરેતરાધ્યાસઃ, ઇતિ ન સમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
અતો દેહ-ધર્મો જ્ઞેયો ઽપિ જ્ઞાતુર્ આત્મનો ભવતીતિ ચેત્, ન । અચૈતન્યાદિ-પ્રસઙ્ગાત્ । યદિ હિ જ્ઞેયસ્ય દેહાદેઃ ક્ષેત્રસ્ય ધર્માઃ સુખ-દુઃખ-મોહેચ્છાદયો જ્ઞાતુર્ ભવન્તિ, તર્હિ, જ્ઞેયસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ધર્માઃ કેચિત્ આત્મનો ભવન્ત્ય્ અવિદ્યાધ્યારોપિતાઃ, જરા-મરણાદયસ્ તુ ન ભવન્તીતિ વિશેષ-હેતુર્ વક્તવ્યઃ । ન ભવન્તીત્ય્ અસ્ત્ય્ અનુમાનમ્ - અવિદ્યાધ્યારોપિતત્વાજ્ જરા-મરણાદિવદ્ ઇતિ, હેયત્વાત્, ઉપાદેયત્વાચ્ ચેત્ય્ આદિ ।
તત્રૈવં સતિ, કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ-લક્ષણઃ સંસારો જ્ઞેય-સ્થો જ્ઞાતર્ય્ અવિદ્યયાધ્યારોપિત ઇતિ, ન તેન જ્ઞાતુઃ કિંચિદ્ દુષ્યતિ । યથા બાલૈર્ અધ્યારોપિતેનાકાશસ્ય તલ-મલિનત્વાદિના ।
એવં ચ સતિ, સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ અપિ સતો ભગવતઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય સંસારિત્વ-ગન્ધ-માત્રમ્ અપિ નાશઙ્કયમ્ । ન હિ ક્વચિદ્ અપિ લોકે ઽવિદ્યાધ્યસ્તેન ધર્મેણ કસ્યચિદ્ ઉપકારો ઽપકારો વા દૃષ્ટઃ ।
યત્ તૂક્તમ્ - ન સમો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ, તદ્ અસત્ । કથમ્ ? અવિદ્યાધ્યાસ-માત્રં હિ દૃષ્ટાન્ત-દાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સાધર્મ્યં વિવક્ષિતમ્ । તન્ ન વ્યભિચરતિ । યત્ તુ જ્ઞાતરિ વ્યભિચરતીતિ મન્યસે, તસ્યાપ્ય્ અનૈકાન્તિકત્વં દર્શિતં જરાદિભિઃ ॥
અવિદ્યાવત્ત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વમ્ ઇતિ ચેત્, ન । અવિદ્યાયાસ્ તામસત્વાત્ । તામસો હિ પ્રત્યયઃ, આવરણાત્મકત્વાદ્ અવિદ્યા વિપરીત-ગ્રાહકઃ, સંશયોપસ્થાપકો વા, અગ્રહણાત્મકો વા । વિવેક-પ્રકાશ-ભાવે તદ્-અભાવાત્ તામસે ચાવરણાત્મકે તિમિરાદિ-દોષે સત્ય્ અગ્રહણાદેર્ અવિદ્યા-ત્રયસ્ય ઉપલબ્ધેઃ ॥
અત્રાહ - એવં તર્હિ જ્ઞાતૃ-ધર્મો ઽવિદ્યા । ન । કરણે ચક્ષુષિ તૈમિરિકત્વાદિ-દોષોપલબ્ધેઃ । યત્ તુ મન્યસે - જ્ઞાતૃ-ધર્મો ઽવિદ્યા, તદ્ એવ ચાવિદ્યા-ધર્મવત્ત્વં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વમ્ । તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ઈશ્વર એવ ક્ષેત્રજ્ઞઃ, ન સંસારીત્ય્ એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ, તન્ ન । યથા કરણે ચક્ષુષિ વિપરીત-ગ્રાહકાદિ-દોષસ્ય દર્શનાત્ । ન વિપરીતાદિ-ગ્રહણં તન્-નિમિત્તં વા તૈમિરિકત્વાદિ-દોષો ગ્રહીતુઃ, ચક્ષુષઃ સંસ્કારેણ તિમિરે ઽપનીતે ગ્રહીતુર્ અદર્શનાન્ ન ગ્રહીતુર્ ધર્મો યથા । તથા સર્વત્રૈવાગ્રહણ-વિપરીત-સંશય-પ્રત્યયાસ્ તન્-નિમિત્તાઃ કરણસ્યૈવ કસ્યચિત્ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ, ન જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય । સંવેદ્યત્વાચ્ ચ તેષાં પ્રદીપ-પ્રકાશવન્ ન જ્ઞાતૃ-ધર્મત્વમ્ । સંવેદ્યત્વાદ્ એવ સ્વાત્મ-વ્યતિરિક્ત-સંવેદ્યત્વમ્ । સર્વ-કરણ-વિયોગે ચ કૈવલ્યે સર્વ-વાદિભિર્
અવિદ્યાદિ-દોષવત્-ત્વાનભ્યુપગમાત્ । આત્મનો યદિ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાગ્ન્ય્-ઉષ્ણવત્ સ્વો ધર્મઃ, તતો ન કદાચિદ્ અપિ તેન વિયોગઃ સ્યાત્ । અવિક્રિયસ્ય ચ વ્યોમવત્ સર્વ-ગતસ્યામૂર્તસ્ય આત્મનઃ કેનચિત્ સંયોગ-વિયોગાનુપપત્તેઃ, સિદ્ધં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય નિત્યમ્ એવેશ્વરત્વમ્ । અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાદ્ [ગીતા 13.32] ઇત્ય્ આદીશ્વર-વચનાચ્ ચ ॥

નન્વ્ એવં સતિ સંસાર-સંસારિત્વાભાવે શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિ-દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્, ન । સર્વૈર્ અભ્યુપગતત્વાત્ । સર્વૈર્ હ્ય્ આત્મ-વાદિભિર્ અભ્યુપગતો દોષો નૈકેન પરિહર્તવ્યો ભવતિ । કથમ્ અભ્યુપગત ઇતિ ? મુક્તાત્મનાં હિ સંસાર-સંસારિત્વ-વ્યવહારાભાવઃ સર્વૈર્ એવ આત્મ-વાદિભિર્ ઇષ્યતે । ન ચ તેષાં શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિ-દોષ-પ્રાપ્તિર્ અભ્યુપગતા । તથા નઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનામ્ ઈશ્વરૈકત્વે સતિ, શાસ્ત્રાનર્થક્યં ભવતુ । અવિદ્યા-વિષયે ચાર્થવત્ત્વમ્ - યથા દ્વૈતિનાં સર્વેષાં બન્ધાવસ્થાયામ્ એવ શાસ્ત્રાદ્ય્-અર્થવત્ત્વમ્, ન મુક્તાવસ્થાયામ્, એવમ્ ॥
નન્વ્ આત્મનો બન્ધ-મુક્તાવસ્થે પરમાર્થત એવ વસ્તુ-ભૂતે દ્વૈતિનાં સર્વેષામ્ । અતો હેયોપાદેય-તત્-સાધન-સદ્-ભાવે શાસ્ત્રાદ્ય્-અર્થવત્ત્વં સ્યાત્ । અદ્વૈતિનાં પુનઃ, દ્વૈતસ્યાપરમાર્થત્વાત્, અવિદ્યા-કૃતત્વાદ્ બન્ધાવસ્થાયાશ્ ચાત્મનો ઽપરમાર્થત્વે નિર્વિષયત્વાત્, શાસ્ત્રાદ્યાનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન । આત્મનો ઽવસ્થા-ભેદાનુપપત્તેઃ । યદિ તાવત્ આત્મનો બન્ધ-મુક્તાવસ્થે, યુગપત્ સ્યાતામ્, ક્રમેણ વા । યુગપત્ તાવત્ વિરોધાન્ ન સંભવતઃ સ્થિતિ-ગતી ઇવૈકસ્મિન્ । ક્રમ-ભાવિત્વે ચ, નિર્નિમિત્તત્વં સ-નિમિત્તત્વં વા ? નિર્નિમિત્તત્વે ઽનિર્મોક્ષ-પ્રસઙ્ગઃ । સ-નિમિત્તત્વે ચ સ્વતો ઽભાવાત્ અપરમાર્થત્વ-પ્રસઙ્ગઃ । તથા ચ સત્ય્ અભ્યુપગમ-હાનિઃ ।
કિં ચ, બન્ધ-મુક્તાવસ્થયોઃ પૌર્વાપર્ય-નિરૂપણાયાં બન્ધાવસ્થા પૂર્વં પ્રકલ્પ્યા, અનાદિમત્ય્ અન્તવતી ચ । તચ્ ચ પ્રમાણ-વિરુદ્ધમ્ । તથા મોક્ષાવસ્થાદિમત્ય્ અનન્તા ચ પ્રમાણ-વિરુદ્ધૈવાભ્યુપગમ્યતે । ન ચાવસ્થાવતો ઽવસ્થાન્તરં ગચ્છતો નિત્યત્વમ્ ઉપપાદયિતું શક્યમ્ । અથાનિત્યત્વ-દોષ-પરિહારાય બન્ધ-મુક્તાવસ્થા-ભેદો ન કલ્પ્યતે । અતો દ્વૈતિનામ્ અપિ શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિ-દોષો ઽપરિહાર્ય એવ । ઇતિ સમાનત્વાન્ નાદ્વૈત-વાદિના પરિહર્તવ્યો દોષઃ ॥
ન ચ શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્, યથા-પ્રસિદ્ધાવિદ્વત્-પુરુષ-વિષયત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય । અવિદુષાં હિ ફલ-હેત્વોર્ અનાત્મનોર્ આત્મ-દર્શનમ્, ન વિદુષામ્ । વિદુષાં હિ ફલ-હેતુભ્યામ્ આત્મનો ઽન્યત્વ-દર્શને સતિ, તયોર્ અહમ્ ઇત્ય્ આત્મ-દર્શનાનુપપત્તેઃ । ન હ્ય્ અત્યન્ત-મૂઢ ઉન્મત્તાદિર્ અપિ જલાગ્ન્યોશ્ છાયા-પ્રકાશયોર્ વૈકાત્મ્યં પશ્યતિ । કિમ્ ઉત વિવેકી । તસ્માન્ ન વિધિ-પ્રતિષેધ-શાસ્ત્રં તાવત્ ફલ-હેતુભ્યામ્ આત્મનો ઽન્યત્વ-દર્શિનો ભવતિ ।
ન હિ "દેવદત્ત, ત્વમ્ ઇદં કુરુ" ઇતિ કસ્મિંશ્ચિત્ કર્મણિ નિયુક્તે, "વિષ્ણુમિત્રો ઽહં નિયુક્તઃ" ઇતિ તત્ર-સ્થો નિયોગં સૃણ્વન્ન્ અપિ પ્રતિપદ્યતે । વિયોગ-વિષય-વિવેકાગ્રહણાત્ તૂપપદ્યતે પ્રતિપત્તિઃ । તથા ફલ-હેત્વોર્ અપિ ॥
નનુ પ્રાકૃત-સંબન્ધાપેક્ષયા યુક્તૈવ પ્રતિપત્તિઃ શાસ્ત્રાર્થ-વિષયા - ફલ-હેતુભ્યામ્ અન્યાત્મ-વિષય-દર્શને ઽપિ સતિ - ઇષ્ટ-ફલ-હેતૌ પ્રવર્તિતો ઽસ્મિ, અનિષ્ટ-ફલ-હેતોશ્ ચ નિવર્તિતો ઽસ્મીતિ । યથા પિતૃ-પુત્રાદીનામ્ ઇતરેતરાત્માન્યત્વ-દર્શને સત્ય્ અપ્ય્ અન્યોન્ય-નિયોગ-પ્રતિષેધાર્થ-પ્રતિપત્તિઃ । ન । વ્યતિરિક્તાત્મ-દર્શન-પ્રતિપત્તેઃ પ્રાગ્ એવ ફલ-હેત્વોર્ આત્માભિમાનસ્ય સિદ્ધત્વાત્ । પ્રતિપન્ન-નિયોગ-પ્રતિષેધાર્થો હિ ફલ-હેતુભ્યામ્ આત્મનો ઽન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે, ન પૂર્વમ્ । તસ્માદ્ વિધિ-પ્રતિષેધ-શાસ્ત્રમ્ અવિદ્વદ્-વિષયમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
નનુ સ્વર્ગ-કામો યજેત [અપ્.શ્ર્.સ્. 10.2.1] ન કલઞ્જં ભક્ષયેદ્ ઇત્ય્ આદાવ્ આત્મ-વ્યતિરેક-દર્શિનામ્ અપ્રવૃત્તૌ, કેવલ-દેહાદ્ય્-આત્મ-દૃષ્ટીનાં ચ । અતઃ કર્તુર્ અભાવાચ્ છાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન । યથા-પ્રસિદ્ધિત એવ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્ત્ય્-ઉપપત્તેઃ । ઈશ્વર-ક્ષેત્રજ્ઞૈકત્વ-દર્શી બ્રહ્મ-વિત્ તાવન્ ન પ્રવર્તતે । તથા નૈરાત્મ્યવાદ્ય્ અપિ નાસ્તિ પર-લોક ઇતિ ન પ્રવર્તતે । યથા-પ્રસિદ્ધિતસ્ તુ વિધિ-પ્રતિષેધ-શાસ્ત્ર-શ્રવણાન્યથાનુપપત્ત્યાનુમિતાત્માસ્તિત્વ આત્મ-વિશેષાનભિજ્ઞઃ કર્મ-ફલ-સંજાત-તૃષ્ણઃ શ્રદ્દધાનતયા ચ પ્રવર્તતે । ઇતિ સર્વેષાં ન પ્રત્યક્ષમ્ । અતો ન શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ॥
વિવેકિનામ્ અપ્રવૃત્તિ-દર્શનાત્ તદ્-અનુગામિનામ્ અપ્રવૃત્તૌ શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન । કસ્યચિદ્ એવ વિવેકોપપત્તેઃ । અનેકેષુ હિ પ્રાણિષુ કશ્ચિદ્ એવ વિવેકી સ્યાત્, યથેદાનીમ્ । ન ચ વિવેકિનમ્ અનુવર્તન્તે મૂઢાઃ, રાગાદિ-દોષ-તન્ત્રત્વાત્ પ્રવૃત્તેઃ, અભિચરણાદૌ ચ પ્રવૃત્તિ-દર્શનાત્, સ્વાભાવ્યાચ્ ચ પ્રવૃત્તેઃ । સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે [ગીતા 5.14] ઇતિ હિ ઉક્તમ્ ॥
તસ્માત્ અવિદ્યા-માત્રં સંસારો યથા-દૃષ્ટ-વિષય એવ । ન ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય કેવલસ્યાવિદ્યા તત્-કાર્યં ચ । ન ચ મિથ્યા-જ્ઞાનં પરમાર્થ-વસ્તુ દૂષયિતું સમર્થમ્ । ન હ્ય્ ઊષર-દેશં સ્નેહેન પઙ્કી-કર્તું શક્નોતિ મરીચ્ય્-ઉદકમ્ । તથાવિદ્યા ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ન કિંચિત્ કર્તું શક્નોતિ । અતશ્ ચેદમ્ ઉક્તમ્ - ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ । અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનમ્ [ગીતા 5.15] ઇતિ ચ ॥
અથ કિમ્ ઇદં સંસારિણામ્ ઇવાહમ્ એવમ્ મમૈવેદમ્ ઇતિ પણ્ડિતાનામ્ અપિ ? સૃણુ । ઇદં તત્ પાણ્ડિત્યમ્, યત્ ક્ષેત્ર એવાત્મ-દર્શનમ્ । યદિ પુનઃ ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અવિક્રિયં પશ્યેયુસ્ તતો ન ભોગં કર્મ વાકાઙ્ક્ષેયુર્ મમ સ્યાદ્ ઇતિ । વિક્રિયૈવ ભોગ-કર્મણી । અથૈવં સતિ, ફલાર્થિત્વાદ્ અવિદ્વાન્ પ્રવર્તતે । વિદુષઃ પુનર્ અવિક્રિયાત્મ-દર્શિનઃ ફલાર્થિત્વાભાવાત્ પ્રવૃત્ત્ય્-અનુપપત્તૌ કાર્ય-કરણ-સંઘાત-વ્યાપારોપરમે નિવૃત્તિર્ ઉપચર્યતે ॥
ઇદં ચાન્યત્ પાણ્ડિત્યં કસ્યચિદ્ અસ્તુ - ક્ષેત્રજ્ઞ ઈશ્વર એવ । ક્ષેત્રં ચાન્યત્ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યૈવ વિષયઃ । અહં તુ સંસારી સુખી દુઃખી ચ । સંસારોપરમશ્ ચ મમ કર્તવ્યઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિજ્ઞાનેન, ધ્યાનેન ચેશ્વરં ક્ષેત્રજ્ઞં સાક્ષાત્ કૃત્વા તત્-સ્વરૂપાવસ્થાનેનેતિ । યશ્ ચૈવં બુધ્યતે, યશ્ ચ બોધયતિ, નાસૌ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ । એવં મન્વાનો યઃ સ પણ્ડિતાપશબ્દઃ । સંસાર-મોક્ષયોઃ શાસ્ત્રસ્ય ચાર્થવત્ત્વં કરોમીતિ । આત્મહા સ્વયં મૂઢો ઽન્યાં ચ વ્યામોહયતિ શાસ્ત્રાર્થ-સંપ્રદાય-રહિતત્વાત્, શ્રુત-હાનિમ્ અશ્રુત-કલ્પનાં ચ કુર્વન્ । તસ્માત્ અસંપ્રદાય-વિત્ સર્વ-શાસ્ત્ર-વિદ્ અપિ મૂર્ખવદ્ એવ ઉપેક્ષણીયઃ ॥
યત્ તૂક્તમ્ ઈશ્વરસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞૈકત્વે સંસારિત્વં પ્રાપ્નોતિ । ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ચેશ્વરૈકત્વે સંસારિણો ઽભાવાત્ સંસારાભાવ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ । એતૌ દોષૌ પ્રત્યુક્તૌ વિદ્યાવિદ્યયોર્ વૈલક્ષણ્યાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ । કથમ્ ? અવિદ્યા-પરિકલ્પિત-દોષેણ તદ્-વિષયં વસ્તુ પારમાર્થિકં ન દુષ્યતીતિ । તથા ચ દૃષ્ટન્તો દર્શિતઃ - મરીચ્ય્-અમ્ભસા ઊષર-દેશો ન પઙ્કીક્રિયત ઇતિ । સંસારિણો ઽભાવાત્ સંસારાભાવ-પ્રસઙ્ગ-દોષો ઽપિ સંસાર-સંસારિણોર્ અવિદ્યા-કલ્પિતત્વોપપત્ત્યા પ્રત્યુક્તઃ ॥

