અવદાનશતક · અધ્યાય 98

તતો ભગવાન્ મહેશાખ્યાભિર્ દેવતાભિઃ પરિવૃતઃ તસ્યાં ગુહાયાં સ્થિતઃ । તત્ર ગુહાનિવાસિની દેવતા અલ્પેશાખ્યત્વાન્ ન શક્નોતિ તાં ગુહાં સમભિરોઢુમ્* । તતો વિકૃતનયના ભૂત્વા ભગવન્તં ભીષયતે । યદા સુચિરમ્ અપિ ભીષયમાણા ન શક્નોતિ ભગવતો ઽપકારં કર્તુમ્*, તદા તયા પ્રસાદો લબ્ધઃ: શોભનો ઽયમ્ ઋષિઃ સિદ્ધવ્રતશ્ ચેતિ । તતઃ સા ઉદારં રૂપમ્ અભિનિર્માય ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય ક્ષમાપયિત્વા પિણ્ડકેન પ્રતિપાદિતવતી ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 252 --------------------
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ગુહાનિવાસિની દેવતા બભૂવ, અયમ્ વિરૂપઃ સઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન સંસારે ઽનન્તં દુઃખમ્ અનુભૂતવાન્* । ઇદાનીમ્ અપિ તેનૈવ હેતુના વિરૂપઃ સંવૃત્તઃ । યદ્ અનેન પશ્ચાચ્ ચિત્તં પ્રસાદિતમ્*, તેનાસ્ય અપગતા અલક્ષ્મીઃ પ્રાદુર્ભૂતા । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_98 ગઙ્ગિકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । વારાણસ્યામ્ અન્યતમો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો ન પુત્રો ન દુહિતા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: અનેકધનસમુદિતં મે ગૃહમ્*, ન મે પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાત્ સર્વસ્વાપતેયમ્ અપુત્રકમ્ ઇતિ કૃત્વા રાજવિધેયં ભવિષ્યતીતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણનૈમિત્તિકસુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવૈર્ ઉચ્યતે: દેવતારાધનં કુરુષ્વેતિ । સો ઽપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી શિવવરુણકુબેરશક્રબ્રહ્માદીન્ અન્યાંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્ આયાચતે । તદ્યથા આરામદેવતા વનદેવતાશ્ ચત્વરદેવતાઃ શૃઙ્ગાટકદેવતાઃ । સહજાઃ સહધાર્મિકા નિત્યાનુબદ્ધા અપિ દેવતા આયાચતે સ્મ । અસ્તિ ચૈષ લોકે પ્રવાદો યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યદ્ એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । કતમેષાં ત્રયાણામ્* । માતાપિતરાઉ રક્તૌ ભવતઃ સંનિપતિતૌ, માતા ચ કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી, ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ ।
સ ચૈવમ્ આયાચનપરસ્ તિષ્ઠતિ । અન્યતમશ્ ચ સત્વો ઽન્યતમસ્માત્ સત્વનિકાયાચ્ ચ્યુત્વા તસ્ય પ્રજાપત્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તઃ । પઞ્ચાવેણિકા ધર્મા એકત્યે પણ્ડિતજાતીયે માતૃગ્રામે । કતમે
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 253 --------------------
પઞ્ચ? રક્તં પુરુષં જાનાતિ વિરક્તં {પુરુષં} જાનાતિ । કાલં જાનાતિ ઋતું જાનાતિ । ગર્ભમ્ અવક્રાન્તં જાનાતિ । યસ્ય સકાશાદ્ ગર્ભો ઽવક્રામતિ તં જાનાતિ । દારકં જાનાતિ દારિકાં જાનાતિ । સચેદ્ દારકો ભવતિ, દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સચેદ્ દારિકા ભવતિ, વામં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સા આત્તમનાત્તમનાઃ સ્વામિન આરોચયતિ: દિષ્ટ્યા આર્યપુત્ર વર્ધસે । આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । યથા ચ મે દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ, નિયતં