ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 14

==============================
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-યોગો નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 14
અથ ગુણ-ત્રય-વિભાગ-યોગો નામ
ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્-છંકર-ભગવત્-પાદ-વિરચિતમ્ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યમ્)
સર્વમ્ ઉત્પદ્યમાનં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગાદ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કથમિતિ, તત્-પ્રદર્શનાર્થમ્ પરં ભૂય ઇત્ય્ આદિર્ અધ્યાય આરભ્યતે । અથવા, ઈશ્વર-પરતન્ત્રયોઃ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ જગત્-કારણત્વં ન તુ સાંખ્યાનામ્ ઇવ સ્વતન્ત્રયોર્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ । પ્રકૃતિ-સ્થત્વં ગુણેષુ ચ સઙ્ગઃ સંસાર-કારણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કસ્મિન્ ગુણે કથં સઙ્ગઃ ? કે વા ગુણાઃ ? કથં વા તે બધ્નન્તીતિ ? ગુણેભ્યશ્ ચ મોક્ષણં કથં સ્યાત્ ? મુક્તસ્ય ચ લક્ષણં વક્તવ્યમ્, ઇત્ય્ એવમ્ અર્થં ચ ભગવાન્ ઉવાચ -
પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમ્ ઇતો ગતાઃ

પરં જ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ । ભૂયઃ પુનઃ પૂર્વેષુ સર્વેષ્વ્ અધ્યાયેષુ અસકૃદ્ ઉક્તમ્ અપિ પ્રવક્ષ્યામિ । તચ્ ચ પરં પર-વસ્તુ-વિષયત્વાત્ । કિં તત્ ? જ્ઞાનં સર્વેષાં જ્ઞાનાનામ્ ઉત્તમમ્, ઉત્તમ-ફલત્વાત્ । જ્ઞાનાનામ્ ઇતિ નામાનિત્વાદીનામ્ । કિં તર્હિ ? યજ્ઞાદિ-જ્ઞેય-વસ્તુ-વિષયાણામ્ ઇતિ । તાનિ ન મોક્ષાય, ઇદં તુ મોક્ષાયેતિ પરોત્તમ-શબ્દાભ્યાં સ્તૌતિ શ્રોતૃ-બુદ્ધિ-રુચ્ય્-ઉત્પાદનાર્થમ્ । યજ્ જ્ઞાત્વા યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય મુનયઃ સંન્યાસિનો મનન-શીલાઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિં મોક્ષાખ્યામ્ ઇતો ઽસ્માત્ દેહ-બન્ધનાત્ ઊર્ધ્વં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ

==============================
અસ્યાશ્ ચ સિદ્ધૈર્ ઐકાન્તિકત્વં દર્શયતિ -
ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમ્ આગતાઃ ।
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ

ઇદં જ્ઞાનં યથોક્તમ્ ઉપાશ્રિત્ય, જ્ઞાન-સાધનમ્ અનુષ્ઠાય ઇત્ય્ એતત્, મમ પરમેશ્વરસ્ય સાધર્મ્યં મત્-સ્વરૂપતામ્ આગતાઃ પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । ન તુ સમાન-ધર્મતા સાધર્મ્યમ્, ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરયોર્ ભેદાનભ્યુપગમાદ્ ગીતા-શાસ્ત્રે । ફલ-વાદશ્ ચાયં સ્તુત્ય્-અર્થમ્ ઉચ્યતે । સર્ગે ઽપિ સૃષ્ટિ-કાલે ઽપિ નોપજાયન્તે । નોત્પદ્યન્તે । પ્રલયે બ્રહ્મણો ઽપિ વિનાશ-કાલે ન વ્યથન્તિ ચ વ્યથાં નાપદ્યન્તે, ન ચ્યવન્તીત્ય્ અર્થઃ

==============================
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગ ઈદૃશો ભૂત-કારણમ્ ઇત્ય્ આહ -
મમ યોનિર્ મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્ય્ અહમ્ ।
સંભવઃ સર્વ-ભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત

