આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 37

॥ ઇતિ માત્સ્યાઃ ॥
॥ ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ સુષેણકૃતે માંસવર્ગઃ ॥
॥ ઇદાનીં વ્યાયામોદ્વર્તનાભ્યઙ્ગવિધિગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
શ્રીનારાયણતૈલચમ્પકજપાતૈલેન ચાન્યેન વા
કાર્યં મર્દનકોવિદૈઃ ક્ષિતિભુજાં મલ્લૈઃ સદા મર્દનમ્ ।
ચાતુર્જાતલવઙ્ગકુઙ્કુમનિશામુસ્તાસુમાંસીભવૈશ્
ચૂર્ણો (ર્ણૈઃ) ભૃષ્ટમસૂરમુદ્ગસહિતૈર્ ઉદ્વર્તનં કારયેત્

વાતઘ્નૌષધસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્ ।
ન રૂક્ષમર્દનં કુર્યાત્ તદ્ ધિ વાતપ્રકોપણમ્

અધિગતસુખનિદ્રઃ સુપ્રસન્નેન્દ્રિયાત્મા
સુલઘુજઠરવૃત્તિર્ ભુક્તયઙ્ક્તિં દધાનઃ ।
શ્રમભરપરિખિન્નઃ સ્નેહસંમર્દિતાઙ્ગઃ
સવનગુરુમ્ ઉપેયાદ્ ભૂપાતિર્ મર્દનાય (?)

અભ્યઙ્ગઃ શ્રમવાતહા બલકરઃ કાયસ્ય દાર્ઢ્યાવહઃ
સ્યાદ્ ઉદ્વર્તનમ્ અઙ્ગકાન્તિકરણં મેદઃકફાલસ્યજિત્ ।
આયુષ્યં હૃદયપ્રસાદિ વપુષઃ કણ્ડૂક્લમચ્છર્દિકૃત્ (છેદકૃત્)
સ્નાનાદ્ એવ યથર્તુ સેવિતમ્ ઇદં શીતૈર્ અશીતૈર્ જલૈઃ

અથ વ્યાયામગુણાઃ ॥
સામર્થ્યં સકલક્રિયાસુ લઘુતામ્ અઙ્ગેષુ દીપ્તિં પરાં
અગ્નેઃ પાટવમ્ ઇન્દ્રિયેષુ લઘુતાં છેદં પરં મેદસઃ ।
ઉત્સાહં મનસઃ શરીરદૃઢતાં શાન્તિં બલાદ્ વ્યાપદાં
ચ્યાયામઃ શિશિરે વસન્તસમયે કુર્યાદ્ ધિમે સેવિતઃ

અથ વ્યાયામવર્જ્યોઃ ॥
વાતામયઃ પિત્તરુજાન્વિતાશ્ ચ બાલો ઽતિવૃદ્ધો ઽપિ કૃશો ઽતિજીર્ણઃ (પ્ય્ અર્જાર્ણી) ।
મન્દાનલઃ સ્નિગ્ધરસાન્નવર્જી વ્યામામકાલેષુ વિવર્જનીયાઃ

સ્થાલ્યાં યથાનાવરણીકૃતાયાં અસંહિતાયાં ન ચ સાધુપાકઃ ।
અનાપ્તનિદ્રસ્ય તથા નરેન્દ્રાઃ વ્યાયામહીનસ્ય ન ચાનુપાકઃ

અથ પાદમર્દનગુણાઃ ॥
વાતવ્યાધિહરં કફપ્રશમનં કાન્તિપ્રસાદાવહં
ત્વગ્વૈવર્ણ્યવિનાશનં રુચિકરં સર્વાઙ્ગદાર્ઢ્યપ્રદમ્ ।
અગ્નેર્ દીપ્તિકરં બલોપજનનં પ્રસ્વેદમેદો ઽપહં
પદ્ભયાં મર્દનમ્ આદિશન્તિ મુનયઃ શ્રેષ્ઠં સદા પ્રાણિનામ્

અથ પાદમર્દનવર્જ્યાઃ ॥
સુકુમારસ્ય મન્દાગ્નેઃ કિંચિત્ ક્ષીણબલસ્ય ચ ।
પિત્તલસ્યાપિ નો કાર્યં કદાચિત્ પાદમર્દનનમ્

વ્યાયામસ્વિન્નગાત્રસ્ય પદ્ભયાં મર્દનિતસ્ય ચ ।
વ્યાધયો નોપસર્પન્તિ વૈનતેયમ્ ઇવોરગાઃ

સુવર્ણવર્ણં કુરુતે શરીરં દૃઢત્વમ્ અઙ્ગે ચ દદાતિ સદ્યઃ ।
સર્વક્રિયાલાઘવમ્ આતનોતિ સંમર્દનં મલ્લવરૈઃ કૃતં યત્

વાતવ્યાધિં જયતિ કુરુતે .......... ।
સર્વપતે મમ ચૈષ સગ્રસ્ તસ્યા સ એવ સમયઃ ક્ષુધિતો પદૈવ

યઃ ક્ષૌધ્યલોભ્યભાવેન કુર્યાદ્ આહ ચ ભોજનમ્ ।
સુપ્તવ્યાલાં નિલાવ્યાધીન્ ધ્યાદીન્ સો ઽન્યથા યઃ પ્રબોધતેત્

યઃ કોકવન્યમદ્ગાકામિ સ નક્તં ભોક્તુમ્ અર્હતિ ।
સંભોક્તા વાસરેયશ્ ચ રાત્રૌર્ એતાશ્ ચકોરવત્ (?)

