ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
એકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥11॥
ભ્ગ્ 12
અથ ભક્તિ-યોગો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
(શ્રી-શઙ્કરાચાર્ય-ભગવત્-પાદ-કૃત-ભાષ્યમ્)
દ્વિતીયાધ્યાય-પ્રભૃતિષુ વિભૂત્ય્-અન્તેષુ અધ્યાયેષુ પરમાત્મનો બ્રહ્મણો ઽક્ષરસ્ય વિધ્વસ્ત-સર્વોપાધિ-વિશેષસ્યોપાસનમ્ ઉક્તમ્ । સર્વ-યોગૈશ્વર્ય-સર્વ-જ્ઞાન-શક્તિમત્-સત્ત્વોપાધેર્ ઈશ્વરસ્ય તત્ર ચોપાસનં તત્ર તત્રોક્તમ્ । વિશ્વ-રૂપાધ્યાયે ત્વ્ ઐશ્વરમ્ આદ્યં સમસ્ત-જગદ્-આત્મ-રૂપં વિશ્વ-રૂપં ત્વદીયં દર્શિતમ્ ઉપાસનાર્થમ્ એવ ત્વયા । તચ્ ચ દર્શયિત્વા ઉક્તવાન્ અસિ મત્-કર્મ-કૃદ્ [ગીતા 11.55] ઇત્ય્ આદિ । અતો ઽહમ્ અનયોર્ ઉભયોઃ પક્ષયોર્ વિશિષ્ટતર-બુભુત્સયા ત્વાં પૃચ્છામીત્ય્ અર્જુન ઉવાચ -
એવં સતત-યુક્તા યે ભક્તાસ્ ત્વાં પર્યુપાસતે ।
યે ચાપ્ય્ અક્ષરમ્ અવ્યક્તં તેષાં કે યોગ-વિત્તમાઃ

એવમ્ ઇત્ય્ અતીતાનન્તર-લોકેન ઉક્તમ્ અર્થં પરામૃશતિ મત્-કર્મ-કૃદ્ ઇત્ય્ આદિના । એવં સતત-યુક્તાઃ, નૈરન્તર્યેણ ભગવત્-કર્માદૌ યથોક્તે ઽર્થે સમાહિતાઃ સન્તઃ પ્રવૃત્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । યે ભક્તા અનન્ય-શરણાઃ સન્તસ્ ત્વાં યથા-દર્શિતં વિશ્વ-રૂપં પર્યુપાસતે ધ્યાયન્તિ । યે ચાન્યે ઽપિ ત્યક્ત-સર્વેષણાઃ સંન્યસ્ત-સર્વ-કર્માણો યથા-વિશેષિતં બ્રહ્માક્ષરં નિરસ્ત-સર્વોપાધિત્વાદ્ અવ્યક્તમ્ અકરણ-ગોચરમ્ । યદ્ ધિ કરણ-ગોચરં તદ્ વ્યક્તમ્ ઉચ્યતે, અઞ્જેર્ ધાતોસ્ તત્-કર્મકત્વાત્ । ઇદં ત્વ્ અક્ષરં તદ્-વિપરીતમ્, શિષ્ટૌ ચ ઉચ્યમાનૈર્ વિશેષણૈર્ વિશિષ્ટમ્, તદ્ યે ચાપિ પર્યુપાસતે, તેષામ્ ઉભયેષાં મધ્યે કે યોગિ-વિત્તમાઃ ? કે ઽતિશયેન યોગ-વિદ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ - યે ત્વ્ અક્ષરોપાસકાઃ સમ્યગ્-દર્શિનો નિવૃત્તૈષણાસ્ તે તાવત્ તિષ્ઠન્તુ । તાન્ પ્રતિ યદ્ વક્તવ્યમ્, તદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ । યે ત્વ્ ઇતરે -
મય્ય્ આવેશ્ય મનો યે માં નિત્ય-યુક્તા ઉપાસતે ।
શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્ તે મે યુક્તતમા મતાઃ