મમ સ્વ-ભૂતા મદીયા માયા ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિર્ યોનિઃ સર્વ-ભૂતાનાં કારણમ્ । સર્વ-કાર્યેભ્યો મહત્ત્વાત્ કારણત્વાદ્ બૃંહણાચ્ ચ [ભરણાચ્ ચ] સ્વ-વિકારાણાં મહદ્ બ્રહ્મ ઇતિ યોનિર્ એવ વિશિષ્યતે । તસ્મિન્ મહતિ બ્રહ્મણિ યોનૌ ગર્ભં હિરણ્યગર્ભસ્ય જન્મનો બીજં સર્વ-ભૂત-જન્મ-કારણં બીજં દધામિ નિક્ષિપામિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-પ્રકૃતિ-દ્વય-શક્તિમાન્ ઈશ્વરો ઽહમ્, અવિદ્યા-કામ-કર્મોપાધિ-સ્વરૂપાનુવિધાયિનં ક્ષેત્રજ્ઞં ક્ષેત્રેણ સંયોજયામીત્ય્ અર્થઃ । સંભવ ઉત્પત્તિઃ સર્વ-ભૂતાનાં હિરણ્યગર્ભોત્પત્તિ-દ્વારેણ તતસ્ તસ્માદ્ ગબ્ર્હાધાનાદ્ ભવતિ । હે ભારત

==============================
સર્વ-યોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ ।
તાસાં બ્રહ્મ મહદ્ યોનિર્ અહં બીજ-પ્રદઃ પિતા

દેવ-પિતૃ-મનુષ્ય-પશુ-મૃગાદિ-સર્વ-યોનિષુ કૌન્તેય, મૂર્તયો દેહ-સંસ્થાન-લક્ષણા મૂર્ચ્છિતાઙ્ગાવયવા મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ, તાસાં મૂર્તીનાં બ્રહ્મ મહત્ સર્વાવસ્થં યોનિઃ કારણમ્ અહમ્ ઈશ્વરો બીજ-પ્રદો ગર્ભાધાનસ્ય કર્તા પિતા

==============================
કે ગુણાઃ ? કથં બધ્નન્તિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિ-સંભવાઃ ।
નિબધ્નન્તિ મહા-બાહો દેહે દેહિનમ્ અવ્યયમ્

સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇત્ય્ એવં-નામાનો ગુણા ઇતિ પારિભાષિકઃ શબ્દઃ । ન રૂપાદિવદ્ દ્રવ્યાશ્રિતા ગુણાઃ । ન ચ ગુણ-ગુણિનોર્ અન્યત્વમ્ અત્ર વિવક્ષિતમ્ । તસ્માદ્ ગુણા ઇવ નિત્ય-પર-તન્ત્રાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રત્ય્ અવિદ્યાત્મકત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞં નિબધ્નન્તીવ તમ્ આસ્પદીકૃત્યાત્માનં પ્રતિલભન્ત ઇતિ નિબધ્નન્તીત્ય્ ઉચ્યતે । તે ચ પ્રકૃતિ-સંભવા ભગવન્-માયા-સંભવા નિબધ્નન્તીવ । હે મહાબાહો । મહાન્તૌ સમર્થતરાવ્ આજાનુ-પ્રલમ્બૌ બાહૂ યસ્ય સઃ મહાબાહુઃ હે મહાબાહો । દેહે શરીરે દેહિનં દેહવન્તમ્ અવ્યયમ્, અવ્યયત્વં ચોક્તમ્ અનાદિત્વાદ્ [ગીતા 13.32] ઇત્ય્ આદિ શ્લોકેન । નનુ દેહી ન લિપ્યતે [ગીતા 13.32] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ કથમ્ ઇહ નિબધ્નન્તીત્ય્ અન્યથોચ્યતે ? પરિહૃતમ્ અસ્માભિર્ ઇવ-શબ્દેન નિબધ્નન્તીવેતિ

==============================
તત્ર સત્ત્વાદીનાં સત્ત્વસ્યૈવ તાવલ્ લક્ષણમ્ ઉચ્યતે -
તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્ પ્રકાશકમ્ અનામયમ્ ।
સુખ-સઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાન-સઙ્ગેન ચાનઘ