અથ ભોજનનિયમાઃ ॥
હૃન્નાભિપદ્મસંકોચશ્ ચણ્ડરોચેર્ અપાયતઃ ।
અતો નક્તં ન ભોક્તવ્યં વૈદ્યવિદ્યાવિદાં વરૈઃ

દેવાર્ચાં ભોજનં નિદ્રામ્ આકાશે ન પ્રકલ્પયેત્ ।
નાન્ધકારે ચ સન્ધ્યાયાં નાવિતાને નિકેતને

ભુક્તૌ સ્વાદે મલોત્સર્ગે યઃ સંબાધાસમાકુલઃ ।
નિઃશઙ્કત્વાત્યયાત્ તસ્ય કોકનસ્યૂર્મદાપમાઃ (?) ॥
વિવર્ણાસ્વિન્નવિક્લિન્નવિગન્ધિવિરસસ્થિતિ ।
અતિજીર્ણમ્ અસાત્મ્યં ચ નાદ્યાદ્ અન્નં ચ વારિતમ્

ભુક્ત્વા વર્જ્યાનિ ॥
કા (ભા) સકાપોતપાયસયાનવાહબહુપયઃ (હૂદકમ્) ।
ભોજનાનન્તરં સેવ્યં ન જાતુ હિતમ્ ઇચ્છતા

ભોજનવિધિઃ ॥
હિતં પરિમિતં પક્વં નેત્રનાસારસપ્રિયમ્ ।
પરીક્ષિતં ચ ભુઞ્જીત ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્

અત્યશનમધ્યશનં
શમનમશતં (સમશનવિષમ્ આશનં) ચ સંત્યાજ્યમ્ ।
કુર્યાદ્ યચ્ છોક્તશમનં
બલજીવિતપેશલં ક્રમશઃ (?)

ભોજનક્રમઃ ॥
આદૌ સ્વાદુ સ્નિગ્ધં તન્મધ્યે લવલમલાપૂ (લવણમ્ અમ્લમ્ ઉ)પભોજ્યમ્ ।
રૂક્ષં દ્રવં ચ પશ્ચાન્ ન ચ ભુક્તે ભક્ષયેત્ ક્વચિત્ કિંચિત્

અગ્નેશ્ ચાતુર્વિધ્યમ્ ॥
મધુસ્ તિક્તો (મન્દસ્ તીક્ષ્ણો) વિષમઃ
સમશ્ ચ વહ્નિશ્ ચતુર્વિધઃ પુંસામ્ ।
લઘુ મન્દે ગુરુસ્ તિક્તં (તીક્ષ્ણે)
ત્વદ્ યાદ્ વિષમે સમં સમે ઽપ્ય્ અદ્યાત્

અથ ભોજનસઙ્ખયાપ્રસ્તાવઃ ॥
જીર્યત્ય્ અન્નં સુખં ભુક્તમ્ એકવારં યદ્ ઋચ્છયા ।
દ્વિકાલમ્ અપિ ભુઞ્જીત સમાગ્નિસ્ ત્વ્ અર્ધમાત્રયા

કઠિનં દુર્જરં યચ્ ચ યદ્ વિદાહકાં ભવેત્ ।
તત્ સર્વં નિશિ વર્જ્યં સ્યાદ્ દ્રવં લઘુ ચ શીલયેત્

અથ વિષદૂષિતાન્નપરીક્ષા ॥
ધ્વાઙ્ક્ષઃ સ્વરાન્ વિકુરુતે ઽત્ર પિકાંત્યકશ્ ચ (?)
બભ્રુઃ શિખણ્ડિતનયઃ પ્રભવેત્ પ્રહૃષ્ટઃ ।
ક્રૌઞ્ચઃ પ્રમોદતિ વિરૌતિ ચ તામ્રચૂડઃ
છર્દિં શુકઃ પ્રતનુતે દહતે કપિશ્ ચ

રક્તશ્વેતે ચકોરસ્ય લોચને વિષદર્શનાત્ ।
ગતિશ્ ચ લક્ષિ (સ્ખલતિ) હંસસ્ય લીયન્તે ચાત્ર મક્ષિકાઃ

યથા લવણસંપર્કાત્ સ્ફુટસ્ફુટતિ પાવકઃ ।
કેષુ (વિષ) દુષ્ટાન્નસંપર્કસ્ તથા ચ સુપ્રતીયતે