નનુ અવિદ્યાવત્ત્વમ્ એવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વ-દોષઃ । તત્-કૃતં ચ સુખિત્વ-દુઃખિત્વાદિ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભ્યતે ઇતિ ચેત્, ન । જ્ઞેયસ્ય ક્ષેત્ર-ધર્મત્વાત્, જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય તત્-કૃત-દોષાનુપપત્તેઃ । યાવત્ કિંચિત્ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય દોષ-જાતમ્ અવિદ્યમાનમ્ આસઞ્જયસિ, તસ્ય જ્ઞેયત્વોપપત્તેઃ ક્ષેત્ર-ધર્મત્વમ્ એવ, ન ક્ષેત્રજ્ઞ-ધર્મત્વમ્ । ન ચ તેન ક્ષેત્રજ્ઞો દુષ્યતિ, જ્ઞેયેન જ્ઞાતુઃ સંસર્ગાનુપપત્તેઃ । યદિ હિ સંસર્ગઃ સ્યાત્, જ્ઞેયત્વમ્ એવ નોપપદ્યેત । યદ્ય્ આત્મનો ધર્મો ઽવિદ્યાવત્ત્વં દુઃખિત્વાદિ ચ કથં ભોઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભ્યતે । કથં વા ક્ષેત્રજ્ઞ-ધર્મઃ । જ્ઞેયં ચ સર્વં ક્ષેત્રં જ્ઞાતૈવ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્ય્ અવધારિતે, અવિદ્યા-દુઃખિત્વાદેઃ ક્ષેત્રજ્ઞ-વિશેષણત્વં ક્ષેત્રજ્ઞ-ધર્મત્વં તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષોપલભ્યત્વમ્ ઇતિ વિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે ઽવિદ્યા-માત્રાવષ્ટમ્ભાત્
કેવલમ્ ॥
અત્રાહ - સાવિદ્યા કસ્ય ? ઇતિ । યસ્ય દૃશ્યતે તસ્યૈવ । કસ્ય દૃશ્યતે ? ઇતિ । અત્રોચ્યતે - અવિદ્યા કસ્ય દૃશ્યતે ઇતિ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ । કથમ્ ? દૃશ્યતે ચેદ્ અવિદ્યા, તદ્વન્તમ્ અપિ પશ્યસિ । ન ચ તદ્વત્ય્ ઉપલભ્યમાને સા કસ્ય ? ઇતિ પ્રશ્નો યુક્તઃ । ન હિ ગોમતિ ઉપલભ્યમાને ગાવઃ કસ્ય ? ઇતિ પ્રશ્નો ઽર્થવાન્ ભવતિ ।
નનુ વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ । ગવાં તદ્વતશ્ ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ તત્-સંબન્ધો ઽપિ પ્રત્યક્ષ ઇતિ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ । ન તથાવિદ્યા તદ્વાંશ્ ચ પ્રત્યક્ષૌ, યતઃ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ સ્યાત્ । અપ્રત્યક્ષેણાવિદ્યાવતાવિદ્યા-સંબન્ધે જ્ઞાતે, કિં તવ સ્યાત્ ? અવિદ્યાયા અનર્થ-હેતુત્વાત્ પરિહર્તવ્યા સ્યાત્ । યસ્યાવિદ્યા, સ તાં પરિહરિષ્યતિ ।
નનુ મમૈવાવિદ્યા । જાનાસિ તર્હ્ય્ અવિદ્યાં તદ્વન્તં ચ આત્માનમ્ । જાનામિ, ન તુ પ્રત્યક્ષેણ । અનુમાનેનશ્ ચેજ્ જાનાસિ, કથં સંબન્ધગ્રહણમ્ ? ન હિ તવ જ્ઞાતુઃ જ્ઞેય-ભૂતયાવિદ્યયા તત્-કાલે સંબન્ધો ગ્રહીતું શક્યતે, અવિદ્યાયા વિષયત્વેનૈવ જ્ઞાતુર્ ઉપયુક્તત્વાત્ । ન ચ જ્ઞાતુર્ અવિદ્યાયા ચ સંબન્ધસ્ય યો ગ્રહીતા, જ્ઞાનં ચાન્યત્ તદ્-વિષયં સંભવતિ । અનવસ્થા-પ્રાપ્તેઃ । યદિ જ્ઞાત્રાપિ જ્ઞેય-સંબન્ધો જ્ઞાયતે, અન્યો જ્ઞાતા કલ્પ્યઃ સ્યાત્, તસ્યાપ્ય્ અન્યઃ, તસ્યાપ્ય્ અન્યઃ ઇત્ય્ અનવસ્થાપરિહાર્યા । યદિ પુનર્ અવિદ્યા જ્ઞેયા, અન્યદ્ વા જ્ઞેયં જ્ઞેયમ્ એવ । તથા જ્ઞાતાપિ જ્ઞાતૈવ, ન જ્ઞેયં ભવતિ । યદા ચૈવમ્, અવિદ્યા-દુઃખિત્વાદ્યૈર્ ન જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય કિંચિત્ દુષ્યતિ ॥
નનુ અયમ્ એવ દોષઃ, યત્ દોષવત્-ક્ષેત્ર-વિજ્ઞાતૃત્વમ્ । ન ચ વિજ્ઞાન-સ્વરૂપસ્યૈવાવિક્રિયસ્ય વિજ્ઞાતૃત્વોપચારાત્ । યથોષ્ણતા-માત્રેણાગ્નેસ્ તપ્તિ-ક્રિયોપચારઃ, તદ્વત્ । યથાત્ર ભગવતા ક્રિયાકારક-ફલાત્મત્વાભાવ આત્મનિ સ્વત એવ દર્શિતઃ - અવિદ્યાધ્યારોપિત એવ ક્રિયા-કારકાદિર્ આત્મન્ય્ ઉપચર્યતે । તથા તત્ર તત્ર ય એનં વેત્તિ હન્તારમ્ [ગીતા 2.19], પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ [ગીતા 3.27], નાદત્તે કસ્યચિત્ પાપમ્ [ગીતા 5.15] ઇત્ય્ આદિ-પ્રકરણેષુ દર્શિતઃ । તથૈવ ચ વ્યાખ્યાતમ્ અસ્માભિઃ । ઉત્તરેષુ ચ પ્રકરણેષુ દર્શયિષ્યામઃ ॥
હન્ત ! તર્હ્ય્ આત્મનિ ક્રિયા-કારક-ફલાત્મતાયાઃ સ્વતો ઽભાવે, અવિદ્યયા ચાધ્યારોપિતત્વે, કર્માણ્ય્ અવિદ્વત્-કર્તવ્યાન્ય્ એવ, ન વિદુષામ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ । સત્યમ્ એવં પ્રાપ્તમ્, એતદ્ એવ ચ ન હિ દેહ-ભૃતા શક્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર દર્શયિષ્યામઃ । સર્વ-શાસ્ત્રાર્થોપસંહાર-પ્રકરણે ચ સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ઇત્ય્ અત્ર વિશેષતો દર્શયિષ્યામઃ । અલમ્ ઇહ બહુ-પ્રપઞ્ચનેન, ઇતિ ઉપસંહ્રિયતે

==============================
ઇદં શરીરમ્ [ગીતા 13.2] ઇત્ય્-આદિ-શ્લોકોપદિષ્ટસ્ય ક્ષેત્રાધ્યાયાર્થસ્ય સંગ્રહ-શ્લોકો ઽયમ્ ઉપન્યસ્યતે તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચેત્ય્ આદિ, વ્યાચિખ્યાસિતસ્ય હ્ય્ અર્થસ્ય સંગ્રહોપન્યાસો ન્યાય્ય ઇતિ -
તત્ ક્ષેત્રં યચ્ ચ યાદૃક્ ચ યદ્-વિકારિ યતશ્ ચ યત્ ।
સ ચ યો યત્-પ્રભાવશ્ ચ તત્ સમાસેન મે શૃણુ