નિર્મલત્વાત્ સ્ફટિક-મણિર્ ઇવ પ્રકાશકમ્ અનામયં નિરુપદ્રવં સત્ત્વં તન્ નિબધ્નાતિ । કથમ્ ? સુખ-સઙ્ગેન સુખ્ય્ અહમ્ ઇતિ વિષય-ભૂતસ્ય સુખસ્ય વિષયિણ્ય્ આત્મનિ સંશ્લેષાપાદનં મૃષૈવ સુખે સઞ્જનમ્ ઇતિ । સૈષાવિદ્યા । ન હિ વિષય-ધર્મો વિષયિણો ભવતિ । ઇચ્છાદિ ચ ધૃત્ય્-અન્તં ક્ષેત્રસ્યૈવ વિષયસ્ય ધર્મઃ ઇત્ય્ ઉક્તં ભગવતા । અતો ઽવિદ્યયૈવ સ્વકીય-ધર્મ-ભૂતયા વિષય-વિષય્ય્-અવિવેક-લક્ષણયાસ્વાત્મ-ભૂતે સુખે સંજયતીવ, આસક્તમ્ ઇવ કરોતિ, અસઙ્ગં સક્તમ્ ઇવ કરોતિ, અસુખિનં સુખિનમ્ ઇવ । તથા જ્ઞાન-સઙ્ગેન ચ, જ્ઞાનમ્ ઇતિ સુખ-સાહચર્યાત્ ક્ષેત્રસ્યૈવ વિષયસ્યાન્તઃ-કરણસ્ય ધર્મઃ, નાત્મનઃ । આત્મ-ધર્મત્વે સઙ્ગાનુપપત્તેઃ, બન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ । સુખ ઇવ જ્ઞાનાદૌ સઙ્ગો મન્તવ્યઃ । હે અનઘ અવ્યસન

==============================
રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગ-સમુદ્ભવમ્ ।
તન્ નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મ-સઙ્ગેન દેહિનમ્

રજઃ રાગાત્મકં રજનાદ્ રાગો ગૈરિકાદ્ ઇવ દ્રાગ્ આત્મકં વિદ્ધિ જાનીહિ । તૃષ્ણાસઙ્ગ-સમુદ્ભવં તૃષ્ણા અપ્રાપ્તાભિલાષઃ । આસઙ્ગઃ પ્રાપ્તે વિષયે મનસઃ પ્રીતિ-લક્ષણઃ સંશ્લેષઃ । તૃષ્ણાસઙ્ગયોઃ સમુદ્ભવં તૃષ્ણાસઙ્ગ-સમુદ્ભવમ્ । તન્ નિબધ્નાતિ તદ્ રજો નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મ-સઙ્ગેન, દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ સઞ્જનં તત્-પરતા કર્મ-સઙ્ગસ્ તેન નિબધ્નાતિ રજો દેહિનમ્

==============================
તમસ્ ત્વ્ અજ્ઞાન-જં વિદ્ધિ મોહનં સર્વ-દેહિનામ્ ।
પ્રમાદાલસ્ય-નિદ્રાભિસ્ તન્ નિબધ્નાતિ ભારત

તમસ્ તૃતીયો ગુણો ઽજ્ઞાન-જમ્ અજ્ઞાનાજ્ જાતમ્ અજ્ઞાન-જં વિદ્ધિ । મોહનં મોહ-કરમ્ અવિવેક-કરં સર્વ-દેહિનાં સર્વેષાં દેહવતામ્ । પ્રમાદાલસ્ય-નિદ્રાભિઃ પ્રમાદશ્ ચાલસ્યં ચ નિદ્રા ચ પ્રમાદાલસ્ય-નિદ્રાસ્ તાભિઃ પ્રમાદાલસ્ય-નિદ્રાભિસ્ તત્ તમો નિબધ્નાતિ ભારત

==============================
પુનર્ ગુણાનાં વ્યાપારઃ સંક્ષેપત ઉચ્યતે -
સત્ત્વં સુખે સંજયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત ।
જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સંજયત્ય્ ઉત