મયિ વિશ્વ-રૂપે પરમેશ્વર આવેશ્ય સમાધાય મનો યે ભક્તાઃ સન્તઃ, માં સર્વ-યોગે વરાણામ્ અધીશ્વરં સર્વજ્ઞં વિમુક્ત-રાગાદિ-ક્લેશ-તિમિર-દૃષ્ટિમ્, નિત્ય-યુક્તા અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્તોક્ત-શ્લોકાર્થ-ન્યાયેન સતત-યુક્તાઃ સન્ત ઉપાસતે શ્રદ્ધયા પરયા પ્રકૃષ્ટયોપેતાઃ, તે મે મમ મતા અભિપ્રેતા યુક્તતમા ઇતિ । નૈરન્તર્યેણ હિ તે મચ્-ચિત્તતયાહો-રાત્રમ્ અતિવાહયન્તિ । અતો યુક્તં તાન્ પ્રતિ યુક્તતમા ઇતિ વક્તુમ્

==============================
કિમ્ ઇતરે યુક્તતમા ન ભવન્તિ ? ન । કિંતુ તાન્ પ્રતિ યદ્ વક્તવ્યમ્, તચ્ છૃણુ -
યે ત્વ્ અક્ષરમ્ અનિર્દેશ્યમ્ અવ્યક્તં પર્યુપાસતે ।
સર્વત્ર-ગમ્ અચિન્ત્યં ચ કૂટસ્થમ્ અચલં ધ્રુવમ્

યે ત્વ્ અક્ષરમ્ અનિર્દેશ્યમ્, અવ્યક્તત્વાદ્ અશબ્દ-ગોચરેતિ ન નિર્દેષ્ટું શક્યતે, અતો ઽનિર્દેશ્યમ્ । અવ્યક્તં ન કેનાપિ પ્રમાણેન વ્યજ્યત ઇત્ય્ અવ્યક્તં પર્યુપાસતે પરિ સમન્તાદ્ ઉપાસતે । ઉપાસનં નામ યથા-શાસ્ત્રમ્ ઉપાસ્યસ્યાર્થસ્ય વિષયી-કરણેન સામીપ્યમ્ ઉપગમ્ય તૈલ-ધારાવત્ સમાન-પ્રત્યય-પ્રવાહેણ દીર્ઘ-કાલં યદ્ આસનમ્, તદ્ ઉપાસનમ્ આચક્ષતે । અક્ષરસ્ય વિશેષણમ્ આહ - સર્વત્ર-ગં વ્યોમવદ્ વ્યાપ્ય્ અચિન્ત્યં ચાવ્યક્તત્વાદ્ અચિન્ત્યમ્ । યદ્ ધિ કરણ-ગોચરમ્, તન્ મનસાપિ ચિન્ત્યમ્, તદ્-વિપરીતત્વાદ્ અચિન્ત્યમ્ અક્ષરમ્, કૂટ-સ્થં દૃશ્યમાન-ગુણમ્ અન્તર્-દોષં વસ્તુ કૂટમ્ । કૂટ-રૂપમ્ કૂટ-સાક્ષ્યમ્ ઇત્ય્ આદૌ કૂટ-શબ્દઃ પ્રસિદ્ધો લોકે । તથા ચાવિદ્યાદ્ય્-અનેક-સંસાર-બીજમ્ અન્તર્-દોષવન્ માયા-વ્યાકૃતાદિ-શબ્દ-વાચ્યતયા માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં
તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેતુ 4.10], મમ માયા દુરત્યયા [ગીતા 7.14] ઇત્ય્ આદૌ પ્રસિદ્ધં યત્ તત્ કૂટમ્, તસ્મિન્ કૂટે સ્થિતં કૂટ-સ્થં તદ્-અધ્યક્ષતયા । અથવા, રાશિર્ ઇવ સ્થિતં કૂટ-સ્થમ્ અત એવાચલમ્ । યસ્માદ્ અચલમ્, તસ્માદ્ ધ્રુવમ્, નિત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સંનિયમ્યેન્દ્રિય-ગ્રામં સર્વત્ર સમ-બુદ્ધયઃ ।
તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ

સંનિયમ્ય સમ્યક્ નિયમ્ય ઉપસંહૃત્ય ઇન્દ્રિય-ગ્રામમ્ ઇન્દ્રિય-સમુદાયં સર્વત્ર સર્વસ્મિન્ કાલે સમ-બુદ્ધયઃ સમા તુલ્યા બુદ્ધિર્ યેષામ્ ઇષ્ટાનિષ્ટ-પ્રાપ્તૌ તે સમ-બુદ્ધયઃ । તે યે એવં-વિધાસ્ તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ । ન તુ તેષાં વક્તવ્યં કિંચિત્ માં તે પ્રાપ્નુવન્તીતિ । જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ ઇતિ હ્ય્ ઉક્તમ્ । ન હિ ભગવત્-સ્વરૂપાણાં સતાં યુક્તતમત્વમ્ અયુક્તતમત્વં વા વાચ્યમ્