યન્ નિર્દિષ્ટમ્ ઇદં શરીરમ્ ઇતિ તત્ તચ્-છબ્દેન પરામૃશતિ । યચ્ ચ ઇદં નિર્દિષ્ટં ક્ષેત્રં તત્ યાદૃક્ યાદૃશં સ્વકીયૈર્ ધર્મૈઃ । ચ-શબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । યદ્-વિકારિ યો વિકારો યસ્ય તત્ યદ્-વિકારિ, યતો યસ્માચ્ ચ યત્, કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ વાક્ય-શેષઃ । સ ચ યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્દિષ્ટઃ સ યત્-પ્રભાવો યે પ્રભાવા ઉપાધિ-કૃતાઃ શક્તયો યસ્ય સ યત્-પ્રભાવશ્ ચ । તત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યાથાત્મ્યં યથા-વિશેષિતં સમાસેન સંક્ષેપેણ મે મમ વાક્યતઃ શૃણુ । શ્રુત્વાવધારય ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
તત્ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યાથાત્મ્યં વિવક્ષિતં સ્તૌતિ શ્રોતૃ-બુદ્ધિ-પ્રરોચનાર્થમ્ -
ઋષિભિર્ બહુધા ગીતં છન્દોભિર્ વિવિધૈઃ પૃથક્ ।
બ્રહ્મ-સૂત્ર-પદૈશ્ ચૈવ હેતુમદ્ભિર્ વિનિશ્ચિતૈઃ

ઋષિભિર્ વસિષ્ઠાદિભિર્ બહુધા બહુ-પ્રકારં ગીતં કથિતમ્ । છન્દોભિશ્ છન્દાંસિ ઋગ્-આદીનિ તૈશ્ છન્દોભિર્ વિવિધૈર્ નાના-ભાવૈર્ નાના-પ્રકારૈઃ પૃથગ્ વિવેકતો ગીતમ્ । કિં ચ, બ્રહ્મ-સૂત્ર-પદૈશ્ ચૈવ બ્રહ્મણઃ સૂચકાનિ વાક્યાનિ બ્રહ્મ-સૂત્રાણિ તૈઃ પદ્યતે ગમ્યતે જ્ઞાયત ઇતિ તાનિ પદાન્ય્ ઉચ્યન્તે તૈર્ એવ ચ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યાથાત્મ્યમ્ ગીતમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે । આત્મેત્ય્ એવોપાસીત ઇત્ય્ એવમ્ આદિભિર્ બ્રહ્મ-સૂત્ર-પદૈર્ આત્મા જ્ઞાયતે । હેતુમદ્ભિર્ યુક્તિ-યુક્તૈર્ વિનિશ્ચિતૈર્ નિઃસંશય-રૂપૈર્ નિશ્ચિત-પ્રત્યયોત્પાદકૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સ્તુત્યાભિમુખીભૂતાયાર્જુનાયાહ ભગવાન્ -
મહા-ભૂતાન્ય્ અહંકારો બુદ્ધિર્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિય-ગોચરાઃ

મહા-ભૂતાનિ મહાન્તિ ચ તાનિ સર્વ-વિકાર-વ્યાપકત્વાદ્ ભૂતાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ । સ્થૂલાનિ ત્વ્ ઇન્દ્રિય-ગોચર-શબ્દેનાભિધાયિષ્યન્તે । અહંકારો મહા-ભૂત-કારણમ્ અહં-પ્રત્યય-લક્ષણઃ । અહંકાર-કારણં બુદ્ધિર્ અધ્યવસાય-લક્ષણા । તત્-કારણમ્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ, ન વ્યક્તમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યાકૃતમ્ ઈશ્વર-શક્તિર્ મમ માયા દુરત્યયા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવ-શબ્દઃ પ્રકૃત્ય્-અવધારણાર્થ એતાવત્ય્ એવાષ્ટધા ભિન્ના પ્રકૃતિઃ । ચ-શબ્દો ભેદ-સમુચ્ચયાર્થઃ । ઇન્દ્રિયાણિ દશ, શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધ્ય્-ઉત્પાદકત્વાદ્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । વાક્-પાણ્ય્-આદીનિ પઞ્ચ કર્મ-નિર્વર્તકત્વાત્ કર્મેન્દ્રિયાણિ । તાનિ દશ । એકં ચ । કિં તત્ ? મન એકાદશં સંકલ્પાદ્યાત્મકમ્ । પઞ્ચ ચેન્દ્રિય-ગોચરાઃ શબ્દાદયો વિષયાઃ । તાન્ય્ એતાનિ સાંખ્યાશ્ ચતુર્-વિંશતિ-તત્ત્વાન્ય્ આચક્ષતે

==============================
અથેદાનીં આત્મ-ગુણાઃ ઇતિ યાન્ આચક્ષતે વૈશેષિકાસ્ તે ઽપિ ક્ષેત્ર-ધર્મા એવ, ન તુ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેત્ય્ આહ ભગવાન્ -
ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ ચેતના ધૃતિઃ ।
એતત્ ક્ષેત્રં સમાસેન સ-વિકારમ્ ઉદાહૃતમ્

ઇચ્છા યજ્-જાતીયં સુખ-હેતુમ્ અર્થમ્ ઉપલબ્ધવાન્ પૂર્વમ્, પુનસ્ તજ્-જાતીયમ્ ઉપલભમાનસ્ તમ્ આદાતુમ્ ઇચ્છતિ સુખ-હેતુર્ ઇતિ । સેયં ઇચ્છાન્તઃ-કરણ-ધર્મો જ્ઞેયત્વાત્ ક્ષેત્રમ્ । તથા દ્વેષઃ, યજ્-જાતીયમ્ અર્થં દુઃખ-હેતુત્વેનાનુભૂતવાન્, પુનસ્ તજ્-જાતીયમ્ અર્થમ્ ઉપલભમાનસ્ તં દ્વેષ્ટિ । સો ઽયં દ્વેષો જ્ઞેયત્વાત્ ક્ષેત્રમ્ એવ । તથા સુખમ્ અનુકૂલં પ્રસન્ન-સત્ત્વાત્મકં જ્ઞેયત્વાત્ ક્ષેત્રમ્ એવ । દુઃખં પ્રતિકૂલાત્મકમ્ । જ્ઞેયત્વાત્ તદ્ અપિ ક્ષેત્રમ્ । સંઘાતો દેહેન્દ્રિયાણાં સંહતિઃ । તસ્યામ્ અભિવ્યક્તાન્તઃકરણ-વૃત્તિઃ, તપ્ત ઇવ લોહ-પિણ્ડે ઽગ્નિઃ । આત્મ-ચૈતન્યાભાસ-રસ-વિદ્ધા ચેતના । સા ચ ક્ષેત્રં જ્ઞેયત્વાત્ । ધૃતિર્ યયાવસાદ-પ્રાપ્તાનિ દેહેન્દ્રિયાણિ ધ્રિયન્તે । સા ચ જ્ઞેયત્વાત્ ક્ષેત્રમ્ । સર્વાન્તઃ-કરણ-ધર્મોપલક્ષણાર્થમ્ ઇચ્છાદિ-ગ્રહણમ્ । યત
ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ - એતદ્ ઇતિ । એતત્ ક્ષેત્રં સમાસેન સ-વિકારં સહ વિકારેણ મહદ્-આદિના ઉદાહૃતમ્ ઉક્તમ્

==============================
યસ્ય ક્ષેત્ર-ભેદ-જાતસ્ય સંહતિઃ ઇદં શરીરં ક્ષેત્રમ્ [ગીતા 13.2] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ ક્ષેત્રં વ્યાખ્યાતં મહા-ભૂતાદિ-ભેદ-ભિન્નં ધૃત્ય્-અન્તમ્ । ક્ષેત્રજ્ઞો વક્ષ્યમાણ-વિશેષણઃ - યસ્ય સ-પ્રભાવસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પરિજ્ઞાનાદ્ અમૃતત્વં ભવતિ, તમ્ જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામીત્ય્ આદિના સ-વિશેષણં સ્વયમ્ એવ વક્ષ્યતિ ભગવાન્ । અધુના તુ તજ્-જ્ઞાન-સાધન-ગણમ્ અમાનિત્વાદિ-લક્ષણમ્, યસ્મિન્ સતિ તજ્-જ્ઞેય-વિજ્ઞાને યોગ્યો ઽધિકૃતો ભવતિ, યત્-પરઃ સંન્યાસી જ્ઞાન-નિષ્ઠ ઉચ્યતે, તમ્ અમાનિત્વાદિ-ગણં જ્ઞાન-સાધનત્વાજ્ જ્ઞાન-શબ્દ-વાચ્યં વિદધાતિ ભગવાન્ -
અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ અહિંસા ક્ષાન્તિર્ આર્જવમ્ ।
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમ્ આત્મ-વિનિગ્રહઃ

અમાનિત્વં માનિનો ભાવઃ માનિત્વમ્ આત્મનો શ્લાઘનમ્, તદ્-અભાવો ઽમાનિત્વમ્ । અદમ્ભિત્વં સ્વ-ધર્મ-પ્રકટીકરણં દમ્ભિત્વમ્, તદ્-અભાવો ઽદમ્ભિત્વમ્ । અહિંસા હિંસનં પ્રાણિનામ્ અપીડાનમ્ । ક્ષાન્તિઃ પરાપરાધ-પ્રાપ્તાવ્ અવિક્રિયા । આર્જવમ્ ઋજુ-ભાવો ઽવક્રત્વમ્ । આચાર્યોપાસનં મોક્ષ-સાધનોપદેષ્ટુર્ આચાર્યસ્ય શુશ્રૂષાદિ-પ્રયોગેણ સેવનમ્ । શૌચં કાય-મલાનાં મૃજ્-જલાભ્યાં પ્રક્ષાલનમ્ । અન્તશ્ ચ મનસઃ પ્રતિપક્ષ-ભાવનયા રાગાદિ-મલાનામ્ અપનયનં શૌચમ્ । સ્થૈર્યં સ્થિર-ભાવઃ, મોક્ષ-માર્ગ એવ કૃતાધ્યવસાયત્વમ્ । આત્મ-વિનિગ્રહ આત્મનો ઽપકારકસ્ય આત્મ-શબ્દ-વાચ્યસ્ય કાર્ય-કરણ-સંઘાતસ્ય વિનિગ્રહઃ સ્વભાવેન સર્વતઃ પ્રવૃત્તસ્ય સન્-માર્ગ એવ નિરોધ આત્મ-વિનિગ્રહઃ

==============================
કિં ચ -
ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમ્ અનહંકાર એવ ચ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષાનુદર્શનમ્

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષુ ભોગેષુ વિરાગ-ભાવો વૈરાગ્યમ્ । અનહંકારો ઽહંકારાભાવ એવ ચ । જન્મ-મૃત્યુ-જરા-વ્યાધિ-દુઃખ-દોષાનુદર્શનં જન્મ ચ મૃત્યુશ્ ચ જરા ચ વ્યાધયશ્ ચ દુઃખાનિ ચ તેષુ જન્માદિ-દુઃખાન્તેષુ પ્રત્યેકં દોષાનુદર્શનમ્ । જન્મનિ ગર્ભ-વાસ-યોનિ-દ્વાર-નિઃસરણં દોષઃ, તસ્યાનુદર્શનમ્ આલોચનમ્ । તથા મૃત્યૌ દોષાનુદર્શનમ્ । તથા જરાયાં પ્રજ્ઞા-શક્તિ-તેજો-નિરોધ-દોષાનુદર્શનં પરિભૂતતા ચેતિ । તથા વ્યાધિષુ શિરો-રોગાદિષુ દોષાનુદર્શનમ્ । તથા દુઃખેષુ અધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવ-નિમિત્તેષુ । અથવા દુઃખાન્ય્ એવ દોષો દુઃખ-દોષસ્ તસ્ય જન્માદિષુ પૂર્વવદ્ અનુદર્શનમ્ । દુઃખં જન્મ, દુઃખં મૃત્યુઃ, દુઃખં જરા, દુઃખં વ્યાધયઃ । દુઃખ-નિમિત્તત્વાજ્
જન્માદયો દુઃખમ્, ન પુનઃ સ્વરૂપેણૈવ દુઃખમ્ ઇતિ । એવં જન્માદિષુ દુઃખ-દોષાનુદર્શનાદ્ દેહેન્દ્રિયાદિ-વિષય-ભોગેષુ વૈરાગ્યમ્ ઉપજાયતે । તતઃ પ્રત્યગ્-આત્મનિ પ્રવૃત્તિઃ કરણાનામ્ આત્મ-દર્શનાય । એવં જ્ઞાન-હેતુત્વાજ્ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે જન્માદિ-દુઃખ-દોષાનુદર્શનમ્

==============================
કિં ચ -
અસક્તિર્ અનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્ર-દાર-ગૃહાદિષુ ।
નિત્યં ચ સમ-ચિત્તત્વમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ

અસક્તિઃ સક્તિઃ સઙ્ગ-નિમિત્તેષુ વિષયેષુ પ્રીતિ-માત્રમ્, તદ્-અભાવો ઽસક્તિઃ । અનભિષ્વઙ્ગો ઽભિષ્વઙ્ગાભાવઃ । અભિષ્વઙ્ગો નામ આસક્તિ-વિશેષ એવાનન્યાત્મ-ભાવના-લક્ષણઃ । યથાન્યસ્મિન્ સુખિનિ દુઃખિનિ વાહમ્ એવ સુખી, દુઃખી ચ, જીવતિ મૃતે વાહમ્ એવ જીવામિ મરિષ્યામિ ચેતિ । ક્વ ? ઇત્ય્ આહ - પુત્ર-દાર-ગૃહાદિષુ । પુત્રેષુ દારેષુ ગૃહેષ્વ્ આદિ-ગ્રહણાદ્ અન્યેષ્વ્ અપ્ય્ અત્યન્તેષ્ટેષુ દાસ-વર્ગાદિષુ । તચ્ ચોભયં જ્ઞાનાર્થત્વાજ્ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । નિત્યં ચ સમ-ચિત્તત્વં તુલ્ય-ચિત્તતા । ક્વ ? ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષ્વ્ ઇષ્ટાનામ્ અનિષ્ટાનાં ચોપપત્તયઃ સંપ્રાપ્તયસ્ તાસ્વ્ ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ નિત્યમ્ એવ તુલ્ય-ચિત્તતા । ઇષ્ટોપપત્તિષુ ન હૃષ્યતિ, ન કુપ્યતિ ચાનિષ્ટોપપત્તિષુ । તચ્ ચૈતન્ નિત્યં સમ-ચિત્તત્વં જ્ઞાનમ્