સત્ત્વં સુખે સંજયતિ સંશ્લેષયતિ, રજઃ કર્મણિ હે ભારત સંજયતીત્ય્ અનુવર્તતે । જ્ઞાનં સત્ત્વ-કૃતં વિવેકમ્ આવૃત્ય આચ્છાદ્ય તુ તમઃ સ્વેન આવરણાત્મના પ્રમાદે સંજયત્ય્ ઉત । પ્રમાદો નામ પ્રાપ્ત-કર્તવ્યાકરણમ્

==============================
ઉક્તં કાર્યં કદા કુર્વન્તિ ગુણાઃ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
રજસ્ તમશ્ ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત ।
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્ તથા

રજસ્ તમશ્ ચ ઉભાવ્ અપ્ય્ અભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ઉદ્ભવતિ વર્ધતે યદા, તદા લબ્ધાત્મકં સત્ત્વં સ્વ-કાર્યં જ્ઞાન-સુખાદ્ય્ આરભતે । હે ભારત ! તથા રજો-ગુણઃ સત્ત્વં તમશ્ ચૈવ ઉભાવ્ અપ્ય્ અભિભૂય વર્ધતે યદા, તદા કર્મ તૃષ્ણાદિ સ્વ-કાર્યમ્ આરભતે । તમ-આખ્યો ગુણઃ સત્ત્વં રજશ્ ચ ઉભાવ્ અપ્ય્ અભિભૂય તથૈવ વર્ધતે યદા, તદા જ્ઞાનાવરણાદિ સ્વ-કાર્યમ્ આરભતે

==============================
યદા યો ગુણ ઉદ્ભૂતો ભવતિ, તદા તસ્ય કિં લિઙ્ગમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
સર્વ-દ્વારેષુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતે ।
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્ વિવૃદ્ધં સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉત

સર્વ-દ્વારેષુ, આત્મન ઉપલબ્ધિ-દ્વારાણિ શ્રોત્રાદીનિ સર્વાણિ કરણાનિ, તેષુ સર્વ-દ્વારેષુ અન્તઃ-કરણસ્ય બુદ્ધેર્ વૃત્તિઃ પ્રકાશો દેહે ઽસ્મિન્ ઉપજાયતે । તદ્ એવ જ્ઞાનમ્ । યદૈવં પ્રકાશો જ્ઞાનાખ્ય ઉપજાયતે, તદા જ્ઞાન-પ્રકાશેન લિઙ્ગેન વિદ્યાદ્ વિવૃદ્ધમ્ ઉદ્ભૂતં સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉતાપિ

==============================
રજસ ઉદ્ભૂતસ્યેદં ચિહ્નમ્ -
લોભઃ પ્રવૃત્તિર્ આરમ્ભઃ કર્મણામ્ અશમઃ સ્પૃહા ।
રજસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ

લોભઃ પર-દ્રવ્યાદિત્સા । પ્રવૃત્તિઃ પ્રવર્તનમ્ । સામાન્ય-ચેષ્ટા આરમ્ભઃ । કસ્ય ? કર્મણામ્ । અશમો ઽનુપશમઃ હર્ષ-રાગાદિ-પ્રવૃત્તિઃ । સ્પૃહા સર્વ-સામાન્ય-વસ્તુ-વિષયા તૃષ્ણા । રજસિ ગુણે વિવૃદ્ધ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે । હે ભરતર્ષભ

==============================
અપ્રકાશો ઽપ્રવૃત્તિશ્ ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ ।
તમસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુ-નન્દન

અપ્રકાશો ઽવિવેકઃ । અત્યન્તમ્ અપ્રવૃત્તિશ્ ચ પ્રવૃત્ત્ય્-અભાવસ્ તત્-કાર્યં પ્રમાદો મોહ એવ ચ । અવિવેકો મૂઢતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તમસિ ગુણે વિવૃદ્ધ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે હે કુરુ-નન્દન !

