આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 38

મયા સુષેણ કૃતં હિતાય પ્રાણં પ્રસાદં તનયેચ્ ચ (?) શીઘ્રમ્ ॥
ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ સુષેણકૃતે ભોજનવિધિવર્ગઃ ॥
અથ તામ્બૂલગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
કર્પૂરકઙ્કોલલવઙ્ગપૂગાજાતીફલૈર્ નાગરખણ્ડપર્ણૈઃ ।
સુધાશ્મચૂર્ણં ખદિરસ્ય સારં કસ્તૂરિકાચન્દનચૂર્ણમિશ્રમ્

તામ્બૂલમ્ એતત્ પ્રવરં વદન્તિ સૌભાગ્યદં કાન્તિસુખપ્રદં ચ ।
આરોગ્યમેધાસ્મૃતિબુદ્ધિવૃદ્ધિં કરોતિ વહ્નેર્ અપિ દીપનં ચ

અનઙ્ગસંદીપનભાવમધ્યે પ્રધાનમ્ એતત્ સમુદાહરન્તિ ।
અતો હિ સર્વં(ર્વે) સુખિનો મનુષ્યા અહર્નિશં પ્રીતિકરં ભજન્તે

તામ્બૂલપત્રાણિ હરન્તિ વાતં પૂગીફલં હન્તિ કફપ્રસેકમ્ ।
ચૂર્ણં નિહન્યાત્ કફવાતમ્ ઉચ્ચૈર્ હન્યાચ્ ચ પિત્તં ખદિરસ્ય સારઃ

ઇત્થં હિ તામ્બૂલમ્ ઉદાહરન્તિ દોષત્રયસ્યાપિ નિવારણાય ।
અતો ઽત્ર સેવેત નરઃ કથઞ્ચિદ્ વિચક્ષણઃ પ્રાકૃતમાનુષો ઽપિ

અથ તામ્બૂલવર્જ્યાઃ ॥
ન નેત્રરોગે ન ચ રક્તપિત્તે ક્ષતે ચ દીપે ન વિષે ન શોષે ।
મદાત્યયે નાપિ ન મોહમૂર્છાશ્વાસેષુ તામ્બૂલમ્ ઉશન્તિ વૈદ્યાઃ

અથ તામ્બૂલકાલનિયમઃ ॥
ભુક્ત્વાન્નં સલિલં પીત્વા ભુક્ત્વા ચ બહુ ભોજનમ્ ।
પ્રતીક્ષ્ય ઘટિકામ્ એકાં તામ્બૂલં ભક્ષયેન્ નરઃ

અથ જાતીફલગુણાઃ ॥
વાતશ્લેષ્મપ્રશમનં હૃદ્યં વહ્નેશ્ ચ દીપનમ્ ।
મુખવૈરસ્યહરણં સદ્યો ભુક્તવિપાચનમ્

જાતીફલં પાચનમ્ અગ્નિદીપનં કફાપહં કણ્ઠરુજાપહં ચ ।
રસેકદુઃ (પ્રસેકહ) શ્રેષ્ઠમ્ અજીર્ણનાશે અજીર્ણનામુ (?) ચ પથ્યમ્ એતત્

કલિકા દીપની રુચ્યા પાકે ચાતિતરાં હિમા ।
વાતપિત્તકફાન્ હન્તિ જ્વરચ્છર્દિનિબર્હણી

અથૈલાગુણાઃ ॥
એલાદ્વયં છર્દિષુ મૂત્રકૃચ્છ્રે મદે ચ વૈ પથ્યમ્ અરોચકે ચ ।
અથ જાતિપત્રીગુણાઃ ॥
સ્વાદુઃ સુશીતા મધુરા ચ પાકે અરોચકં હન્તિ ચ જાતિપત્રી

અથ ક્રમુકપાકકાલનિયમઃ ॥
તામ્બૂલયોગ્યં ક્રમુકં તુ તજ્જ્ઞા માસત્રયાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદાહરન્તિ ।
માસે વ્યતીતે તુ ભવન્તિ પૂર્ણાન્ય્ અતીવ હૃદ્યાનિ મનોહરાણિ