==============================
કિં ચ -
મયિ ચાનન્ય-યોગેન ભક્તિર્ અવ્યભિચારિણી ।
વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વમ્ અરતિર્ જન-સંસદિ

મયિ ચેશ્વરે ઽનન્ય-યોગેન અપૃથક્-સમાધિના નાન્યો ભગવતો વાસુદેવાત્ પરો ઽસ્તિ, અતઃ સ એવ નો ગતિર્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચિતાવ્યભિચારિણી બુદ્ધિર્ અનન્ય-યોગઃ, તેન ભજનં ભક્તિર્ ન વ્યભિચરણ-શીલા અવ્યભિચારિણી । સા ચ જ્ઞાનમ્ । વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વમ્ । વિવિક્તઃ સ્વભાવતઃ સંસ્કારેણ વાશુચ્ય્-આદિભિઃ સર્પ-વ્યાઘ્રાદિભિશ્ ચ રહિતો ઽરણ્ય-નદી-પુલિન-દેવ-ગૃહાદિભિર્ વિવિક્તો દેશઃ, તં સેવિતું શીલમ્ અસ્યેતિ વિવિક્ત-દેશ-સેવી, તદ્-ભાવો વિવિક્ત-દેશ-સેવિત્વમ્ । વિવિક્તેષુ હિ દેશેષુ ચિત્તં પ્રસીદતિ યતસ્ તતઃ આત્માદિ-ભાવના વિવિક્ત ઉપજાયતે । અતો વિવક્ત-દેશ-સેવિત્વં જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । અરતિર્ અરમણં જન-સંસદિ । જનાનાં પ્રાકૃતાનાં સંસ્કાર-શૂન્યાનામ્ અવિનીતાનાં સંસત્ સમવાયો જન-સંસત્ । ન સંસ્કારવતાં વિનીતાનાં સંસત્ । તસ્યા જ્ઞાનોપકારકત્વાત્ । અતઃ
પ્રાકૃત-જન-સંસદ્ય્ અરતિર્ જ્ઞાનાર્થત્વાજ્ જ્ઞાનમ્

==============================
કિં ચ -
અધ્યાત્મ-જ્ઞાન-નિત્યત્વં તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનમ્ ।
એતજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અજ્ઞાનં યદ્ અતો ઽન્યથા

અધ્યાત્મ-જ્ઞાન-નિત્યત્વમ્ આત્માદિ-વિષયં જ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મ-જ્ઞાનમ્, તસ્મિન્ નિત્ય-ભાવો નિત્યત્વમ્ । અમાનિત્વાદીનાં જ્ઞાન-સાધનાનાં ભાવના-પરિપાક-નિમિત્તં તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્, તસ્યાર્થો મોક્ષઃ સંસારોપરમઃ । તસ્યાલોચનં તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનમ્ । તત્ત્વ-જ્ઞાન-ફલાલોચને હિ તત્-સાધનાનુષ્ઠાને પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ । એતદ્ અમાનિત્વાદિ-તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શનાન્તમ્ ઉક્તં જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં જ્ઞાનાર્થત્વાત્ । અજ્ઞાનં યદ્ અતો ઽસ્માદ્ યથોક્તાદ્ અન્યથા વિપર્યયેણ । માનિત્વં દમ્ભિત્વં હિંસા ક્ષાન્તિર્ અનાર્જવમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અજ્ઞાનં વિજ્ઞેયં પરિહરણાય, સંસાર-પ્રવૃત્તિ-કારણત્વાદ્ ઇતિ

==============================
યથોક્તેન જ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યં કિમ્ ? ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ -
જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે ।
અનાદિમત્ પરં બ્રહ્મ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે

નનુ યમાઃ નિયમાશ્ ચામાનિત્વાદયઃ । ન તૈર્ જ્ઞેયં જ્ઞાયતે । ન હ્ય્ અમાનિત્વાદિ કસ્યચિત્ વસ્તુનઃ પરિચ્છેદકં દૃષ્ટમ્ । સર્વત્રૈવ ચ યદ્-વિષયં જ્ઞાનં તદ્ એવ તસ્ય જ્ઞેયસ્ય પરિચ્છેદકં દૃશ્યતે । ન હ્ય્ અન્ય-વિષયેણ જ્ઞાનેનાન્યદ્ ઉપલભ્યતે, યથા ઘટ-વિષયેણ જ્ઞાનેનાગ્નિઃ । નૈષ દોષઃ । જ્ઞાન-નિમિત્તત્વાજ્ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યત ઇતિ હ્ય્ અવોચામ । જ્ઞાન-સહકારિ-કારણત્વાચ્ ચ । જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકર્ષેણ યથાવત્ વક્ષ્યામિ । કિં-ફલં તત્ ? ઇતિ પ્રરોચનેન શ્રોતુર્ અભિમુખીકરણાયાહ - યજ્ જ્ઞેયં જ્ઞાત્વામૃતમ્ અમૃતત્વમ્ અશ્નુતે, ન પુનર્ મ્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અનાદિમત્ આદિર્ અસ્યાસ્તીતિ આદિમત્, નાદિમદ્ અનાદિમત્ । કિં તત્ ? પરં નિરતિશયં બ્રહ્મ, જ્ઞેયમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્ ।
અત્ર કેચિત્ અનાદિ મત્-પરમ્ ઇતિ પદં છિન્દન્તિ, બહુ-વ્રીહિણોક્તે ઽર્થે મતુપ આનર્થક્યમ્ અનિષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ । અર્થ-વિશેષં ચ દર્શયન્તિ - અહં વાસુદેવાખ્યા પરા શક્તિર્ યસ્ય તન્ મત્-પરમ્ ઇતિ । સત્યમ્ એવમ્ અપુનર્-ઉક્તં સ્યાત્ । અર્થશ્ ચેત્ સંભવતિ । ન ત્વ્ અર્થઃ સંભવતિ, બ્રહ્મણઃ સર્વ-વિશેષ-પ્રતિષેધેનૈવ વિજિજ્ઞાપયિષિત્વાન્ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે ઇતિ । વિશિષ્ટ-શક્તિમત્ત્વ-પ્રદર્શનં વિશેષ-પ્રતિષેધશ્ ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ । તસ્માત્ મતુપો બહુ-વ્રીહિણા સમાનાર્થત્વે ઽપિ પ્રયોગો શ્લોક-પૂરણાર્થઃ । અમૃતત્વ-ફલં જ્ઞેયં મયોચ્યત ઇતિ પ્રરોચનેનાભિમુખીકૃત્યાહ - ન સત્ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઉચ્યતે ઇતિ નાપ્ય્ અસત્ તદ્ ઉચ્યતે ॥
નનુ મહતા પરિકર-બન્ધેન કણ્ઠ-રવેણોદ્ઘુષ્ય જ્ઞેયં પ્રવક્ષ્યામીતિ, અનનુરૂપમ્ ઉક્તં ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યત ઇતિ । ન, અનુરૂપમ્ એવોક્તમ્ । કથમ્ ? સર્વાસુ હ્ય્ ઉપનિષત્સુ જ્ઞેયં બ્રહ્મ નેતિ નેતિ [બૌ 2.3.6] અસ્થૂલમ્ અનણુ [બૌ 3.8.8] ઇત્ય્ આદિ-વિશેષ-પ્રતિષેધેનૈવ નિર્દિશ્યતે, નેદં તદ્ ઇતિ વાચો ઽગોચત્વાત્ ॥
નનુ ન તદ્ અસ્તિ, યદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ-શબ્દેન નોચ્યતે । અથાસ્તિ-શબ્દેન નોચ્યતે, નાસ્તિ તજ્ જ્ઞેયમ્ । વિપ્રતિષિદ્ધં ચ - જ્ઞેયં તદ્ અસ્તિ-શબ્દેન નોચ્યતે ઇતિ ચ । ન તાવન્ નાસ્તિ, નાસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અવિષયત્વાત્ ॥
નનુ સર્વા બુદ્ધયો ઽસ્તિ-નાસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અનુગતા એવ । તત્રૈવં સતિ જ્ઞેયમ્ અપ્ય્ અસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યય-વિષયં વા સ્યાત્, નાસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યય-વિષયં વા સ્યાત્ । ન, અતીન્દ્રિયત્વેનોભય-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યયાવિષયત્વાત્ । યદ્ ધીન્દ્રિય-ગમ્યં વસ્તુ ઘટાદિકમ્, તદ્ અસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યય-વિષયં વા સ્યાત્, નાસ્તિ-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યય-વિષયં વા સ્યાત્ । ઇદં તુ જ્ઞેયમ્ અતીન્દ્રિયત્વેન શબ્દૈક-પ્રમાણ-ગમ્યત્વાન્ ન ઘટાદિવદ્ ઉભય-બુદ્ધ્ય્-અનુગત-પ્રત્યય-વિષયમ્ ઇત્ય્ અતો ન સત્ તન્ નાસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
યત્ તૂક્તમ્ - વિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે, જ્ઞેયં તન્ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યત ઇતિ । ન વિરુદ્ધમ્, અન્યદ્ એવ તદ્-વિદિતાદ્ અથો અવિદિતાદ્ અધિ [કેનૌ 1.3] ઇતિ શ્રુતેઃ । શ્રુતિર્ અપિ વિરુદ્ધાર્થા ઇતિ ચેત્ - યથા યજ્ઞાય શાલામ્ આરભ્ય યજ્ઞમ્ કો હિ તદ્ વેદ યદ્ય્ અમુષ્મિન્ લોકે ઽસ્તિ વા ન વેતિ [તૈત્ત્સ્ 6.1.1] ઇત્ય્ એવમ્ ઇતિ ચેત્, ન । વિદિતાવિદિતાભ્યામ્ અન્યત્વ-શ્રુતેર્ અવશ્ય-વિજ્ઞેયાર્થ-પ્રતિપાદન-પરત્વાત્ યદ્ય્ અમુષ્મિન્ ઇત્ય્ આદિ તુ વિધિ-શેષો ઽર્થ-વાદઃ । ઉપપત્તેશ્ ચ સદ્-અસદ્-આદિ-શબ્દૈર્ બ્રહ્મ નોચ્યત ઇતિ ।
સર્વો હિ શબ્દો ઽર્થ-પ્રકાશનાય પ્રયુક્તઃ શ્રૂયમાણશ્ ચ શ્રોતૃભિર્ જાતિ-ક્રિયા-ગુણ-સંબન્ધ-દ્વારેણ સંકેત-ગ્રહણ-સ-વ્યપેક્ષાર્થં પ્રત્યાયયતિ । નાન્યથા, અદૃષ્ટત્વાત્ । તદ્ યથા - ગૌર્ અશ્વ ઇતિ વા જાતિતઃ, પચતિ પઠતીતિ વા ક્રિયાતઃ, શુક્લઃ કૃષ્ણ ઇતિ વા ગુણતઃ, ધની ગોમાન્ ઇતિ વા સંબન્ધતઃ । ન તુ બ્રહ્મ જાતિમત્, અતો ન સદ્-આદિ-શબ્દ-વાચ્યમ્ । નાપિ ગુણવત્, યેન ગુણ-શબ્દેનોચ્યેત, નિર્ગુણત્વાત્ । નાપિ ક્રિયા-શબ્દ-વાચ્યં નિષ્ક્રિયત્વાન્ નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ [શ્વેતુ 6.19] ઇતિ શ્રુતેઃ । ન ચ સંબન્ધી, એકત્વાત્ । અદ્વયત્વાદ્ અવિષયત્વાદ્ આત્મત્વાચ્ ચ ન કેનચિત્, શબ્દેનોચ્યત ઇતિ યુક્તમ્ । યતો વાચો નિવર્તન્તે [તૈત્તુ 2.9] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભિશ્ ચ

==============================
સચ્-છબ્દ-પ્રત્યયાવિષયત્વાદ્ અસત્ત્વાશઙ્કાયાં જ્ઞેયસ્ય સર્વ-પ્રાણિ-કરણોપાધિ-દ્વારેણ તદ્-અસ્તિત્વં પ્રતિપાદયન્ તદ્-આશઙ્કા-નિવૃત્ત્ય્-અર્થમ્ આહ -
સર્વતઃ પાણિ-પાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિ-શિરો-મુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ

સર્વતઃ પાણિ-પાદં સર્વતઃ પાણયઃ પાદાશ્ ચાસ્યેતિ સર્વતઃ પાણિ-પાદં તજ્ જ્ઞેયમ્ । સર્વ-પ્રાણિ-કરણોપાધિભિઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાસ્તિત્વં વિભાવ્યતે । ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચ ક્ષેત્રોપાધિત ઉચ્યતે । ક્ષેત્રં ચ પાણિ-પાદાદિભિર્ અનેકધા ભિન્નમ્ । ક્ષેત્રોપાધિ-ભેદ-કૃતં વિશેષ-જાતં મિથ્યૈવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય, ઇતિ તદ્-અપનયનેન જ્ઞેયત્વમ્ ઉક્તમ્ ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે ઇતિ । ઉપાધિ-કૃતં મિથ્યા-રૂપમ્ અપ્ય્ અસ્તિત્વાધિગમાય જ્ઞેય-ધર્મવત્ પરિકલ્પ્ય ઉચ્યતે સર્વતઃ પાણિ-પાદમ્ ઇત્ય્ આદિ । તથા હિ સંપ્રદાય-વિદાં વચનમ્ - અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં નિષ્પ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચ્યતે ઇતિ । સર્વત્ર સર્વ-દેહાવયવત્વેન ગમ્યમાનાઃ પાણિ-પાદાદયો જ્ઞેય-શક્તિ-સદ્-ભાવ-નિમિત્ત-સ્વકાર્યા ઇતિ જ્ઞેય-સદ્-ભાવે લિઙ્ગાનિ જ્ઞેયસ્યેતિ ઉપચારત ઉચ્યન્તે । તથા વ્યાખ્યેયમ્ અન્યત્ । સર્વતઃ પાણિ-પાદં તજ્
જ્ઞેયમ્ । સર્વતો ઽક્ષિ-શિરો-મુખં સર્વતો ઽક્ષીણિ શિરાંસિ મુખાનિ ચ યસ્ય તત્ સર્વતો ઽક્ષિ-શિરો-મુખમ્ । સર્વતઃ શ્રુતિમત્ । શ્રુતિઃ શ્રવણેન્દ્રિયમ્, તત્ યસ્ય તત્ શ્રુતિમત્ । લોકે પ્રાણિ-નિકાયે । સર્વમ્ આવૃત્ય સંવ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ સ્થિતિં લભતે

==============================
ઉપાધિભૂત-પાણિ-પાદાદીન્દ્રિયાધ્યારોપણાજ્ જ્ઞેયસ્ય તદ્વત્તાશઙ્કા મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થઃ શ્લોકારમ્ભઃ -
સર્વેન્દ્રિય-ગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિય-વિવર્જિતમ્ ।
અસક્તં સર્વ-ભૃચ્ ચૈવ નિર્ગુણં ગુણ-ભોક્તૃ ચ

સર્વેન્દ્રિય-ગુણાભાસં સર્વાણિ ચ તાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ બુદ્ધીન્દ્રિય-કર્મેન્દ્રિયાખ્યાનિ, અન્તઃ-કરણે ચ બુદ્ધિ-મનસી, જ્ઞેયોપાધિત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્, સર્વેન્દ્રિય-ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે । અપિ ચ, અન્તઃ-કરણોપાધિ-દ્વારેણૈવ શ્રોત્રાદીનામ્ અપિ ઉપાધિત્વમ્ ઇત્ય્ અતો ઽન્તઃ-કરણ-બહિષ્કરણોપાધિ-ભૂતૈઃ સર્વેન્દ્રિય-ગુણૈર્ અધ્યવસાય-સંકલ્પ-શ્રવણ-વચનાદિભિર્ અવભાસતે ઇતિ સર્વેન્દ્રિય-ગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિય-વ્યાપારૈર્ વ્યાપૃતમ્ ઇવ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૌ 4.3.7] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ કારણાન્ ન વ્યાપૃતમ્ એવેતિ ગૃહ્યત ઇત્ય્ અતઃ આહ - સર્વેન્દ્રિય-વિવર્જિતમ્, સર્વ-કરણ-રહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતો ન કરણ-વ્યાપારૈઃ વ્યાપૃતં તજ્ જ્ઞેયમ્ । યસ્ ત્વ્ અયં મન્ત્રઃ - અપાણિ-પાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ સૃણોત્ય્ અકર્ણઃ [શ્વેતુ 3.19] ઇત્ય્ આદિઃ । સ સર્વેન્દ્રિયોપાધિ-ગુણાનુગુણ્ય-ભજન-શક્તિમત્ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ એવં પ્રદર્શનાર્થઃ, ન તુ સાક્ષાદ્ એવ જવનાદિ-ક્રિયાવત્ત્વ-પ્રદર્શનાર્થઃ । અન્ધો મણિમ્ અવિન્દદ્ [તૈત્તા 1.11] ઇત્ય્ આદિ-મન્ત્રાર્થવત્ તસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થઃ । યસ્માત્ સર્વ-કરણ-વર્જિતં જ્ઞેયમ્, તસ્માદ્ અસક્તં સર્વ-સંશ્લેષવર્જિતમ્ । યદ્યપ્ય્ એવમ્, તથાપિ સર્વ-ભૃચ્ ચૈવ । સદ્-આસ્પદં હિ સર્વં સર્વત્ર સદ્-બુદ્ધ્ય્-અનુગમાત્ । ન હિ મૃગતૃષ્ણિકાદયો ઽપિ નિરાસ્પદા ભવન્તિ । અતઃ સર્વ-ભૃત્ સર્વં બિભર્તીતિ । સ્યાદ્ ઇદં ચાન્યજ્ જ્ઞેયસ્ય સત્ત્વાધિગમ-દ્વારમ્ -
નિર્ગુણં સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ ગુણાસ્ તૈર્ વર્જિતં તજ્ જ્ઞેયમ્, તથાપિ ગુણ-ભોક્તૃ ચ ગુણાનાં સત્ત્વ-રજસ્-તમસાં શબ્દાદિ-દ્વારેણ સુખ-દુઃખ-મોહાકાર-પરિણતાનાં ભોક્તૃ ચોપલબ્ધૃ ચ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂતાનામ્ અચરં ચરમ્ એવ ચ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયં દૂર-સ્થં ચાન્તિકે ચ તત્

બહિસ્ ત્વક્-પર્યન્તં દેહમ્ આત્મત્વેનાવિદ્યા-કલ્પિતમ્ અપેક્ષ્ય તમ્ એવાવવધિં કૃત્વા બહિર્ ઉચ્યતે । તથા પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ અપેક્ષ્ય દેહમ્ એવાવધિં કૃત્વા અન્તર્ ઉચ્યતે । બહિર્ અન્તશ્ ચેત્ય્ ઉક્તે મધ્યે ઽભાવે પ્રાપ્તે, ઇદમ્ ઉચ્યતે - અચરં ચરમ્ એવ ચ, યચ્ ચરાચરં દેહાભાસમ્ અપિ તદ્ એવ જ્ઞેયં, યથા રજ્જુ-સર્પાભાસઃ ।
યદ્ય્ અચરં ચરમ્ એવ ચ સ્યાત્ વ્યવહાર-વિષયં સર્વં જ્ઞેયમ્, કિમ્-અર્થમ્ ઇદમ્ ઇતિ સર્વૈર્ ન વિજ્ઞેયમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - સત્યં સર્વાભાસં તત્ । તથાપિ વ્યોમવત્ સૂક્ષ્મમ્ । અતઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ સ્વેન રૂપેણ તજ્ જ્ઞેયમ્ અપ્ય્ અવિજ્ઞેયમ્ અવિદુષામ્ । વિદુષાં તુ, આત્મૈવેદં સર્વમ્ [બૌ 7.25.2] બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ [બૌ 2.5.1] ઇત્ય્ આદિ-પ્રમાણતો નિત્યં વિજ્ઞાતમ્ । અવિજ્ઞાતતયા દૂર-સ્થં વર્ષ-સહસ્ર-કોટ્યાપ્ય્ અવિદુષામ્ અપ્રાપ્યત્વાત્ । અન્તિકે ચ તત્, આત્મત્વાદ્ વિદુષામ્

==============================
કિં ચ -
અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમ્ ઇવ ચ સ્થિતમ્ ।
ભૂત-ભર્તૃ ચ તજ્ જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ

અવિભક્તં ચ પ્રતિદેહં વ્યોમવત્ તદ્ એકમ્ । ભૂતેષુ સર્વ-પ્રાણિષુ વિભક્તમ્ ઇવ ચ સ્થિતં દેહેષ્વ્ એવ વિભાવ્યમાનત્વાત્ । ભૂત-ભર્તૃ ચ ભૂતાનિ બિભર્તિ તજ્ જ્ઞેયં ભૂત-ભર્તૃ ચ સ્થિતિ-કાલે । પ્રલય-કાલે ગ્રસિષ્ણુ ગ્રસન-શીલમ્ । ઉત્પત્તિ-કાલે પ્રભવિષ્ણુ ચ પ્રભવન-શીલં યથા રજ્જ્વાદિઃ સર્પાદેર્ મિથ્યા-કલ્પિતસ્ય

==============================
કિં ચ, સર્વત્ર વિદ્યમાનમ્ અપિ સન્ નોપલભ્યતે ચેત્, જ્ઞેયં તમસ્ તર્હિ ? ન । કિં તર્હિ ? -
જ્યોતિષામ્ અપિ તજ્ જ્યોતિસ્ તમસઃ પરમ્ ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાન-ગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્

જ્યોતિષામ્ આદિત્ય્-આદીનામ્ અપિ તજ્ જ્ઞેયં જ્યોતિઃ । આત્મ-ચૈતન્ય-જ્યોતિષેદ્ધાનિ હ્ય્ આદિત્ય્-આદીનિ જ્યોતીંષિ દીપ્યન્તે, યેન સૂર્યસ્ તપતિ તેજસેદ્ધઃ [તૈત્ત્બ્ર્ 3.12.9], તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ [શ્વેતુ 6.14] ઈત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યઃ । સ્મૃતે ચ ઇહૈવ - યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજઃ [ગીતા 15.12] ઇત્ય્ આદેઃ । તમસો ઽજ્ઞાનાત્ પરમ્ અસ્પૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે । જ્ઞાનાદેર્ દુઃસંપાદન-બુદ્ધ્યા પ્રાપ્તાવસાદસ્યોત્તમ્ભનાર્થમ્ આહ - જ્ઞાનમ્ અમાનિત્વાદિ । જ્ઞેયમ્ જ્ઞેયં યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામીત્ય્ [ગીતા 13.13] આદિનોક્તમ્ । જ્ઞાન-ગમ્યમ્ જ્ઞેયમ્ એવ જ્ઞાતં સજ્ જ્ઞાન-ફલમ્ ઇતિ જ્ઞાન-ગમ્યમ્ ઉચ્યતે । જ્ઞાયમાનં તુ જ્ઞેયમ્ । તદ્ એતત્ ત્રયમ્ અપિ હૃદિ બુદ્ધૌ સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય વિષ્ઠિતં વિશેષેણ સ્થિતમ્ । તત્રૈવ હિ ત્રયં વિભાવ્યતે

==============================
યથોક્તાર્થોપસંહારાર્થો ઽયં શ્લોક આરભ્યતે -
ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ ।
મદ્-ભક્ત એતદ્ વિજ્ઞાય મદ્-ભાવાયોપપદ્યતે

ઇત્ય્ એવં ક્ષેત્રં મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તં, તથા જ્ઞાનમ્ અમાનિત્વાદિ તત્ત્વ-જ્ઞાનાર્થ-દર્શન-પર્યન્તં, જ્ઞેયં ચ જ્ઞેયં યત્ તત્ ઇત્ય્ આદિ તમસઃ પરમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ એવમ્ અન્તમ્ ઉક્તં સમાસતઃ સંક્ષેપતઃ । એતાવાન્ સર્વો હિ વેદાર્થો ગીતાર્થશ્ ચોપસંહૃત્યોક્તઃ । અસ્મિન્ સમ્યગ્-દર્શને કો ઽધિક્રિયતે ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - મદ્-ભક્તો મયીશ્વરે સર્વજ્ઞે પરમ-ગુરૌ વાસુદેવે સમર્પિત-સર્વાત્મ-ભાવો યત્ પશ્યતિ શૃણોતિ સ્પૃશતિ વા સર્વમ્ એવ ભગવાન્ વાસુદેવઃ ઇત્ય્ એવં-ગ્રહાવિષ્ટ-બુદ્ધિર્ મદ્-ભક્તઃ સ એતદ્ યથોક્તં સમ્યગ્ દર્શનં વિજ્ઞાય, મદ્-ભાવાય મમ ભાવો મદ્-ભાવઃ પરમાત્મ-ભાવસ્ તસ્મૈ મદ્-ભાવાય ઉપપદ્યતે, મોક્ષં ગચ્છતિ

==============================
તત્ર સપ્તમે ઈશ્વરસ્ય દ્વે પ્રકૃતી ઉપન્યસ્તે પરાપરે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણે । એતદ્-યોનીનિ ભૂતાનિ [ગીતા 7.7] ઇતિ ચોક્તમ્ । ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-પ્રકૃતિ-દ્વય-યોનિત્વં કથં ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થો ઽધુનોચ્યતે -
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ ।
વિકારાંશ્ ચ ગુણાંશ્ ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિ-સંભવાન્

પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ ઈશ્વરસ્ય પ્રકૃતી । તૌ પ્રકૃતિ-પુરુષૌ ઉભાવ્ અપ્ય્ અનાદિ વિદ્ધિ, ન વિદ્યતે આદિર્ યયોસ્ તૌ અનાદી । નિત્યેશ્વરત્વાદ્ ઈશ્વરસ્ય તત્-પ્રકૃત્યોર્ અપિ યુક્તં નિત્યત્વેન ભવિતુમ્ । પ્રકૃતિ-દ્વયવત્ત્વમ્ એવ હીશ્વરસ્યેશ્વરત્વમ્ । યાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યામ્ ઈશ્વરો જગદ્-ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-પ્રલય-હેતુસ્ તે દ્વે ઽનાદી સત્યૌ સંસારસ્ય કારણમ્ ॥
નાદી અનાદી ઇતિ તત્-પુરુષ-સમાસં કેચિત્ વર્ણયન્તિ । તેન હિ કિલેશ્વરસ્ય કારણત્વં સિધ્યતિ । યદિ પુનઃ પ્રકૃતિ-પુરુષાવ્ એવ નિત્યૌ સ્યાતાં તત્-કૃતમ્ એવ જગત્, નેશ્વરસ્ય જગતઃ કર્તૃત્વમ્ । તદ્ અસત્ । પ્રાક્ પ્રકૃતિ-પુરુષયોર્ ઉત્પત્તેર્ ઈશિતવ્યાભાવાદ્ ઈશ્વરસ્યાનીશ્વરત્વ-પ્રસઙ્ગાત્, સંસારસ્ય નિર્નિમિત્તત્વે ઽનિર્મોક્ષ-પ્રસઙ્ગાત્ શાસ્ત્રાનર્થક્ય-પ્રસઙ્ગાદ્ બન્ધ-મોક્ષાભાવ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ । નિત્યત્વે પુનર્ ઈશ્વરસ્ય પ્રકૃત્યોઃ સર્વમ્ એતદ્ ઉપપન્નં ભવેત્ । કથમ્ ? વિકારાંશ્ ચ ગુણાંશ્ ચૈવ । વક્ષ્યમાણાન્ વિકારાન્ બુદ્ધ્ય્-આદિ-દેહેન્દ્રિયાન્તાન્ ગુણાંશ્ ચ સુખ-દુઃખ-મોહ-પ્રત્યયાકાર-પરિણતાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ પ્રકૃતિ-સંભવાન્ । પ્રકૃતિર્ ઈશ્વરસ્ય વિકાર-કારણ-શક્તિસ્ ત્રિગુણાત્મિકા માયા । સા સંભવો યેષાં વિકારાણાં ગુણાનાં ચ તાન્ વિકારાન્
ગુણાંશ્ ચ વિદ્ધિ પ્રકૃતિ-સંભવાન્ પ્રકૃતિ-પરિણામાન્

==============================
કે પુનસ્ તે વિકારાઃ ગુણાશ્ ચ પ્રકૃતિ-સંભવાઃ ? ઇત્ય્ આહ --
કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે ।
પુરુષઃ સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે

કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વે - કાર્યં શરીરં કરણાનિ તત્-સ્થાનિ ત્રયોદશ । દેહસ્યારમ્ભકાણિ ભૂતાનિ પઞ્ચ વિષયાશ્ ચ પ્રકૃતિ-સંભવાઃ વિકારાઃ પૂર્વોક્તા ઇહ કાર્ય-ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે । ગુણાશ્ ચ પ્રકૃતિ-સંભવાઃ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકાઃ કરણાશ્રયત્વાત્ કરણ-ગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે । તેષાં કાર્ય-કરણાનાં કર્તૃત્વમ્ ઉત્પાદકત્વં યત્ તત્ કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વં તસ્મિન્ કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વે હેતુઃ કારણમ્ આરમ્ભકત્વેન પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે । એવં કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વેન સંસારસ્ય કારણં પ્રકૃતિઃ ।
કાર્ય-કારણ-કર્તૃત્વે ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અપિ પાઠે, કાર્યં યત્ યસ્ય પરિણામસ્ તત્ તસ્ય કાર્યં વિકારો વિકારિ કારણં તયોર્ વિકાર-વિકારિણોઃ કાર્ય-કારણયોઃ કર્તૃત્વે ઇતિ । અથવા, ષોડાશ વિકારાઃ કાર્યં સપ્ત પ્રકૃતિ-વિકૃતયઃ કારણમ્ તાન્ય્ એવ કાર્ય-કારણાન્ય્ ઉચ્યન્તે તેષાં કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે, આરમ્ભકત્વેનૈવ ।
પુરુષશ્ ચ સંસારસ્ય કારણં યથા સ્યાત્ તદ્ ઉચ્યતે - પુરુષો જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ભોક્તા ઇતિ પર્યાયઃ, સુખ-દુઃખાનાં ભોગ્યાનાં ભોક્તૃત્વે ઉપલબ્ધૃત્વે હેતુર્ ઉચ્યતે । કથં પુનર્ અનેન કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વેન સુખ-દુઃખ-ભોક્તૃત્વેન ચ પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ સંસાર-કારણત્વમ્ ઉચ્યતે ? ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે - કાર્ય-કરણ-સુખ-દુઃખ-રૂપેણ હેતુ-ફલાત્મના પ્રકૃતેઃ પરિણામાભાવે, પુરુષસ્ય ચ ચેતનસ્યાસતિ તદ્-ઉપલબ્ધૃત્વે, કુતઃ સંસારઃ સ્યાત્ ? યદા પુનઃ કાર્ય-કરણ-સુખ-દુઃખ-સ્વરૂપેણ હેતુ-ફલાત્મના પરિણતયા પ્રકૃત્યા ભોગ્યયા પુરુષસ્ય તદ્-વિપરીતસ્ય ભોક્તૃત્વેનાવિદ્યા-રૂપઃ સંયોગઃ સ્યાત્, તદા સંસારઃ સ્યાદ્ ઇતિ । અતો યત્ પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ કાર્ય-કરણ-કર્તૃત્વેન સુખ-દુઃખ-ભોક્તૃત્વેન ચ સંસાર-કારણત્વમ્ ઉક્તમ્, તદ્
યુક્તમ્ । કઃ પુનર્ અયં સંસારો નામ ? સુખ-દુઃખ-સંભોગઃ સંસારઃ । પુરુષસ્ય ચ સુખ-દુઃખાનાં સંભોક્તૃત્વં સંસારિત્વમ્ ઇતિ

==============================
યત્ પુરુષસ્ય સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વં સંસારિત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તસ્ય તત્ કિં-નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
પુરુષઃ પ્રકૃતિ-સ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ ।
કારણં ગુણ-સઙ્ગો ઽસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ

પુરુષો ભોક્તા પ્રકૃતિ-સ્થઃ । પ્રકૃતાવ્ અવિદ્યા-લક્ષણાયાં કાર્ય-કરણ-રૂપેણ પરિણતાયાં સ્થિતઃ પ્રકૃતિ-સ્થઃ । પ્રકૃતિમ્ આત્મત્વેન ગતઃ ઇત્ય્ એતત્ । હિ યસ્માત્ । તસ્માદ્ ભુઙ્ક્તે ઉપલભત ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકૃતિજાન્ પ્રકૃતિતો જાતાન્ સુખ-દુઃખ-મોહાકારાભિવ્યક્તાન્ ગુણાન્ સુખી, દુઃખી, મૂઢઃ, પણ્ડિતો ઽહમ્ ઇત્ય્ એવમ્ । સત્યામ્ અપ્ય્ અવિદ્યાયાં સુખ-દુઃખ-મોહેષુ ગુણેષુ ભુજ્યમાનેષુ યઃ સઙ્ગ આત્મ-ભાવઃ સંસારસ્ય સ પ્રધાનં કારણં યસ્ય પુરુષસ્ય જન્મનઃ । સ યથા-કામો ભવતિ તત્ ક્રતુર્ ભવતિ [બૌ 4.4.5] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । તદ્ એતદ્ આહ - કારણં હેતુર્ ગુણ-સઙ્ગો ગુણેષુ સઙ્ગો ઽસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તુઃ સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ । સત્યશ્ ચાસત્યશ્ ચ યોનયઃ સદ્-અસદ્-યોનયસ્ તાસુ સદ્-અસદ્-યોનુષુ જન્માનિ સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્માનિ, તેષુ સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મષુ
વિષય-ભૂતેષુ કારણં ગુણ-સઙ્ગઃ । અથવા, સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મસુ અસ્ય સંસારસ્ય કારણં ગુણ-સઙ્ગ ઇતિ સંસાર-પદ-મધ્યાહાર્યમ્ । સદ્-યોનયો દેવાદિ-યોનયઃ । અસદ્-યોનયઃ પશ્વાદિ-યોનયઃ । સામર્થ્યાત્ સદ્-અસદ્-યોનયઃ મનુષ્ય-યોનયો ઽપ્ય્ અવિરુદ્ધાઃ દ્રષ્ટાવ્યાઃ ॥
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - પ્રકૃતિ-સ્થત્વાખ્યાવિદ્યા ગુણેષુ ચ સઙ્ગઃ કામઃ સંસારસ્ય કારણમ્ ઇતિ । તચ્ ચ પરિવર્જનાય ઉચ્યતે । અસ્ય ચ નિવૃત્તિ-કારણં જ્ઞાન-વૈરાગ્યે સ-સંન્યાસે ગીતા-શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધમ્ । તચ્ ચ જ્ઞાનં પુરસ્તાદ્ ઉપન્યસ્તં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-વિષયમ્ યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે [ગીતા 12.13] ઇતિ । ઉક્તં ચાન્યાપોહેનાતદ્-ધર્માધ્યારોપેણ ચ

==============================
તસ્યૈવ પુનઃ સાક્ષાન્ નિર્દેશઃ ક્રિયતે -
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ ।
પરમાત્મેતિ ચાપ્ય્ ઉક્તો દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ

ઉપદ્રષ્ટા સમીપ-સ્થઃ સન્ દ્રષ્ટા સ્વયમ્ અવ્યાપૃતઃ । યથા ઋત્વિગ્-યજમાનેષુ યજ્ઞ-કર્મ-વ્યાપૃતેષુ તટસ્થો ઽન્યો ઽવ્યાપૃતો યજ્ઞ-વિદ્યા-કુશલઃ ઋત્વિગ્-યજમાન-વ્યાપાર-ગુણ-દોષાણામ્ ઈક્ષિતા, તદ્વચ્ ચ કાર્ય-કરણ-વ્યાપારેષુ સ-વ્યાપારાણાં સામીપ્યેન દ્રષ્ટા ઉપદ્રષ્ટા । અથવા, દેહ-ચક્ષુર્-મનો-બુદ્ધ્ય્-આત્માનો દ્રષ્ટારઃ । તેષાં બાહ્યો દ્રષ્ટા દેહઃ । તત આરભ્યાન્તરતમશ્ ચ પ્રત્યક્ સમીપે આત્મા દ્રષ્ટા, યતઃ પરો ઽન્તરતમો નાસ્તિ દ્રષ્ટા । સો ઽતિશય-સામીપ્યેન દ્રષ્ટૃત્વાદ્ ઉપદ્રષ્ટા સ્યાત્ । યજ્ઞોપદ્રષ્ટૃઅવદ્ વા સર્વ-વિષયી-કરણાદ્ ઉપદ્રષ્ટા । અનુમન્તા ચ । અનુમોદનમ્ અનુમનનં કુર્વત્સુ તત્-ક્રિયાસુ પરિતોષસ્ તત્-કર્તાનુમન્તા ચ । અથવા, અનુમન્તા કાર્ય-કરણ-પ્રવૃત્તિષુ સ્વયમ્ અપ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રવૃત્ત
ઇવ તદ્-અનુકૂલો વિભાવ્યતે, તેનાનુમન્તા । અથવા, પ્રવૃત્તાન્ સ્વ-વ્યાપારેષુ તત્-સાક્ષિ-ભૂતઃ કદાચિદ્ અપિ ન નિવારયતીત્ય્ અનુમન્તા ।
ભર્તા। ભરણં નામ દેહેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધીનાં સંહતાનાં ચૈતન્યાત્મ-પારાર્થ્યેન નિમિત્ત-ભૂતેન ચૈતન્યાભાસાનાં યત્ સ્વરૂપ-ધારણમ્, તચ્ ચૈતન્યાત્મ-કૃતમ્ એવેતિ ભર્તા આત્મેત્ય્ ઉચ્યતે । ભોક્તા । અગ્ન્ય્-ઉષ્ણવન્ નિત્ય-ચૈતન્ય-સ્વરૂપેણ બુદ્ધેઃ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકાઃ પ્રત્યયાઃ સર્વ-વિષય-વિષયાશ્ ચૈતન્યાત્મ-ગ્રસ્તા ઇવ જાયમાના વિભક્તા વિભાવ્યન્તે ઇતિ ભોક્તા આત્મોચ્યતે । મહેશ્વરઃ । સર્વાત્મત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વાચ્ ચ મહાન્ ઈશ્વરશ્ ચેતિ મહેશ્વરઃ । પરમાત્મા । દેહાદીનાં બુદ્ધ્ય્-અન્તાનાં પ્રત્યગ્-આત્મત્વેન કલ્પિતાનામ્ અવિદ્યયા પરમ ઉપદ્રષ્ટૃત્વાદિ-લક્ષણ આત્મેતિ પરમાત્મા । સો ઽન્તઃ પરમાત્મા ઇત્ય્ અનેન શબ્દેન ચાપ્ય્ ઉક્તઃ કથિતઃ શ્રુતૌ । ક્વાસૌ ? અસ્મિન્ દેહે પુરુષઃ પરો ઽવ્યક્તાત્ । ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ
[ગીતા 13.3] ઇતિ યો વક્ષ્યમાણઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા 13.2] ઇતિ ઉપન્યસ્તો વ્યાખ્યાયોપસંહૃતશ્ ચ

==============================
તમ્ એતં યથોક્ત-લક્ષણમ્ આત્માનમ્ -
ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે

ય એવં યથોક્ત-પ્રકારેણ વેત્તિ પુરુષં સાક્ષાદ્ આત્મ-ભાવેન "અયમ્ અહમ્ અસ્મિ" ઇતિ પ્રકૃતિં ચ યથોક્તામ્ અવિદ્યા-લક્ષણાં ગુણૈઃ સ્વ-વિકારૈઃ સહ નિવર્તિતામ્ અભાવમ્ આપાદિતાં વિદ્યયા, સર્વથા સર્વ-પ્રકારેણ વર્તમાનો ઽપિ સ ભૂયઃ પુનઃ પતિતે ઽસ્મિન્ વિદ્વચ્-છરીરે દેહાન્તરાય નાભિજાયતે નોત્પદ્યતે, દેહાન્તરં ન ગૃહ્ણાતીત્ય્ અર્થઃ । અપિ-શબ્દાત્ કિમ્ ઉ વક્તવ્યં ? સ્વ-વૃત્ત-સ્થો ન જાયતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥
નનુ, યદ્ય્ અપિ જ્ઞાનોત્પત્ત્ય્-અનન્તરં પુનર્-જન્માભાવ ઉક્તઃ, તથાપિ પ્રાગ્ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ કૃતાનાં કર્મણામ્ ઉત્તર-કાલ-ભાવિનાં ચ યાનિ ચાતિક્રાન્તાનેક-જન્મ-કૃતાનિ તેષાં ચ ફલમ્ અદત્ત્વા નાશો ન યુક્ત ઇતિ । સ્યુસ્ ત્રીણિ જન્માનિ કૃત-વિપ્રણાશો હિ ન યુક્ત ઇતિ, યથા ફલે પ્રવૃત્તાનામ્ આરબ્ધ-જન્મનાં કર્મણામ્ । ન ચ કર્મણાં વિશેષો ઽવગમ્યતે । તસ્માત્ ત્રિ-પ્રકારાણ્ય્ અપિ કર્માણિ ત્રીણિ જન્માન્ય્ આરભેરન્ । સંહતાનિ વા સર્વાણ્ય્ એકં જન્મારભેરન્ । અન્યથા કૃત-વિનાશે સતિ સર્વત્રાનાશ્વાસ-પ્રસઙ્ગઃ, શાસ્ત્રાનર્થક્યં ચ સ્યાત્ । ઇત્ય્ અતઃ ઇદમ્ અયુક્તમ્ ઉક્તમ્ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ઇતિ । ન । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ [મુણ્ડુ 2.2.8], બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ [મુણ્ડુ 3.2.9], તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરમ્ [છાઉ 6.14.2], ઇષીકા-તૂલવત્ સર્વાણિ કર્માણિ પ્રદૂયન્તે [છાઉ
5.24.3] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-શતેભ્ય ઉક્તો વિદુષઃ સર્વ-કર્મ-દાહઃ ।
ઇહાપિ ચોક્તો યથૈધાંસિ [ગીતા 4.37] ઇત્ય્ આદિના સર્વ-કર્મ-દાહઃ । વક્ષ્યતિ ચોપપત્તેશ્ ચ । અવિદ્યા-કામ-ક્લેશ-બીજ-નિમિત્તાનિ હિ કર્માણિ જન્માન્તરાઙ્કુરમ્ આરભન્તે । ઇહાપિ ચ સાહંકારાભિસંધીનિ કર્માણિ ફલારમ્ભકાણિ, નેતરાણીતિ તત્ર તત્ર ભગવતોક્તમ્ ।
બીજાન્ય્ અગ્ન્ય્-ઉપદગ્ધાનિ ન રોહન્તિ યથા પુનઃ ।
જ્ઞાન-દગ્ધૈસ્ તથા ક્લેશૈર્ નાત્મા સંપદ્યતે પુનઃ [મ્ભ્ 3.200.10] ઇતિ ચ ।
અસ્તુ તાવજ્ જ્ઞાનોત્પત્ત્ય્-ઉત્તર-કાલ-કૃતાનાં કર્મણાં જ્ઞાનેન દાહઃ, જ્ઞાન-સહ-ભાવિત્વાત્ । ન ત્વ્ ઇહ જન્મનિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્ કૃતાનાં કર્મણામ્ અતીત-જન્મ-કૃતાનાં ચ દાહો યુક્તઃ । ન । સર્વ-કર્માણીતિ વિશેષણાત્ । જ્ઞાનોત્તર-કાલ-ભાવિનામ્ એવ સર્વ-કર્મણામ્ ઇતિ ચેત્, ન । સંકોચે કારણાનુપપત્તેઃ । યત્ તૂક્તમ્ યથા વર્તમાન-જન્મારમ્ભકાણિ કર્માણિ ન ક્ષીયન્તે ફલ-દાનાય પ્રવૃત્તાન્ય્ એવ સત્ય્ અપિ જ્ઞાને, તથાનારબ્ધ-ફલાનામ્ અપિ કર્મણાં ક્ષયો ન યુક્ત ઇતિ, તદ્ અસત્ । કથમ્ ? તેષાં મુક્તેષુવત્ પ્રવૃત્ત-ફલત્વાત્ । યથા પૂર્વં લક્ષ્ય-વેધાય મુક્ત ઇષુઃ ધનુષો લક્ષ્ય-વેધોત્તર-કાલમ્ અપિ આરબ્ધ-વેગ-ક્ષયાત્ પતનેનૈવ નિવર્તતે, એવં શરીરારમ્ભકં કર્મ શરીર-સ્થિતિ-પ્રયોજને નિવૃત્તે ઽપિ, આ સંસ્કાર-વેગ-ક્ષયાત્ પૂર્વવત્ વર્તત
એવ । યથા સ એવ ઇષુઃ પ્રવૃત્તિ-નિમિત્તાનારબ્ધ-વેગસ્ ત્વ્ અમુક્તો ધનુષિ પ્રયુક્તો ઽપિ ઉપસંહ્રિયતે, તથાનારબ્ધ-ફલાનિ કર્માણિ સ્વાશ્રય-સ્થાન્ય્ એવ જ્ઞાનેન નિર્બીજી-ક્રિયન્ત ઇતિ । પતિતે ઽસ્મિન્ વિદ્વચ્-છરીરે ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ઇતિ યુક્તમ્ એવોક્તમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્

==============================
અત્રાત્મ-દર્શને ઉપાય-વિકલ્પા ઇમે ધ્યાનાદય ઉચ્યન્તે -
ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદ્ આત્માનમ્ આત્મના ।
અન્યે સાંખ્યેન યોગેન કર્મ-યોગેન ચાપરે

ધ્યાનેન । ધ્યાનં નામ શબ્દાદિભ્યો વિષયેભ્યઃ શ્રોત્રાદીનિ કરણાનિ મનસ્ય્ ઉપસંહૃત્ય, મનશ્ ચ પ્રત્યક્-ચેતનયિતરિ, એકાગ્રતયા યચ્ ચિન્તનં તદ્ ધ્યાનમ્ । તથા, ધ્યાયતીવ બકઃ, ધ્યાયતીવ પૃથિવી, ધ્યાયન્તીવ પર્વતાઃ [છાઉ 7.6.1] ઇતિ ઉપમોપાદાનાત્ । તૈલ-ધારાવત્ સંતતો ઽવિચ્છિન્ન-પ્રત્યયો ધ્યાનમ્ । તેન ધ્યાનેન આત્મનિ બુદ્ધૌ પશ્યન્ત્ય્ આત્માનં પ્રત્યક્-ચેતનમ્ આત્મના સ્વેનૈવ પ્રત્યક્-ચેતનેન ધ્યાન-સંસ્કૃતેનાન્તઃ-કરણેન કેચિદ્ યોગિનઃ । અન્યે સાંખ્યેન યોગેન । સાંખ્યં નામ ઇમે સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ ગુણા મયા દૃશ્યા અહં તેભ્યો ઽન્યસ્ તદ્-વ્યાપાર-સાક્ષિ-ભૂતો નિત્યો ગુણ-વિલક્ષણ આત્મેતિ ચિન્તનમ્ એષ સાંખ્યો યોગઃ । તેન પશ્યન્તિ આત્માનમ્ આત્મનેત્ય્ અનુવર્તતે । કર્મ-યોગેન । કર્મૈવ યોગઃ । ઈશ્વરાર્પણ-બુદ્ધ્યાનુષ્ઠીયમાનં ઘટન-રૂપં
યોગાર્થત્વાદ્ યોગ ઉચ્યતે ગુણતઃ । તેન સત્ત્વ-શુદ્ધિ-જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણ ચાપરે

==============================
અન્યે ત્વ્ એવમ્ અજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે ।
તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્ય્ એવ મૃત્યું શ્રુતિ-પરાયણાઃ

અન્યે ત્વ્ એષુ વિકલ્પેષુ અન્યતમેનાપ્ય્ એવં યથોક્તમ્ આત્માનમ્ અજાનન્તો ઽન્યેભ્યઃ આચાર્યેભ્યઃ શ્રુત્વા "ઇદમ્ એવ ચિન્તયત" ઇત્ય્ ઉક્તા ઉપાસતે શ્રદ્દધાનાઃ સન્તશ્ ચિન્તયન્તિ । તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્ય્ એવ અતિક્રામન્ત્ય્ એવ મૃત્યુમ્ મૃત્યુ-યુક્તં સંસારમ્ ઇત્ય્ એતત્ । શ્રુતિ-પરાયણાઃ શ્રુતિઃ શ્રવણં પરમ્ અયનં ગમનં મોક્ષ-માર્ગ-પ્રવૃત્તૌ પરં સાધનં યેષાં તે શ્રુતિ-પરાયણાઃ । કેવલ-પરોપદેશ-પ્રમાણાઃ સ્વયં વિવેક-રહિતા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ પ્રમાણં પ્રતિ સ્વતન્ત્રા વિવેકિનો મૃત્યુમ્ અતિતરન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા 13.3] ઇતિ ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરકત્વ-વિષયં જ્ઞાનં મોક્ષ-સાધનં, યજ્ જ્ઞાત્વામૃતમ્ અશ્નુતે [ગીતા 13.13] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કસ્માત્ હેતોઃ ? ઇતિ તદ્-ધેતુ-પ્રદર્શનાર્થં શ્લોક આરભ્યતે -
યાવત્ સંજાયતે કિંચિત્ સત્ત્વં સ્થાવર-જઙ્ગમમ્ ।
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાત્ તદ્ વિદ્ધિ ભરતર્ષભ

યાવત્ યત્ કિંચિત્ સંજાયતે સમુત્પદ્યતે સત્ત્વં વસ્તુ । કિમ્ અવિશેષેણ ? નેત્ય્ આહ - સ્થાવર-જઙ્ગમં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાત્ તજ્ જાયતે ઇત્ય્ એવં વિદ્ધિ જાનીહિ ભરતર્ષભ ।
કઃ પુનર્ અયં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સંયોગો ઽભિપ્રેતઃ ? ન તાવત્ રજ્જ્વેવ ઘટસ્યાવયવ-સંશ્લેષ-દ્વારકઃ સંબન્ધ-વિશેષઃ સંયોગઃ ક્ષેત્રેણ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંભવતિ, આકાશવત્ નિરવયવત્વાત્ । નાપિ સમવાય-લક્ષણસ્ તન્તુ-પટયોર્ ઇવ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ ઇતરેતર-કાર્ય-કારણ-ભાવાનભ્યુપગમાત્ । ઇત્ય્ ઉચ્યતે - ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ વિષય-વિષયિણોર્ ભિન્ન-સ્વભાવયોર્ ઇતરેતર-તદ્-ધર્માધ્યાસ-લક્ષણઃ સંયોગઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સ્વરૂપ-વિવેકા-ભાવ-નિબન્ધનઃ, રજ્જુ-શુક્તિકાદીનાં તદ્-વિવેક-જ્ઞાનાભાવાદ્ અધ્યારોપિત-સર્પ-રજતાદિ-સંયોગવત્ । સો ઽયમ્ અધ્યાસ-સ્વરૂપઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગો મિથ્યા-જ્ઞાન-લક્ષણઃ । યથા-શાસ્ત્રં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણ-ભેદ-પરિજ્ઞાન-પૂર્વકં પ્રાક્ દર્શિત-રૂપાત્ ક્ષેત્રાન્ મુઞ્જાદ્ ઇવેષીકાં
યથોક્ત-લક્ષણં ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રવિભજ્ય ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે [ગીતા 13.13] ઇત્ય્ અનેન નિરસ્ત-સર્વોપાધિ-વિશેષં જ્ઞેયં બ્રહ્મ-સ્વરૂપેણ યઃ પશ્યતિ, ક્ષેત્રં ચ માયા-નિર્મિત-હસ્તિ-સ્વપ્ન-દૃષ્ટ-વસ્તુવદ્ ગન્ધર્વ-નગરાદિવદ્ અસદ્ એવ સદ્ ઇવાવભાસતે । ઇત્ય્ એવં નિશ્ચિત-વિજ્ઞાનો યઃ, તસ્ય યથોક્ત-સમ્યગ્-દર્શન-વિરોધાદ્ અપગચ્છતિ મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ । તસ્ય જન્મ-હેતોર્ અપગમાદ્ ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ [ગીતા 13.25] ઇત્ય્ અનેન વિદ્વાન્ ભૂયો નાભિજાયતે ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, તદ્ ઉપપન્નમ્ ઉક્તમ્

==============================
ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે [ગીતા 13.24] ઇતિ સમ્યગ્ દર્શન-ફલમ્ અવિદ્યાદિ-સંસાર-બીજ-નિવૃત્તિ-દ્વારેણ જન્માભાવ ઉક્તઃ । જન્મ-કારણં ચાવિદ્યા-નિમિત્તકઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગ ઉક્તઃ । અતસ્ તસ્યાઃ અવિદ્યાયા નિવર્તકં સમ્યગ્-દર્શનમ્ ઉક્તમ્ અપિ પુનઃ શબ્દાન્તરેણોચ્યતે -
સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
વિનશ્યત્સ્વ્ અવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