==============================
મરણ-દ્વારેણાપિ યત્ ફલં પ્રાપ્યતે, તદ્ અપિ સઙ્ગ-રાગ-હેતુકં સર્વં ગૌણમ્ એવેતિ દર્શયન્ આહ -
યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહ-ભૃત્ ।
તદોત્તમ-વિદાં લોકાન્ અમલાન્ પ્રતિપદ્યતે

યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધ ઉદ્ભૂતે તુ પ્રલયં મરણં યાતિ પ્રતિપદ્યતે દેહ-ભૃદ્ આત્મા, તદોત્તમ-વિદાં મહદ્-આદિ-તત્ત્વ-વિદામ્ ઇત્ય્ એતત્ । લોકાન્ અમલાન્ મલ-રહિતાન્ પ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતીત્ય્ એતત્

==============================
રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મ-સઙ્ગિષુ જાયતે ।
તથા પ્રલીનસ્ તમસિ મૂઢ-યોનિષુ જાયતે

રજસિ ગુણે વિવૃદ્ધે પ્રલયં મરણં ગત્વા પ્રાપ્ય કર્મ-સઙ્ગિષુ કર્માસક્તિ-યુક્તેષુ મનુષ્યેષુ જાયતે । તથા તદ્વદ્ એવ પ્રલીનો મૃતસ્ તમસિ વિવૃદ્ધે મૂઢ-યોનિષુ પશ્વ્-આદિ-યોનિષુ જાયતે

==============================
અતીત-શ્લોકાર્થસ્યૈવ સંક્ષેપ ઉચ્યતે -
કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્ ।
રજસસ્ તુ ફલં દુઃખમ્ અજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્

કર્મણઃ સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ, આહુઃ શિષ્ટઃ સાત્ત્વિકમ્ એવ નિર્મલં ફલમ્ ઇતિ । રજસસ્ તુ ફલં દુઃખં રાજસસ્ય કર્મણ ઇત્ય્ અર્થઃ, કર્માધિકારાત્ ફલમ્ અપિ દુઃખમ્ એવ, કારણાનુરૂપ્યાત્, રાજસમ્ એવ । તથા અજ્ઞાનં તમસસ્ તામસસ્ય કર્મણો ઽધર્મસ્ય પૂર્વવત્

==============================
કિં ચ, ગુણેભ્યો ભવતિ -
સત્ત્વાત્ સંજાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ ।
પ્રમાદ-મોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમ્ એવ ચ

સત્ત્વાલ્ લબ્ધાત્મકાત્ સંજાયતે સમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્, રજસો લોભ એવ ચ, પ્રમાદ-મોહૌ ચ ઉભૌ તમસો ભવતઃ, અજ્ઞાનમ્ એવ ચ ભવતિ

==============================
કિં ચ -
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વ-સ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ ।
જઘન્ય-ગુણ-વૃત્ત-સ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ દેવલોકાદિષૂત્પદ્યન્તે સત્ત્વ-સ્થાઃ સત્ત્વ-ગુણ-વૃત્ત-સ્થાઃ । મધ્યે તિષ્ઠન્તિ મનુષ્યેષૂત્પદ્યન્તે રાજસાઃ । જઘન્ય-ગુણ-વૃત્ત-સ્થા જઘન્યશ્ ચાસૌ ગુણશ્ ચ જઘન્ય-ગુણસ્ તમઃ, તસ્ય વૃત્તં નિદ્રાલસ્યાદિ, તસ્મિન્ સ્થિતાઃ જઘન્ય-ગુણ-વૃત્ત-સ્થાઃ મૂઢાઃ અધો ગચ્છન્તિ પશ્વ્-આદિષૂત્પદ્યન્તે તામસાઃ

==============================
પુરુષસ્ય પ્રકૃતિ-સ્થત્વ-રૂપેણ મિથ્યા-જ્ઞાનેન યુક્તસ્ય ભોગ્યેષુ ગુણેષુ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકેષુ સુખી દુઃખી મૂઢો ઽહમ્ અસ્મીત્ય્ એવં-રૂપો યઃ સઙ્ગસ્ તત્-કારણં પુરુષસ્ય સદ્-અસદ્-યોનિ-જન્મ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણસ્ય સંસારસ્યેતિ સમાસેન પૂર્વાધ્યાયે યદ્ ઉક્તમ્, તદ્ ઇહ સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિ-સંભવા ઇત્ય્ આરભ્ય ગુણ-સ્વરૂપમ્, ગુણ-વૃત્તમ્, સ્વ-વૃત્તેન ચ ગુણાનાં બન્ધકત્વમ્, ગુણ-વૃત્ત-નિબદ્ધસ્ય ચ પુરૂષસ્ય યા ગતિઃ, ઇત્ય્ એતત્ સર્વં મિથ્યા-જ્ઞાન-મૂલં બન્ધ-કારણં વિસ્તરેણોક્ત્વા, અધુના સમ્યગ્-દર્શનાન્ મોક્ષો વક્તવ્ય ઇત્ય્ અત આહ ભગવાન્ -
નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ ।
ગુણેભ્યશ્ ચ પરં વેત્તિ મદ્-ભાવં સો ઽધિગચ્છતિ