==============================
કિં તુ -
ક્લેશો ઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ ।
અવ્યક્તા હિ ગતિર્ દુઃખં દેહવદ્ભિર્ અવાપ્યતે

ક્લેશો ઽધિકતરઃ । યદ્યપિ મત્-કર્માદિ-પરાણાં ક્લેશો ઽધિક એવ । ક્લેશો ઽધિકતરસ્ ત્વ્ અક્ષરાત્મનાં પરમાર્થ-દર્શિનાં દેહાભિમાન-પરિત્યાગ-નિમિત્તઃ । અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ અવ્યક્ત આસક્તં ચેતો યેષાં તે ઽવ્યક્તાસક્ત-ચેતસસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્ત-ચેતસામ્ । અવ્યક્તા હિ યસ્માદ્ યા ગતિર્ અક્ષરાત્મિકા દુઃખં સા દેહવદ્ભિર્ દેહાભિમાનવદ્ભિર્ અવાપ્યતે । અતઃ ક્લેશો ઽધિકતરઃ । અક્ષરોપાસકાનાં યદ્ વર્તનમ્, તદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ

==============================
યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્-પરાઃ ।
અનન્યેનૈવ યોગેન માં ધ્યાયન્ત ઉપાસતે

યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ મયીશ્વરે સંન્યસ્ય મત્-પરા અહં પરો યેષાં તે મત્-પરાઃ સન્તો ઽનન્યેનૈવાવિદ્યમાનમ્ અન્યત્ આલમ્બનં વિશ્વ-રૂપં દેવમ્ આત્માનં મુક્ત્વા યસ્ય સો ઽનન્યસ્ તેનાનન્યેનૈવ । કેન ? યોગેન સમાધિના માં ધ્યાયન્તશ્ ચિન્તયન્ત ઉપાસતે

==============================
તેષાં કિમ્ ? -
તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાત્ ।
ભવામિ નચિરાત્ પાર્થ મય્ય્ આવેશિત-ચેતસામ્

તેષાં મદ્-ઉપાસનૈક-પરાણામ્ અહમ્ ઈશ્વરઃ સમુદ્ધર્તા । કુતઃ ? ઇત્ય્ આહ - મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાન્ મૃત્યુ-યુક્તઃ સંસારો મૃત્યુ-સંસારઃ, સ એવ સાગર ઇવ સાગરઃ, દુસ્તરત્વાત્, તસ્માત્ મૃત્યુ-સંસાર-સાગરાત્ અહં તેષાં સમુદ્ધર્તા ભવામિ ન ચિરાત્ । કિં તર્હિ ? ક્ષિપ્રમ્ એવ હે પાર્થ, મયિ આવેશિત-ચેતસાં મયિ વિશ્વ-રૂપ આવેશિતં સમાહિતં ચેતો યેષાં તે મય્ય્ આવેશિત-ચેતસસ્ તેષામ્

==============================
યત એવમ્, તસ્માત્ -
મય્ય્ એવ મન આધત્સ્વ મયિ બુદ્ધિં નિવેશય ।
નિવસિષ્યસિ મય્ય્ એવ અત ઊર્ધ્વં ન સંશયઃ

મય્ય્ એવ વિશ્વ-રૂપ ઈશ્વરે મનઃ સંકલ્પ-વિકલ્પાત્મકં આધત્સ્વ સ્થાપય । મય્ય્ એવાધ્યવસાયં કુર્વતીં બુદ્ધિમ્ આધત્સ્વ નિવેશય । તતસ્ તે કિં સ્યાદ્ ઇતિ સૃણુ - નિવસિષ્યસિ નિવત્સ્યસિ નિશ્ચયેન મદ્-આત્મના મયિ નિવાસં કરિષ્યસિ । એવાતઃ શરીર-પાતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ । ન સંશયઃ, સંશયો ઽત્ર ન કર્તવ્યઃ

==============================
અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ મયિ સ્થિરમ્ ।
અભ્યાસ-યોગેન તતો મામ્ ઇચ્છાપ્તું ધનઞ્જય

