અવદાનશતક · અધ્યાય 97

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યાં અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠી । સ દ્વિતીયશ્રેષ્ઠિના સાર્ધં વિરુદ્ધઃ । તતસ્ તેન રાજા પ્રભૂતં ધનં દત્વા વિજ્ઞાપિતઃ: દેવ અયં શ્રેષ્ઠી અપરાધિકઃ, ક્રિયતામ્ અસ્ય દણ્ડનિગ્રહ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા તસ્યૈવાનુજ્ઞાતઃ । તેનાસૌ સ્વગૃહમ્ આનીય તલાભિસ્ તાડિતઃ । તતો રુધિરાવસિક્તશરીરસ્ય પ્રભૂતં તીક્ષ્ણં ચ વિષચૂર્ણં દત્વોપ્તમ્*, યેનાસ્ય તચ્ છરીરમ્ એકધનં માંસપિણ્ડવદ્ અવસ્થિતમ્* । તતસ્ તસ્ય શ્રેષ્ઠિનો વયસ્યકૈઃ શ્રુતમ્*: યથા તેનૈવંવિધં કર્મ કૃતમ્ ઇતિ । તતસ્ તૈઃ સમેતૈર્ ભૂત્વા # # {ઉપકરણવિશેષૈઃ} યૈર્ ઉપકરણવિશેષૈસ્ તસ્માદ્ વ્યાધેઃ પરિમોચિતઃ । તતો ઽસૌ તેનૈવ ચ સંવેગેન ગૃહાન્ નિષ્ક્રમ્ય પ્રવ્રજિતઃ । તેન અનાચાર્યકેણ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયિત્વા પ્રત્યેકા બોધિઃ સાક્ષાત્કૃતા । તતો ઽસ્ય ચિત્તમ્ ઉત્પન્નમ્*: બહ્વ્ અનેન શ્રેષ્ઠિના મત્સંતાપાદ્ અપુણ્યં પ્રસૂતમ્* । યન્વ્ અહમ્ એનં ગત્વા સંવેજયેયમ્ ઇતિ । તતસ્ તસ્યાગ્રતો ગત્વા ઉપરિ વિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધઃ । આશુ પૃથગ્જનાનામ્ ઋદ્ધિર્ આવર્જનકરી । સ મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ પાદયોર્ નિપત્ય કૃતકરપુટો ભગવન્તં વિજ્ઞાપયતિ: અવતર, અવતર મહાદક્ષિણીય, કૃતાપરાધો ઽહં તવાન્તિકે, ત્વામ્ એવ નિશ્રિત્ય પુનઃ, પ્રત્યુપસ્થાસ્યામીતિ । તેનાસૌ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ ક્ષમાપયિત્વા પિણ્ડકેન પ્રતિપાદ્ય પટેનાચ્છાદિતઃ । પ્રણિધાનં ચ કૃતમ્*: યન્ મયા ક્રોધાભિભૂતેન તવાપરાધઃ કૃતઃ, મા અસ્ય કર્મણો વિપાકં પ્રત્યનુભવેયમ્* । યન્ મયા સત્કારઃ કૃતઃ, અનેનૈવંવિધાનાં ગુણાનાં લાભી સ્યામ્*, પ્રતિવિશિષ્ટતરં ચાતઃ શાસ્તારમ્ આરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન શ્રેષ્ઠી આસીત્*, અયમ્ સ ગુપ્તિકઃ । તસ્ય કર્મણઃ પ્રભાવાત્ પઞ્ચ જન્મશતાનિ કશાભિસ્ તાડ્યમાનઃ કાલં કૃતવાન્* । તેનૈવ હેતુના અયમ્ એવંવિધં આશ્રય આસાદિતઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ સહજાતકૈર્ વયસ્યકૈઃ સાર્ધં પ્રવ્રજિત આસીત્*। તત્રૈભિર્ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ । તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 250 --------------------
અવ્શ્_97 વિરૂપઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । # # # અન્યતમો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । જાતમાત્રસ્ય સર્વશરીરં વિકૃતિસ્ફુટં પ્રવૃત્તમ્* । દુર્વર્ણો દુર્દર્શનો ઽષ્ટાદશભિર્ દોષવર્ણકૈઃ સમન્વાગતઃ સ દારકો ભૂતઃ । તસ્ય માતાપિતરૌ સર્વાઙ્ગં દુર્વર્ણં દુર્દર્શનં વિકૃતરૂપં દૃષ્ટ્વા ચિન્તાપરૌ વ્ય્વસ્થિતૌ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્ય્વસ્થાપ્યતે: કિં નામ ભવતુ દારકસ્ય? જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અયં જાતમાત્ર એવં વિકૃતરૂપઃ, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય વિરૂપ ઇતિ નામ ॥