નાન્યં કાર્ય-કરણ-વિષયાકાર-પરિણતેભ્યો ગુણેભ્યઃ કર્તારમ્ અન્યં યદા દ્રષ્ટા વિદ્વાન્ સન્ નાનુપશ્યતિ, ગુણા એવ સર્વાવસ્થાઃ સર્વ-કર્મણાં કર્તાર ઇત્ય્ એવં પશ્યતિ, ગુણેભ્યશ્ ચ પરં ગુણ-વ્યાપાર-સાક્ષિ-ભૂતં વેત્તિ, મદ્-ભાવં મમ ભાવં સ દ્રષ્ટાધિગચ્છતિ

==============================
કથમ્ અધિગચ્છતિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
ગુણાન્ એતાન્ અતીત્ય ત્રીન્ દેહી દેહ-સમુદ્ભવાન્ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખૈર્ વિમુક્તો ઽમૃતમ્ અશ્નુતે

ગુણાન્ એતાન્ યથોક્તાન્ અતીત્ય જીવન્ન્ એવાતિક્રમ્ય માયોપાધિ-ભૂતાન્ ત્રીન્ દેહી દેહ-સમુદ્ભવાન્ દેહોત્પત્તિ-બીજ-ભૂતાન્ જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખૈર્ જન્મ ચ મૃત્યુશ્ ચ જરા ચ દુઃખાનિ ચ જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખાનિ તૈર્ જીવન્ન્ એવ વિમુક્તઃ સન્ વિદ્વાન્ અમૃતમ્ અશ્નુતે । એવં મદ્-ભાવમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
જીવન્ન્ એવ ગુણાન્ અતીત્યામૃતમ્ અશ્નુતે ઇતિ પ્રશ્ન-બીજં પ્રતિલભ્યાર્જુન ઉવાચ -
કૈર્ લિઙ્ગૈસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ એતાન્ અતીતો ભવતિ પ્રભો ।
કિમ્-આચારઃ કથં ચૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે

કૈર્ લિઙ્ગૈશ્ ચિહ્નૈસ્ ત્રીન્ એતાન્ વ્યાખ્યાતાન્ ગુણાન્ અતીતો ઽતિક્રાન્તો ભવતિ પ્રભો, કિમ્-આચારઃ ? કો ઽસ્ય આચાર ઇતિ કિમ્-આચારઃ । કથં કેન ચ પ્રકારેણ એતાન્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ઽતીત્ય વર્તતે

==============================
ગુણાતીતસ્ય લક્ષણં ગુણાતીતત્વોપાયં ચાર્જુનેન પૃષ્ટો ઽસ્મિન્ શ્લોકે પ્રશ્ન-દ્વયાર્થં પ્રતિવચનં ભગવાન્ ઉવાચ । યત્ તાવત્ કૈર્ લિઙ્ગૈર્ યુક્તો ગુણાતીતો ભવતીતિ તત્ શૃણુ -
પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમ્ એવ ચ પાણ્ડવ ।
ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ

પ્રકાશં ચ સત્ત્વકાર્યં પ્રવૃત્તિં ચ રજઃકાર્યં મોહમ્ એવ ચ તમઃકાર્યમ્ ઇત્ય્ એતાનિ ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ સમ્યગ્વિષયભાવેન ઉદ્ભૂતાનિ - મમ તામસઃ પ્રત્યયો જાતઃ, તેનાહં મૂઢઃ । તથા રાજસી પ્રવૃત્તિર્ મમ ઉત્પન્ના દુઃખાત્મિકા, તેનાહં રજસા પ્રવર્તિતઃ પ્રચલિતઃ સ્વરૂપાત્ । કષ્ટં મમ વર્તતે યો ઽયં મત્સ્વરૂપાવસ્થાનાત્ ભ્રંશઃ । તથા સાત્ત્વિકો ગુણઃ પ્રકાશાત્મા માં વિવેકિત્વમ્ આપાદયન્ સુખે ચ સજયન્ બધ્નાતીતિ તાનિ દ્વેષ્ટ્ય્ અસમ્યગ્-દર્શિત્વેન । તત્ એવં ગુણાતીતો ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ । યથા ચ સાત્ત્વિકાદિપુરુષઃ સત્ત્વાદિકાર્યાણિ આત્માનં પ્રતિ પ્રકાશ્ય નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ, ન તથા ગુણાતીતો નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતીત્ય્ અર્થઃ । એતત્ ન પરપ્રત્યક્ષં લિઙ્ગમ્ । કિં તર્હિ ? સ્વાત્મપ્રત્યક્ષત્વાત્ આત્માર્થમ્
એવ એતત્ લક્ષણમ્ । ન હિ સ્વાત્મવિષયં દ્વેષમાકાઙ્ક્ષાં વા પરઃ પશ્યતિ

==============================
અથ ઇદાનીમ્ ગુણાતીતઃ કિમ્-આચારઃ ? ઇતિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમ્ આહ -
ઉદાસીનવદ્ આસીનો ગુણૈર્ યો ન વિચાલ્યતે ।
ગુણા વર્તન્ત ઇત્ય્ એવ યો ઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે

ઉદાસીનવદ્ યથા ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્ પક્ષં ભજતે, તથાયં ગુણાતીતત્વોપાય-માર્ગે ઽવસ્થિત આસીન આત્મવિદ્ ગુણૈર્ યઃ સંન્યાસી ન વિચાલ્યતે વિવેક-દર્શનાવસ્થાતઃ । તદ્ એતત્ સ્ફુટીકરોતિ - ગુણાઃ કાર્ય-કરણ-વિષયાકાર-પરિણતા અન્યોન્યસ્મિન્ વર્તન્તે ઇતિ યો ઽવતિષ્ઠતિ । છન્દો-ભઙ્ગ-ભયાત્ પરસ્મૈપદ-પ્રયોગઃ । યો ઽનુતિષ્ઠતીતિ વા પાઠાન્તરમ્ । નેઙ્ગતે ન ચલતિ, સ્વરૂપાવસ્થ એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
સમ-દુઃખ-સુખઃ સ્વસ્થઃ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ ।
તુલ્ય-પ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્ તુલ્ય-નિન્દાત્મ-સંસ્તુતિઃ

સમ-દુઃખ-સુખઃ સમે દુઃખ-સુખે યસ્ય સઃ સમ-દુઃખ-સુખઃ, સ્વસ્થઃ સ્વે આત્મનિ સ્થિતઃ પ્રસન્નઃ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ લોષ્ટં ચાશ્મા ચ કાઞ્ચનં ચ લોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાનિ સમાનિ યસ્ય સઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ, તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ પ્રિયં ચાપ્રિયં ચ પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યે સમે યસ્ય સો ઽયં તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ, ધીરો ધીમાન્, તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ નિન્દા ચ આત્મસંસ્તુતિ ચ નિન્દાત્મસંસ્તુતી, તુલ્યે નિન્દાત્મસંસ્તુતી યસ્ય યતેઃ સ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ

==============================
કિં ચ -
માનાપમાનયોસ્ તુલ્યસ્ તુલ્યો મિત્રારિ-પક્ષયોઃ ।
સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે

માનાપમાનયોસ્ તુલ્યઃ સમો નિર્વિકારઃ । તુલ્યો મિત્રારિ-પક્ષયોઃ । યદ્યપ્ય્ ઉદાસીના ભવન્તિ કેચિત્ સ્વાભિપ્રાયેણ, તથાપિ પરાભિપ્રાયેણ મિત્રારિ-પક્ષયોર્ ઇવ ભવન્તીતિ તુલ્યો મિત્રારિ-પક્ષયોર્ ઇત્ય્ આહ । સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી । દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાનિ કર્માણ્ય્ આરભ્યન્ત ઇત્ય્ આરમ્ભાઃ । સર્વાન્ આરમ્ભાન્ પરિત્યક્તું શીલમ્ અસ્યેતિ સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી । દેહ-ધારણ-માત્ર-નિમિત્ત-વ્યતિરેકેણ સર્વ-કર્મ-પરિત્યાગીત્ય્ અર્થઃ । ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે

==============================
ઉદાસીનવદ્ ઇત્ય્ આદિ ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ઇત્ય્ એતદ્-અન્તમ્ ઉક્તં યાવત્ યત્ન-સાધ્યં તાવત્ સંન્યાસિનો ઽનુષ્ઠેયં ગુણાતીતત્વ-સાધનં મુમુક્ષોઃ । સ્થિરી-ભૂતં તુ સ્વ-સંવેદ્યં સદ્ ગુણાતીતસ્ય યતેર્ લક્ષણં ભવતીતિ । અધુના કથં ચ ત્રીન્ગુણાન્ અતિવર્તતે ? ઇત્ય્ અસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમ્ આહ -
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે

માં ચ ઈશ્વરં નારાયણં સર્વ-ભૂત-હૃદયાશ્રિતં યો યતિઃ કર્મી વા અવ્યભિચારેણ ન કદાચિદ્ યો વ્યભિચરતિ ભક્તિ-યોગેન ભજનં ભક્તિઃ સૈવ યોગસ્ તેન ભક્તિ-યોગેન સેવતે, સ ગુણાન્ સમતીત્ય એતાન્ યથોક્તાન્ । બ્રહ્મ-ભૂયાય । ભવનં ભૂયઃ, બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્મ-ભવનાય મોક્ષાય કલ્પતે સમર્થો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

==============================
કુત એતદ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ અમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ

બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો હિ યસ્માત્ પ્રતિષ્ઠાહં પ્રતિતિષ્ઠત્ય્ અસ્મિન્ ઇતિ પ્રતિષ્ઠાહં પ્રત્યગ્-આત્મા । કીદૃશસ્ય બ્રહ્મણઃ ? અમૃતસ્ય અવિનાશિનઃ । અવ્યયસ્ય અવિકારિણઃ । શાશ્વતસ્ય ચ નિત્યસ્ય ધર્મસ્ય ધર્મ-જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાન-યોગ-ધર્મ-પ્રાપ્યસ્ય સુખસ્ય આનન્દ-રૂપસ્ય ઐકાન્તિકસ્ય અવ્યભિચારિણો ઽમૃતાદિ-સ્વભાવસ્ય પરમાનન્દ-રૂપસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રત્યગ્-આત્મા પ્રતિષ્ઠા ।
સમ્યગ્-જ્ઞાનેન પરમાત્મતયા નિશ્ચીયતે । તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યયા ચેશ્વર-શક્ત્યા ભક્તાનુગ્રહાદિ-પ્રયોજનાય બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠતે પ્રવર્તતે, સા શક્તિર્ બ્રહ્મૈવાહમ્ । શક્તિ-શક્તિમતોર્ અનન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અથવા, બ્રહ્મ-શબ્દ-વાચ્યત્વાત્ સ-વિકલ્પકં બ્રહ્મ । તસ્ય બ્રહ્મણો નિર્વિકલ્પકો ઽહમ્ એવ નાન્યઃ પ્રતિષ્ઠાશ્રયઃ । કિં-વિશિષ્ટસ્ય ? અમૃતસ્યામરણ-ધર્મકસ્યાવ્યયસ્ય વ્યય-રહિતસ્ય । કિં ચ, શાશ્વતસ્ય ચ નિત્યસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણસ્ય સુખસ્ય તજ્-જનિતસ્ય ઐકાન્તિકસ્ય એકાન્ત-નિયતસ્ય ચ, પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ વર્તતે