આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 13

॥ ઇદાનીં ઇક્ષુગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
સ્નિગ્ધશ્ ચ સંતર્પણબૃંહણશ્ ચ સંજીવનઃ સ્વાદુરસઃ શ્રમઘ્નં ।
વૃષ્યશ્ ચ પિત્તશ્રમવાતહારી હ્ય્ અન્તર્વિદાહી કફકૃત્સિતેક્ષુઃ ॥
તદ્વત્ સકૃષ્ણો હિ ભવેદ્ ગુણૈશ્ ચ વૃષ્યો ભવેત્ તર્પણદાહહન્તા ।
સક્ષારકિંચિન્ મધુરો રસેન શોષાપહન્તા વ્રણશોફકર્તા

પાણ્ડુકો ભીરુકશ્ ચૈવ વારાહશ્વેતપોતકઃ ।
કાન્તારસ્ તાપસેક્ષુઃ સ્યાત્ કાષ્ઠેક્ષુશ્ ચ વિચિત્રકઃ

નેપાલો દીપ્યયન્ત્રશ્ ચ નીલયો રૌપ્યકોશકૃત્ ।
ઇત્ય્ એતા જાતયઃ સ્થૂલા ગુણાન્ વક્ષ્યામ્ય્ અતઃ પરમ્

સુશીતો મધુરઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ શ્લેષ્મવર્ધનઃ ।
અવિદાહિ ગુરુર્ વૃષ્યઃ પૌણ્ડ્રકો ભીરુકસ્ તથા

।
અન્યે તુલ્યગુણાઃ કેચિત્ સક્ષારો વંશકો મતઃ ।
વંશવચ્છ્વેતપૌણ્ડ્રસ્ તુ કિઞ્ચિદ્ ઉષ્ણઃ સ વાતહા

કાન્તારસ્ તાપસેક્ષુઃ સ્યાદ્ વંશકાનુગતો મતઃ ।
એવંગુણસ્ તુ કાષ્ઠેક્ષુઃ સ તુ વાતપ્રકોપનઃ

સૂચીપત્રોનિલાપોરોનીલાપો (નેપાલો) દીર્ઘપત્રકઃ ।
વાતઘ્નાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ સકષાયવિદાહિનઃ

કોશાકરો ગુડઃ શીતો રક્તપિત્તક્ષયાપહા ।
અતીવ મધુરો મૂલો (લે) મધ્યે મધુર એવ ચ

અગ્રેષુ (ષ્વા) મધુરો જ્ઞેયઃ ઇક્ષુર્ આલવણઃ સ્મૃતઃ ।
કફકૃચ્ચાવિદાહી ચ રક્તપિત્તનિબર્હણઃ

શર્કરાસમવીર્યસ્ તુ દન્તનિષ્પીડિતો રસઃ ।
ગુરુર્ વિદાહી વિષ્ટમ્ભી યાન્ત્રિકઃ પરિકીર્તિતઃ

એકો (પક્વો) ગુરૂરસઃ સ્નિગ્ધઃ સતીક્ષ્ણઃ કફવાતનુત્ ।
ફાણિતં ગુરુ મધુરં અભિષ્યન્દિ ચ બૃંહણમ્

શુક્રં કફકરં ચૈવ પિત્તઘ્નં ચ વિશેષતઃ ।
સક્ષારો મધુરો ઽતિમૂત્રબહુલો રક્તસ્ય સંશોધનો
મેદોનિગ્રહણસ્ તુ પિત્તશમનો વાતઘ્નવિષ્ટમ્ભનઃ ।
શ્લેષ્માણં જન(યેત્*) ચ બૃંહણકરો બલ્યઃ સદા સ્વાસ્થ્યકૃત્
વાતઘ્નો વિષમો ઽમ્લપિત્તશમનો ઽસેવ્યો ઽતિરેકે સદા ॥ 13 । ।
મત્સ્યણ્ડિકાદીનાં ગુણાઃ
મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ ખણ્ડઃ શર્કરપાવિમલોન્નરો દિગ્ધઃ (?)
ગુરુર્ અથ મધુરોત્તરોત્તરપાકો વૃષ્યો રક્તપિત્તવિનાશકૃત્ ।
યાવતી શર્કરા પ્રોક્તા સર્વદાહપ્રણાશિની ।
રક્તપિત્તપ્રશમની છર્દિમૂર્છા તૃષાપહા