અથ ક્રમુકતામ્બૂલવિશેષાણાં ગુણવિશેષાઃ ॥
સ્થૂલં ક્રમુકતામ્બૂલં શ્લેષ્મલં કૃમિવર્ધનમ્ ।
તદન્તે શુક્લવર્ણાદ્યં શ્લેષ્મલં કૃમિનાશનમ્

અથ કર્પૂરગુણાઃ ॥
તીક્ષ્ણોષ્ણઃ પરિણામશીતલતરઃ કણ્ડુપ્રમેહાપહઃ
નાસાસ્રાવજલાપહઃ કૃમિહરસ્ તૃટ્શ્વાસકાસં જયેત્ ।
શ્લેષ્મઘ્નશ્ ચ ગલગ્રહાપહરણઃ સંસુપ્તજિહ્વાગ્રજિત્
કર્પૂરઃ ખલુ દીપ્યસૌરભગુણઃ પિત્તામયઃ સ્ફાટિકઃ ॥
ગલગ્રહે સુપ્તજિહ્વે નાના શ્રાવ (નાસાસ્રાવ) જલાધિકે ।
શ્લેષ્મમેહકૃમીન્ હન્તિ કર્પૂરશ્ ચાક્ષુષો ઽપરઃ ॥
પ્રમેહતૃઇડ્વિદાહઘ્નો લક્ષ્મીસૌભાગ્યવર્ધનઃ

અથ કસ્તૂરિગુણાઃ ॥
કસ્તૂરી સૌરભાઢ્યા કટુકરસયુતા ક્ષારતિક્તા કષાયા
શોકાટોપાપહન્ત્રી કફપવનહરા પિત્તકૃચ્ચાક્ષુષી ચ ।
ચિત્તપ્રોલ્લાસહેતુર્ વિષમવિષગરાન્ ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યહન્ત્રી
ક્ષુત્તૃષ્ણાપિત્તકોપં પ્રશમયતિ ભૃશં ક્લૈબ્યશોષં વિષં ચ

અથાનુલેપનવર્ગઃ ॥
ચન્દનં રક્તપિત્તઘ્નં દાહમૂર્છાતિસારનુત્ ।
શીતલં શ્લેષ્મલં હૃદ્યં કિંચિદ્ વાતપ્રકોપણમ્

પિત્તાસ્રં હરતે સદાહદવનં વ્યાયાદયત્તઃ (?) સદા
મૂર્ચ્છામોહતૃષાવિષપ્રશમનં દુર્ગન્ધિનિર્ણાશનમ્ ।
કણ્ડૂકુષ્ઠભગન્દરસ્ય સદનં મૂર્છાં છિનત્તિ સ્ફુટં
મેહં કૃચ્છ્રમ્ અપિ વ્યપોહતિ સદા દુર્નામનિર્ણાશનમ્

રોગાનીકવિધા વ્યપોહતિ સદા મોષાશ્રયઃ (?) સૌરભઃ ॥
મલયાદ્રિર્મોહદોષઘ્નો રક્તપિત્તનિબર્હણઃ ।
મૂર્છાશોષપ્રશમનૌ વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનઃ

શીતં પિત્તવિનાશનં સમધુરં કિંચિત્ સતિક્તં તથા
કણ્ડૂશોફવિષાપહં ક્રિમિહરં સૌભાગ્યકાન્તિપ્રદમ્ ।
સૌગન્ધ્યં કુરુતે કિમ્ અપ્ય્ અભિનવં ગાત્રેષુ પુષ્ટિપ્રદં
સંતોષં વિદધાતિ ચેતસિ પરં સ્નિગ્ધં ચ તૃષ્ણાહરમ્ ।
ઋતુષુ સમયયોજ્યં ચન્દનં કુઙ્કુમં વા
મૃગમદધનલેપઃ સેવ્યતે સર્વદૈવ ।
સુરતકુસુમદામસ્ફારકર્પૂરચૂર્ણો
વિમલધવલવાસઃ સર્વકાલોપયોગ્યઃ