અથ એવં યથાવોચં તથા મયિ ચિત્તં સમાધાતું સ્થાપયિતું સ્થિરમ્ અચલં ન શક્નોષિ ચેત્, તતઃ પશ્ચાદ્ અભ્યાસ-યોગેન । ચિત્તસ્યૈકસ્મિન્ આલમ્બને સર્વતઃ સમાહૃત્ય પુનઃ પુનઃ સ્થાપનમ્ અભ્યાસઃ । તત્-પૂર્વકો યોગઃ સમાધાન-લક્ષણસ્ તેનાભ્યાસ-યોગેન માં વિશ્વ-રૂપમ્ ઇચ્છ પ્રાર્થયસ્વ આપ્તું પ્રાપ્તુમ્ । હે ધનઞ્જય

==============================
અભ્યાસે ઽપ્ય્ અસમર્થો ઽસિ મત્-કર્મ-પરમો ભવ ।
મદ્-અર્થમ્ અપિ કર્માણિ કુર્વન્ સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ

અભ્યાસે ઽપ્ય્ અસમર્થો ઽસ્ય્ અશક્તો ઽસિ, તર્હિ મત્-કર્મ-પરમો ભવ મદ્-અર્થં કર્મ મત્-કર્મ તત્-પરમઃ મત્-કર્મ-પરમઃ, મત્-કર્મ-પ્રધાન ઇત્ય્ અર્થઃ । અભ્યાસેન વિના મદ્-અર્થમ્ અપિ કર્માણિ કેવલં કુર્વન્ સિદ્ધિં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-યોગ-જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-દ્વારેણાવાપ્સ્યસિ

==============================
અથૈતદ્ અપ્ય્ અશક્તો ઽસિ કર્તું મદ્-યોગમ્ આશ્રિતઃ ।
સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં તતઃ કુરુ યતાત્મવાન્

અથ પુનર્ એતદ્ અપિ યદ્ ઉક્તં મત્-કર્મ-પરમત્વમ્, તત્ કર્તુમ્ અશક્તો ઽસિ, મદ્-યોગમ્, આશ્રિતો મયિ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ સંન્યસ્ય યત્ કરણં તેષામ્ અનુષ્ઠાનં સ મદ્-યોગઃ, તમ્ આશ્રિતઃ સન્, સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં સર્વેષાં કર્મણાં ફલ-સંન્યાસં સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં તતો ઽનન્તરં કુરુ યતાત્મવાન્ સંયત-ચિત્તઃ સન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
ઇદાનીં સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગં સ્તૌતિ -
શ્રેયો હિ જ્ઞાનમ્ અભ્યાસાજ્ જ્ઞાનાદ્ ધ્યાનં વિશિષ્યતે ।
ધ્યાનાત્ કર્મ-ફલ-ત્યાગસ્ ત્યાગાચ્ છાન્તિર્ અનન્તરમ્

શ્રેયો હિ પ્રશસ્યતરં જ્ઞાનમ્ । કસ્માત્ ? વિવેક-પૂર્વકાદ્ અભ્યાસાત્ । તસ્માદ્ અપિ જ્ઞાનાજ્ જ્ઞાન-પૂર્વકં ધ્યાનં વિશિષ્યતે । જ્ઞાનવતો ધ્યાનાદ્ અપિ કર્મ-ફલ-ત્યાગો વિશિષ્યત ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । એવં કર્મ-ફલ-ત્યાગાત્ પૂર્વ-વિશેષણવતઃ શાન્તિર્ ઉપશમઃ સ-હેતુકસ્ય સંસારસ્યાનન્તરમ્ એવ સ્યાત્, ન તુ કાલાન્તરમ્ અપેક્ષતે ।
અજ્ઞસ્ય કર્મણિ પ્રવૃત્તસ્ય પૂર્વોપદિષ્ટોપાયાનુષ્ઠાનાશક્તૌ સર્વ-કર્મણાં ફલ-ત્યાગઃ શ્રેયઃ-સાધનમ્ ઉપદિષ્ટમ્, ન પ્રથમમ્ એવ । અતશ્ ચ શ્રેયો હિ જ્ઞાનમ્ અભ્યાસાદ્ ઇત્ય્ ઉત્તરોત્તર-વિશિષ્ટત્વોપદેશેન સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગઃ સ્તૂયતે, સંપન્ન-સાધનાનુષ્ઠાનાશક્તૌ અનુષ્ઠેયત્વેન શ્રુતત્વાત્ । કેન સાધર્મ્યેણ સ્તુતિત્વમ્ ? યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્ત ઇતિ સર્વ-કામ-પ્રહાણાદ્ અમૃતત્વમ્ ઉક્તમ્ । તત્ પ્રસિદ્ધમ્ । કામાશ્ ચ સર્વે શ્રૌત-સ્માર્ત-કર્મણાં ફલાનિ । તત્-ત્યાગે ચ વિદુષો ધ્યાન-નિષ્ઠસ્યાનન્તરૈવ શાન્તિર્ ઇતિ સર્વ-કામ-ત્યાગ-સામાન્યમ્ અજ્ઞ-કર્મ-ફલ-ત્યાગસ્યાસ્તીતિ તત્-સામાન્યાત્ સર્વ-કર્મ-ફલ-ત્યાગ-સ્તુતિર્ ઇયં પ્રરોચનાર્થા । યથાગસ્ત્યેન બ્રાહ્મણેન સમુદ્રઃ પીત ઇતીદાનીંતના અપિ બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણત્વ-સામાન્યાત્ સ્તૂયન્તે, એવં કર્મ-ફલ-ત્યાગાત્
કર્મ-યોગસ્ય શ્રેયઃ સાધનત્વમ્ અભિહિતમ્