ય્દા મહાન્ સંવૃત્તસ્ તદા તસ્ય લજ્જયા મહાન્ સંકોચો જાતઃ । કુત્રાન્યત્ર ગમિષ્યામિ, ક્વ તિષ્ઠામિ, ઇતિ વિચાર્ય સુજીર્ણોદ્યાનં જગામ । અથ ભગવાન્ મહાશ્રાવકપરિવૃતઃ સુજીર્ણોદ્યાનં ગતઃ । સ ભગવન્તં દૃષ્ટ્વા જેહ્રીયમાણ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પલાયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતો ભગવતા ઋદ્ધ્યા તથાધિષ્ઠિતો યન્ ન શક્નોતિ પલાયિતુમ્* । તતો ભગવાન્ સહ શ્રાવકૈર્ નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નઃ । તતો નિરોધાદ્ વ્યુત્થાય વિરૂપમ્ આત્માનં નિર્મિતવાન્* । નિર્માય શરાવં ભોજનપૂર્ણમ્ આદાય વિરૂપમ્ આગતં દૃષ્ટ્વા હર્ષજાત આમન્ત્રિતવાન્*: એહિ સહાયક, કુત આગમિષ્યતે, તિષ્ઠ, ઉભાવ્ અપિ સહિતૌ વત્સ્યાવ ઇતિ । તતો ઽસ્ય ભગવતા ભોજનં દત્તમ્* । પ્રીણીતેન્દ્રિયશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તતો ભગવતા આત્મા સ્વવેષેણ સ્થાપિતઃ । તતો વિરૂપો બુદ્ધં ભગવન્તં દૃષ્ટ્વા કથયતિ: અભિરૂપતરસ્ ત્વમ્ ઇદાનીં સંવૃત્તઃ । કસ્ય કર્મણઃ પ્રભાવાદ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: વિદ્યા મે અસ્તિ ચિત્તપ્રસાદજનની નામ્ના, તસ્યા એષ પ્રભાવ ઇતિ । તતસ્ તેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્*, તેષાં ચ મહાશ્રાવકાણામ્ આલયસમાપન્નાનામ્* । તતો ઽસ્ય લક્ષ્મીઃ પ્રાદુર્ભૂતા । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત વિરૂપેણ કર્માણિ કૃતાનિ, યેનૈવ દુર્વર્ણો દુર્દર્શનો ઽષ્ટાદશભિર્ દૌર્વર્ણિકદોષૈઃ સમન્વાગતઃ । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: વિરૂપેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 251 --------------------
વિરૂપેણૈવ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ પુષ્યો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સો ઽપરેણ સમયેનાન્યતમાં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । અથ પુષ્યઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સમન્વાહર્તું પ્રવૃત્તઃ । પશ્યતિ તસ્મિન્ કાલે દ્વૌ બોધિસત્વૌ સંનિકૃષ્ટૌ: ભગવાઞ્ છાક્યમુનિર્ મૈત્રેયશ્ ચ । મૈત્રેયસ્ય સ્વસંતતિઃ પરિપક્વા, શાસ્તુર્ વૈનેયા અપરિપક્વાઃ । શાક્યમુનેસ્ તુ સ્વસંતતિર્ અપરિપક્વા, વૈનેયાઃ પરિપક્વાઃ । અથ પુષ્યઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ શાક્યમુનેર્ બોધિસત્વસ્ય સંતતિપરિપાચનાર્થં હિમવન્તં પર્વતમ્ અભિરુહ્ય રત્નગુહાં પ્રવિશ પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા તેજોધાતું સમાપન્નઃ । તસ્મિંશ્ ચ કાલે શાક્યમુનિર્ બોધિસત્વઃ ફલમૂલાનામ્ અર્થે હિમવન્તં પર્વતમ્ અભિરૂઢઃ । સ ઇતસ્ તતશ્ ચઞ્ચૂર્યમાણો દદર્શ પુષ્યં સમ્યક્સંબુદ્ધં દ્વાત્રિંષતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન તથાવિધં ચિત્તસમાધાનં સમાસાદિતમ્*, યદ્ એકપાદેન સપ્ત રાત્રિંદિવાનિ એકયા ગાથયા સ્તુતવાન્*:
ન દિવિ ભુવિ વા નાસ્મિંલ્ લોકે ન વૈશ્રવણાલયે
ન મરુભવને દિવ્યે સ્થાને ન દિક્ષુ વિદિક્ષુ વા ।
ચરતુ વસુધાં સ્ફીતાં કૃત્સ્નાં સપર્વતકાનનાં
પુરુષવૃષભાસ્ત્ય્ અન્યસ્ તુલ્યો મહાશ્રમણસ્ તવ

અથ પુષ્યઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પરિપક્વસંતતિં શાક્યમુનિં બોધિસત્વં દૃષ્ટ્વા સાધુકારમ્ અદાત્*: સાધુ સાધુ સત્પુરુષ ।
અનેન બલવીર્યેણ સંપન્નેન દ્વિજોત્તમ ।
નવ કલ્પાઃ પરાવૃત્તાઃ સંસ્તુત્યાદ્ય તથાગતમ્*