સમં નિર્વિશેષં તિષ્ઠન્તં સ્થિતિં કુર્વન્તમ્ । ક્વ ? સર્વેષુ સમસ્તેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષુ પ્રાણિષુ । કમ્ ? પરમેશ્વરં દેહેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધ્ય્-અવ્યક્તાત્મનો ઽપેક્ષ્ય પરમેશ્વરઃ, તં સર્વેષુ ભૂતેષુ સમં તિષ્ઠન્તમ્ । તાનિ વિશિનષ્ટિ વિનશ્યત્સ્વ્ ઇતિ । તં ચ પરમેશ્વરમ્ અવિનશ્યન્તમ્ ઇતિ, ભૂતાનાં પરમેશ્વરસ્ય ચાત્યન્ત-વૈલક્ષણ્ય-પ્રદર્શનાર્થમ્ । કથમ્ ? સર્વેષાં હિ ભાવ-વિકારાણાં જનિ-લક્ષણો ભાવ-વિકારો મૂલમ્ । જન્મોત્તર-કાલ-ભાવિનો ઽન્યે સર્વે ભાવ-વિકારા વિનાશાન્તાઃ । વિનાશાત્ પરો ન કશ્ચિદ્ અસ્તિ ભાવ-વિકારઃ, ભાવાભાવાત્ । સતિ હિ ધર્મિણિ ધર્મા ભવન્તિ । અતો ઽન્ત્ય-ભાવ-વિકારાભાવાનુવાદેન પૂર્વ-ભાવિનઃ સર્વે ભાવ-વિકારાઃ પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ સહ કાર્યૈઃ । તસ્માત્ સર્વ-ભૂતૈઃ વૈલક્ષણ્યમ્ અત્યન્તમ્
એવ પરમેશ્વરસ્ય સિદ્ધમ્, નિર્વિશેષત્વમ્ એકત્વં ચ । ય એવં યથોક્તં પરમેશ્વરં પશ્યતિ, સ પશ્યતિ ।
નનુ સર્વો ઽપિ લોકઃ પશ્યતિ, કિં વિશેષણેનેતિ । સત્યં પશ્યતિ । કિં તુ વિપરીતં પશ્યતિ । અતો વિશિનષ્ટિ - સ એવ પશ્યતીતિ । યથા તિમિર-દૃષ્ટિર્ અનેકં ચન્દ્રં પશ્યતિ, તમ્ અપેક્ષ્ય એક-ચન્દ્ર-દર્શી વિશિષ્યતે - સ એવ પશ્યતીતિ । તથૈવેહાપ્ય્ એકમ્ અવિભક્તં યથોક્તં આત્માનં યઃ પશ્યતિ, સ વિભક્તાન્ એકાત્મ-વિપરીત-દર્શિભ્યો વિશિષ્યતે - સ એવ પશ્યતીતિ । ઇતરે પશ્યન્તો ઽપિ ન પશ્યન્તિ । વિપરીત-દર્શિત્વાત્ અનેક-ચન્દ્ર-દર્શિવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યથોક્તસ્ય સમ્યગ્-દર્શનસ્ય ફલ-વચનેન સ્તુતિઃ કર્તવ્યા ઇતિ શ્લોક આરભ્યતે -
સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

સમં પશ્યન્ન્ ઉપલભમાનો હિ યસ્માત્ સર્વત્ર સર્વ-ભૂતેષુ સમવસ્થિતં તુલ્યતયાવસ્થિતમ્ ઈશ્વરમ્ અતીતાનન્તર-શ્લોકોક્ત-લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સમં પશ્યન્ કિમ્ ? ન હિનસ્તિ હિંસાં ન કરોતિ આત્મના સ્વેનૈવ સ્વમ્ આત્માનમ્ । તત્-તદ્-અહિંસનાદ્ યાતિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં મોક્ષાખ્યામ્ ॥
નનુ નૈવ કશ્ચિત્ પ્રાણી સ્વયં સ્વમ્ આત્માનં હિનસ્તિ । કથમ્ ઉચ્યતે ઽપ્રાપ્તમ્ ન હિનસ્તીતિ ? યથા ન પૃથિવ્યામ્ નાન્તરિક્ષે ન દિવ્ય્ અગ્નિશ્ ચેતવ્યઃ [તૈત્ત્સ્ 5.2.7.1] ઇત્ય્ આદિ । નૈષ દોષઃ, અજ્ઞાનામ્ આત્મ-તિરસ્કરણોપપત્તેઃ । સર્વો હ્ય્ અજ્ઞો ઽત્યન્ત-પ્રસિદ્ધં સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ આત્માનં તિરસ્કૃત્યાનાત્માનમ્ આત્મત્વેન પરિગૃહ્ય, તમ્ અપિ ધર્માધર્મૌ કૃત્વોપાત્તમ્ આત્માનં હત્વાન્યમ્ આત્માનમ્ ઉપાદત્તે નવં, તં ચૈવં હત્વાન્યમ્ । એવં તમ્ અપિ હત્વાન્યમ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉપાત્તમ્ ઉપાત્તમ્ આત્માનં હન્તીત્ય્ આત્મહા સર્વો ઽજ્ઞઃ । યસ્ તુ પરમાર્થાત્માસાવ્ અપિ સર્વદાવિદ્યયા હત ઇવ વિદ્યમાન-ફલાભાવાદ્ ઇતિ સર્વે આત્મ-હન એવાવિદ્વાંસઃ । યસ્ ત્વ્ ઇતરો યથોક્તાત્મ-દર્શી, સ ઉભયથાપિ આત્મનાત્માનં ન હિનસ્તિ ન હન્તિ । તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ યથોક્તં ફલં તસ્ય ભવતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ ઈશ્વરં સમં પશ્યન્ ન હિનસ્ત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ [ગીતા 13.28] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ અનુપપન્નં સ્વ-ગુણ-કર્મ-વૈલક્ષણ્ય-ભેદ-ભિન્નેષ્વ્ આત્મસુ, ઇત્ય્ એતદ્ આશઙ્ક્યાહ -
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમ્ અકર્તારં સ પશ્યતિ

પ્રકૃત્યા પ્રકૃતિર્ ભગવતો માયા ત્રિગુણાત્મિકા । માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદ્ [શ્વેતુ 4.10] ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણાત્ । તયા પ્રકૃત્યૈવ ચ નાન્યેન મહદ્-આદિ-કાર્ય-કારણાકાર-પરિણતયા કર્માણિ વાઙ્-મનઃ-કાયારભ્યાણિ ક્રિયમાણાનિ નિર્વર્ત્યમાનાનિ સર્વશઃ સર્વ-પ્રકારૈર્ યઃ પશ્યત્ય્ ઉપલભતે, તથાત્માનં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ અકર્તારં સર્વોપાધિ-વિવર્જિતં સ પશ્યતિ, સ પરમાર્થ-દર્શીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । નિર્ગુણસ્યાકર્તુર્ નિર્વિશેષસ્યાકાશસ્યેવ ભેદે પ્રમાણાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
પુનર્ અપિ તદ્ એવ સમ્યગ્ દર્શનં શબ્દાન્તરેણ પ્રપઞ્ચયતિ -
યદા ભૂત-પૃથગ્-ભાવમ્ એકસ્થમ્ અનુપશ્યતિ ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યદા યસ્મિન્ કાલે ભૂત-પૃથગ્-ભાવં ભૂતાનાં પૃથગ્-ભાવં પૃથક્ત્વમ્ એકસ્મિન્ન્ આત્મનિ સ્થિતં એક-સ્થમ્ અનુપશ્યતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમ્ અનુ આત્માનં પ્રત્યક્ષત્વેન પશ્યત્ય્ આત્મૈવેદં સર્વમ્ [છાઉ 7.25.2] ઇતિ । તત એવ ચ તસ્માદ્ એવ ચ વિસ્તારં ઉત્પત્તિં વિકાસમ્ આત્મતઃ પ્રાણ આત્મત આશા આત્મતઃ સ્મર આત્મત આકાશ આત્મતસ્ તેજ આત્મત આપ આત્મત આવિર્ભાવ-તિરોભાવાવ્ આત્મતો ઽન્નમ્ [છાઉ 7.26.1] ઇત્ય્ એવમ્ આદિ-પ્રકારૈર્ વિસ્તારં યદા પશ્યતિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે ભવતિ તદા તસ્મિન્ કાલ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
એકસ્યાત્માનઃ સર્વ-દેહાત્મત્વે તદ્-દોષ-સંબન્ધે પ્રાપ્તે, ઇદમ્ ઉચ્યતે -
અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્માયમ્ અવ્યયઃ ।
શરીર-સ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે

અનાદિત્વાત્ । અનાદેર્ ભાવો ઽનાદિત્વમ્, આદિઃ કારણમ્, તદ્ યસ્ય નાસ્તિ તદ્ અનાદિ । યદ્ ધ્ય્ આદિમત્ તત્ સ્વેનાત્મના વ્યેતિ । અયં ત્વ્ અનાદિત્વાન્ નિરવયવ ઇતિ કૃત્વા ન વ્યેતિ । તથા નિર્ગુણત્વાત્ । સગુણો હિ ગુણ-વ્યયાત્ વ્યેતિ । અયં તુ નિર્ગુણત્વાચ્ ચ ન વ્યેતિ । ઇતિ પરમાત્માયમ્ અવ્યયઃ । નાસ્ય વ્યયો વિદ્યત ઇત્ય્ અવ્યયઃ । યત એવમ્ અતઃ શરીર-સ્થો ઽપિ, શરીરેષુ આત્મન ઉપલબ્ધિર્ ભવતીતિ શરીર-સ્થ ઉચ્યતે । તથાપિ ન કરોતિ । તદ્-અકરણાદ્ એવ તત્-ફલેન ન લિપ્યતે । યો હિ કર્તા, સ કર્મ-ફલેન લિપ્યતે । અયં ત્વ્ અકર્તા, અતો ન ફલેન લિપ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કઃ પુનર્ દેહેષુ કરોતિ લિપ્યતે ચ ? યદિ તાવત્ અન્યઃ પરમાત્મનો દેહી કરોતિ લિપ્યતે ચ, તતઃ ઇદમ્ અનુપપન્નમ્ ઉક્તં ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરૈકત્વમ્ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા 13.2] ઇત્ય્ આદિ । અથ નાસ્તિ ઈશ્વરાદ્ અન્યો દેહી । કઃ કરોતિ લિપ્યતે ચ ? ઇતિ વાચ્યમ્ । પરો વા નાસ્તીતિ સર્વથા દુર્વિજ્ઞેયં દુર્વાચ્યં ચેતિ ભગવત્-પ્રોક્તમ્ ઔપનિષદં દર્શનં પરિત્યક્તં વૈશેષિકૈઃ સાંખ્યાર્હત-બૌદ્ધૈશ્ ચ । તત્રાયં પરિહારો ભગવતા સ્વેનૈવ ઉક્તઃ સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે [ગીતા 5.14] ઇતિ । અવિદ્યા-માત્ર-સ્વભાવો હિ કરોતિ લિપ્યતે ઇતિ વ્યવહારો ભવતિ, ન તુ પરમાર્થત એકસ્મિન્ પરમાત્મનિ તદ્ અસ્તિ । અત એવૈતસ્મિન્ પરમાર્થ-સાંખ્ય-દર્શને સ્થિતાનાં જ્ઞાન-નિષ્ઠાનાં પરમહંસ-પરિવ્રાજકાનાં તિરસ્કૃતાવિદ્યા-વ્યવહારાણાં કર્માધિકારો નાસ્તીતિ તત્ર તત્ર દર્શિતં ભગવતા

==============================
કિમ્ ઇવ ન કરોતિ ન લિપ્યતે ઇત્ય્ અત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ -
યથા સર્વ-ગતં સૌક્ષ્મ્યાદ્ આકાશં નોપલિપ્યતે ।
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે

યથા સર્વ-ગતં વ્યાપ્ય્ અપિ સત્ સૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મ-ભાવાદ્ આકાશં ખં નોપલિપ્યતે ન સંબધ્યતે, સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે

==============================
કિં ચ -
યથા પ્રકાશયત્ય્ એકઃ કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇમં રવિઃ ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત

યથા પ્રકાશયત્ય્ અવભાસયતિ એકઃ કૃત્સ્નં લોકમ્ ઇમં રવિઃ સવિતા આદિત્યઃ, તથા તદ્વત્ મહા-ભૂતાદિ-ધૃત્ય્-અન્તં ક્ષેત્રમ્ એકઃ સન્ પ્રકાશયતિ । કઃ ? ક્ષેત્રી પરમાત્મા ઇત્ય્ અર્થઃ । રવિ-દૃષ્ટન્તો ઽત્ર આત્મન ઉભયાર્થો ઽપિ ભવતિ । રવિવત્ સર્વ-ક્ષેત્રેષ્વ્ એક એવાત્મા, અલેપકશ્ ચેતિ

==============================
સમસ્તાધ્યાયાર્થોપસંહારાર્થો ઽયં શ્લોકઃ -
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ એવમ્ અન્તરં જ્ઞાન-ચક્ષુષા ।
ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષં ચ યે વિદુર્ યાન્તિ તે પરમ્

ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોર્ યથા-વ્યાખ્યાતયોર્ એવં યથા-પ્રદર્શિત-પ્રકારેણાન્તરમ્ ઇતરેતર-વૈલક્ષણ્ય-વિશેષં જ્ઞાન-ચક્ષુષા શાસ્ત્રાચાર્ય-પ્રસાદોપદેશ-જનિતમ્ આત્મ-પ્રત્યયિકં જ્ઞાનં ચક્ષુઃ, તેન જ્ઞાન-ચક્ષુષા, ભૂત-પ્રકૃતિ-મોક્ષં ચ, ભૂતાનાં પ્રકૃતિર્ અવિદ્યા-લક્ષણાવ્યક્તાખ્યા, તસ્યા ભૂત-પ્રકૃતેર્ મોક્ષણમ્ અભાવ-ગમનં ચ યે વિદુર્ વિજાનન્તિ, યાન્તિ ગચ્છન્તિ તે પરં પરમાત્મ-તત્ત્વં બ્રહ્મ, ન પુનર્ દેહં આદદતે ઇત્ય્ અર્થઃ