રૂક્ષો મધૂકપુષ્પોત્થઃ ફાણિતો વાતપિત્તકૃત્ ।
કફઘ્નો મધુરઃ પાકે વિપાકે વસ્તિશોધનઃ

ગુડશર્કરયા તુલ્યા વસ્તિશોધનપાચની ।
પિત્તસંશમની ચૈવ રક્તપિત્તનિબર્હિણી

મધુરા શર્કરા ચૈવ હિધ્માતીસારનાશિની ।
રૂક્ષા વિવ્છેદની ચૈવ કષાયા મધુરાપિ ચ

ઇક્ષુપ્રશંસા તદ્ભેદાશ્ ચ ।
વૃષ્યઃ શીતોષ્ણપિત્તં શમયતિ મધુરો બૃંહણઃ શ્લેષ્મકારિ ।
સ્નિગ્ધો હૃદ્યસ્સરશ્ ચ શ્રમશમનપટુર્ મૂત્રશુદ્ધિં કરોતિ ।
મેદોવૃદ્ધિં (વિધત્તે) વર્ધતે શમયતિ ચ મલાન્ તર્પણં ચેન્દ્રિયાણાં
દન્તૌ નિ (દન્તૈર્ નિ)ષ્પીડ્ય સાક્ષાદ્ અમૃતમયરસો (સં) ભક્ષયેદ્ ઇક્ષુદણ્ડઃ (ડં)

કાન્તારો રક્તવર્ણઃ સ્યાત્ કોશાકારસ્ તથૈવ ચ ।
શ્વેતસ્ તુ પૌણ્ડ્રકો જ્ઞેયઃ ત્રયઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તથેક્ષવઃ ॥
મધુરો મૂલભાવો (ગે) સ્યાન્ મધ્યે મધુર એવ ચ ।
અગ્રભાગે પુનસ્ તસ્ય ઇક્ષોઃ સ્યાલ્ લવણો લઘુ

ભક્ષયેદ્ ઇક્ષુકં કાલે ભોજનસ્યાગ્રતો નરઃ ।
સ્વભાવાન્ મધુરો ઽપ્ય્ એષ શુક્રો (ભુક્તે) વાતપ્રકોપનઃ

વિદાહી વિષ્ટમ્ભી ગુરુર્ અતિતરાં શોષશમનઃ
કષાયો ઽલંકુર્યાત્ પવનજનન છર્દિકરણઃ ।
ધૃતઃ કિઞ્ચિત્ કાલં સકલસહમૂલાગ્રદલનાદ્
વિદાહી તેનાયં ભવતિ [ન] હિતો યાન્ત્રિકરસઃ

મૂલમધ્યદલનાચ્ ચ તત્ક્ષણાત્ સી [પી]યતે યદિ તુ યાન્ત્રિકો રસઃ ।
વાતપિત્તશમનસ્ તદા ભવેત્ તર્પણશ્ ચ મલમૂત્રશોધનઃ

ગુડાદીનાં ગુણાઃ ।
પિત્તઘ્નઃ પવનાપહો રુવિ[ચિ]કરો હૃદ્યસ્ ત્રિદૌષાપહઃ
સંયોગેન વિશેષતો જ્વરહરઃ સંતાપશાન્તિપ્રદઃ ।
વિણ્મૂત્રામયનાશનો ઽગ્નિજનનઃ કણ્ડુપ્રમેહાંતિ [ત] કૃત્
સ્નિગ્ધસ્વાદુરસો લઘુઃ શ્રમહરઃ પથ્યઃ પુરાણો ગુડઃ

।
દાહં નિવારયતિ પિત્તમ્ અપાકરોતિ તૃષ્ણાં છિનત્તિ વિનિહન્તિ ચ મોહર્મૂર્છામ્ ।
શોષં વિઘટ્ટયતિ તર્પયતીન્દ્રિયાણિ શીતઃ સદા સમધુરઃ ખલુ સિદ્ધખણ્ડઃ

તૃષ્ણામોહતૃષાસ્યશોપશની દાહજ્વરધ્વંસની
શ્વાસચ્છર્દિમદાય (ત્યયક્લમ) મલહરી હૃદ્યા ચ સંતર્પણી ।
ક્ષીણે રેતસિ પાવકે ચ વિષમે ક્ષીણે ક્ષતે દુર્બલે
દુર્વારે ઽપિ ચ રક્તપિત્તકગદે સેવ્યા સદા શર્કરા