==============================
અત્ર ચાત્મેશ્વર-ભેદમ્ આશ્રિત્ય વિશ્વ-રૂપ ઈશ્વરે ચેતઃ-સમાધાન-લક્ષણો યોગ ઉક્તઃ, ઈશ્વરાર્થં કર્માનુષ્ઠાનાદિ ચ । અથૈતદ્ અપ્ય્ અશક્તો ઽસિ [ગીતા 12.11] ઇત્ય્ અજ્ઞાન-કાર્ય-સૂચનાન્ નાભેદ-દર્શિનો ઽક્ષરોપાસકસ્ય કર્મ-યોગ ઉપપદ્યત ઇતિ દર્શયતિ । તથા કર્મ-યોગિનો ઽક્ષરોપાસનાનુપપત્તિમ્ । તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામ્ એવ [ગીતા 12.4] ઇત્ય્ અક્ષરોપાસકાનાં કૈવલ્ય-પ્રાપ્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઉક્ત્વા, ઇતરેષાં પારતન્ત્ર્યાદ્ ઈશ્વરાધીનતાં દર્શિતવાન્ તેષામ્ અહં સમુદ્ધર્તા [ગીતા 12.7] ઇતિ । યદિ હીશ્વરસ્યાત્મ-ભૂતાસ્ તે મતા અભેદ-દર્શિત્વાત્, અક્ષર-સ્વરૂપા એવ ત ઇતિ સમુદ્ધરણ-કર્મ-વચનં તાન્ પ્રત્ય્ અપેશલં સ્યાત્ । યસ્માચ્ ચાર્જુનસ્યાત્યન્તમ્ એવ હિતૈષી ભગવાન્ તસ્ય સમ્યગ્-દર્શનાનન્વિતં કર્મ-યોગં ભેદ-દૃષ્ટિમન્તમ્ એવ ઉપદિશતિ । ન ચાત્માનમ્ ઈશ્વરં પ્રમાણતો
બુદ્ધ્વા કસ્યચિદ્ ગુણ-ભાવં જિગમિષતિ કશ્ચિદ્, વિરોધાત્ । તસ્માદ્ અક્ષરોપાસકાનાં સમ્યગ્ દર્શન-નિષ્ઠાનાં સંન્યાસિનાં ત્યક્ત-સર્વેષણાનામ્ અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદિ-ધર્મ-પૂગં સાક્ષાદ્ અમૃતત્વ-કારણં વક્ષ્યામીતિ પ્રવર્તતે -
અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં મૈત્રઃ કરુણ એવ ચ ।
નિર્મમો નિરહંકારઃ સમ-દુઃખ-સુખઃ ક્ષમી

અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનાં ન દ્વેષ્ટા, આત્મનો દુઃખ-હેતુમ્ અપિ ન કિંચિદ્ દ્વેષ્ટિ, સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ આત્મત્વેન હિ પશ્યતિ । મૈત્રો મિત્ર-ભાવો મૈત્રી મિત્રતયા વર્તત ઇતિ મૈત્રઃ । કરુણ એવ ચ, કરુણા કૃપા દુઃખિતેષુ દયા, તદ્વાન્ કરુણઃ, સર્વ-ભૂતાભય-પ્રદઃ, સંન્યાસીત્ય્ અર્થઃ । નિર્મમો મમ-પ્રત્યય-વર્જિતઃ । નિરહંકારો નિર્ગતાહં-પ્રત્યયઃ । સમ-દુઃખ-સુખઃ સમે દુઃખ-સુખે દ્વેષ-રાગયોર્ અપ્રવર્તકે યસ્ય સ સમ-દુઃખ-સુખઃ । ક્ષમી ક્ષમાવાન્, આક્રુષ્ટો ઽભિહતો વાવિક્રિય એવાસ્તે

==============================
સંતુષ્ટઃ સતતં યોગી યતાત્મા દૃઢ-નિશ્ચયઃ ।
મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિર્ યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

સંતુષ્ટઃ સતતં નિત્યં દેહ-સ્થિતિ-કારણસ્ય લાભે ઽલાભે ચ ઉત્પન્નાલં-પ્રત્યયઃ । તથા ગુણવલ્-લાભે વિપર્યયે ચ સંતુષ્ટઃ । સતતં યોગી સમાહિત-ચિત્તઃ । યતાત્મા સંયત-સ્વભાવઃ । દૃઢ-નિશ્ચયો દૃઢઃ સ્થિરો નિશ્ચયો ઽધ્યવસાયો યસ્યાત્મ-તત્ત્વ-વિષયે સ દૃઢ-નિશ્ચયઃ । મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિઃ સંકલ્પ-વિકલ્પાત્મકં મનઃ, અધ્યવસાય-લક્ષણા બુદ્ધિઃ, તે મય્ય્ એવાર્પિતે સ્થાપિતે યસ્ય સંન્યાસિનઃ સ મય્ય્ અર્પિત-મનો-બુદ્ધિઃ । ય ઈદૃશો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ । પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્ય્ અર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિય ઇતિ સપ્તમે ઽધ્યાયે સૂચિતમ્, તદ્ ઇહ પ્રપઞ્ચ્યતે

==============================
યસ્માન્ નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્ નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ

યસ્માત્ સંન્યાસિનો નોદ્વિજતે નોદ્વેગં ગચ્છતિ ન સન્તપ્યતે ન સંક્ષુભ્યતિ લોકઃ, તથા લોકાન્ નોદ્વિજતે ચ યઃ, હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ હર્ષશ્ ચામર્ષશ્ ચ ભયં ચોદ્વેગશ્ ચ તૈર્ હર્ષામર્ષ-ભયોદ્વેગૈર્ મુક્તઃ । હર્ષઃ પ્રિય-લાભે ઽન્તઃ-કરણસ્યોત્કર્ષો રોમાઞ્ચનાશ્રુપાતાદિ-લિઙ્ગઃ । અમર્ષો ઽસહિષ્ણુતા । ભયં ત્રાસઃ । ઉદ્વેગ ઉદ્વિગ્નતા । તૈર્ મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ

==============================
અનપેક્ષઃ શુચિર્ દક્ષ ઉદાસીનો ગત-વ્યથઃ ।
સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી યો મદ્-ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ

દેહેન્દ્રિય-વિષય-સંબન્ધાદિષુ અપેક્ષા-વિષયેષુ અનપેક્ષો નિઃસ્પૃહઃ । શુચિર્ બાહ્યેન આભ્યન્તરેણ ચ શૌચેન સંપન્નઃ । દક્ષઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ કાર્યેષુ સદ્યો યથાવત્ પ્રતિપત્તું સમર્થઃ । ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્ મિત્રાદેઃ પક્ષં ભજતે યઃ, સ ઉદાસીનો યતિઃ । ગત-વ્યથો ગત-ભયઃ । સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી આરભ્યન્તેતિ । આરમ્ભા ઇહામુત્ર-ફલ-ભોગાર્થાનિ કામ-હેતૂનિ કર્માણિ સર્વારમ્ભાઃ, તાન્ પરિત્યક્તું શીલમ્ અસ્યેતિ સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી યઃ મદ્-ભક્તઃ સઃ મે પ્રિયઃ

==============================
કિં ચ -
યો ન હૃષ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
શુભાશુભ-પરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ

યો ન હૃષ્યતીષ્ટ-પ્રાપ્તૌ, ન દ્વેષ્ટ્ય્ અનિષ્ટ-પ્રાપ્તૌ, ન શોચતિ પ્રિય-વિયોગે, ન ચાપ્રાપ્તં કાઙ્ક્ષતિ, શુભાશુભે કર્મણી પરિત્યક્તું શીલમ્ અસ્યેતિ શુભાશુભ-પરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ

==============================
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ તથા માનાપમાનયોઃ ।
શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ સમઃ સઙ્ગ-વિવર્જિતઃ

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ, તથા માનાપમાનયોઃ પૂજા-પરિભવયોઃ, શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ સમઃ । સર્વત્ર ચ સઙ્ગ-વિવર્જિતઃ

==============================
કિં ચ -
તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિર્ મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્ ।
અનિકેતઃ સ્થિર-મતિર્ ભક્તિમાન્ મે પ્રિયો નરઃ

તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિઃ । નિન્દા ચ સ્તુતિશ્ ચ નિન્દા-સ્તુતી । તે તુલ્યે યસ્ય સ તુલ્ય-નિન્દા-સ્તુતિઃ । મૌની મૌનવાન્ સંયત-વાક્ । સંતુષ્ટઃ યેન કેનચિત્ શરીર-સ્થિતિ-હેતુ-માત્રેણ । તથા ચોક્તમ્ -
યેન કેનચિદ્ આચ્છન્નો યેન કેનચિદ્ આશિતઃ ।
યત્ર ક્વચન શાયી સ્યાત્ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥ [મ્ભ્ 12.245.12] ઇતિ ।
કિં ચ, અનિકેતો નિકેત આશ્રયો નિવાસો નિયતો ન વિદ્યતે યસ્ય સો ઽનિકેતઃ, નાગારે ઇત્ય્ આદિ-સ્મૃત્ય્-અન્તરાત્ । સ્થિર-મતિઃ સ્થિરા પરમાર્થ-વિષયા યસ્ય મતિઃ સઃ સ્થિર-મતિઃ । ભક્તિમાન્ મે પ્રિયો નરઃ

==============================
અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનામ્ [ગીતા 12.13] ઇત્ય્ આદિનાક્ષરોપાસકાનાં નિવૃત્ત-સર્વેષણાનાં સંન્યાસિનાં પરમાર્થ-જ્ઞાન-નિષ્ઠાનાં ધર્મ-જાતં પ્રક્રાન્તમ્ ઉપસંહ્રિયતે -
યે તુ ધર્મ્યામૃતમ્ ઇદં યથોક્તં પર્યુપાસતે ।
શ્રદ્દધાના મત્-પરમા ભક્તાસ્ તે ઽતીવ મે પ્રિયાઃ

યે તુ સંન્યાસિનો ધર્મ્યામૃતં ધર્માદ્ અનપેતં ધર્મ્યં ચ તદ્ અમૃતં ચ તત્, અમૃતત્વ-હેતુત્વાત્, ઇદં યથોક્તમ્, અદ્વેષ્ટા સર્વ-ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદિના પર્યુપાસતે ઽનુતિષ્ઠન્તિ શ્રદ્દધાનાઃ સન્તઃ મત્-પરમાઃ યથોક્તો ઽહમ્ અક્ષરાત્મા પરમો નિરતિશયા ગતિર્ યેષાં તે મત્-પરમાઃ, મદ્-ભક્તાશ્ ચોત્તમાં પરમાર્થ-જ્ઞાન-લક્ષણાં ભક્તિમ્ આશ્રિતાઃ, તે ઽતીવ મે પ્રિયાઃ । પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્ય્ અર્થમ્ [ગીતા 7.18] ઇતિ યત્ સૂચિતં તત્ વ્યાખ્યાયેહોપસંહૃતમ્ ભક્તાસ્ તે ઽતીવ મે પ્રિયા ઇતિ । યસ્માદ્ ધર્મ્યામૃતમ્ ઇદં યથોક્તમ્ અનુતિષ્ઠન્ ભગવતો વિષ્ણોઃ પરમેશ્વરસ્યાતીવ પ્રિયો ભવતિ, તસ્માદ્ ઇદં ધર્મ્યામૃતં મુમુક્ષુણા યત્નતો ઽનુષ્ઠેયં વિષ્ણોઃ પ્રિયં પરં ધામ જિગમિષુણેતિ વાક્યાર્થઃ