દારકો ભવિષ્યતીતિ । સો ઽપ્ય્ આત્તમનાત્તમનાઃ પૂર્વકાયમ્ અભ્યુન્નમય્ય (સ્પેયેર્: અત્યુન્નમય્ય) દક્ષિણં બાહુમ્ અભિપ્રસાર્યોદાનમ્ ઉદાનયતિ: અપ્ય્ એવાહં ચિરકાલાભિલષિતં પુત્રમુખં પશ્યેયમ્* । જાતો મે સ્યાન્ નાવજાતઃ । કૃત્યાનિ મે કુર્વીત । ભૃતઃ પ્રતિબિભૃયાત્* । દાયાદ્ યં પ્રતિપદ્યેત । કુલવંશો મે ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાત્* । અસ્માકં ચાપ્ય્ અતીતકાલગતાનામ્ અલ્પં વા પ્રભૂતં વા દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા મમ નામ્ના દક્ષિણામ્ આદેક્ષ્યતે: ઇદં તયોર્ યત્રતત્રોપપન્નયોર્ ગચ્છતોર્ અનુગચ્છત્વ્ ઇતિ । આપન્નસત્વાં ચૈનાં વિદિત્વા ઉપરિપ્રાસાદતલગતામ્ અયન્ત્રિતાં ધારયતિ, શીતે શીતોપકરણૈર્ ઉષ્ણે ઉષ્ણોપકરણૈર્ વૈદ્યપ્રજ્ઞપ્તૈર્ આહારૈર્ નાતિતિક્તૈર્ નાત્યમ્લૈર્ નાતિલવણૈર્ નાતિમધુરૈર્ નાતિકટુકૈર્ નાતિકષાયૈસ્ તિક્તામ્લલવણમધુરકટુકકષાયવિવર્જિતૈર્ આહારૈઃ । હારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્રીમ્ અપ્સરસમ્ ઇવ નન્દનવનવિચારિણીં મઞ્ચાન્ મઞ્ચં પીઠાત્ પીઠમ્ અનવતરન્તીમ્ અધરાં ભૂમિમ્* । ન ચાસ્યાઃ કિંચિદ્ અમનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં યાવદ્ એવ ગર્ભસ્ય પરિપાકાય । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા ગઙ્ગિક ઇતિ નામ કૃતમ્* । ગઙ્ગિકો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ॥

સ ચ નિર્ભેદભાગીયૈઃ કુશલમૂલૈઃ સમન્વાગતો ગૃહાવાસે નાભિરમતે । સ માતાપિતરૌ પાદયોર્ નિપત્ય વિજ્ઞાપયતિ: અમ્બ તાત અનુજાનીતં મામ્*, ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । તતો ઽસ્ય માતાપિતરાવ્ એકપુત્રક ઇતિ કૃત્વા નાનુજાનીતઃ । તતો ગઙ્ગિકસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: દુર્લભો મનુષ્યપ્રતિલાભઃ, દુર્લભશ્ ચ તથાગતપ્રાદુર્ભાવઃ, તથેન્દ્રિયસંપદ્ અપિ દુર્લભા । કો મે ઉપાયો ભવેદ્ યદ્ અહં ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજેયમ્ ઇતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: યન્વ્ અહં પ્રણિધાનં કૃત્વા આત્માનમાત્મના જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેયમ્*, યથા મનુષ્યાત્વમ્ આસાદ્ય લઘુ લઘ્વ્ એવ પ્રવ્રજેયમ્ ઇતિ । તેનૈવં વિચિન્ત્ય વિષં ભક્ષિતમ્*, ન ચ કાલં કરોતિ । અગ્નૌ પતિતઃ, પર્વતાદ્ આત્માનમ્ ઉત્સૃષ્ટવાન્*, નદ્યાં ચારકાયાં પતિતઃ, તત્રાપિ કાલં ન કરોતિ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: કઃ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેન કાલં કુર્યામ્ ઇતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: સર્વથાયં રાજા અજાતશત્રુશ્ ચણ્ડો રભસઃ કર્કશઃ સાહસિકશ્ ચ । યન્વ્ અહમ્ અસ્ય ગૃહે રાત્રૌ સંધિં છિન્દ્યામ્ ઇતિ । સ રાજગૃહં નગરં ગત્વા રાત્રૌ સંપ્રાપ્તાયાં ભગ્ને ચક્ષુષ્પથે સંધિમ્ આરબ્ધશ્ છેત્તુમ્* । તતો રક્ષિભિર્ જીવગ્રાહં ગૃહીત્વા રાજ્ઞો ઽજાતશત્રોર્ ઉપનીતઃ: અયં દેવ ચૌરો દુષ્ટો ઽપકારી ચ, યો રાજકુલે રાત્રૌ સંધિં છિન્દતીતિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 254 --------------------
તતો રાજ્ઞા અપરાધિક ઇતિ કૃત્વા વધ્ય ઉત્સૃષ્ટઃ । તતો વ્યધ્યઘાતૈર્ નીલામ્બરવસનૈઃ કરવીરમાલાસક્તકણ્ઠેગુણ ઉદ્યતશસ્ત્રપાણિભી રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષુ શ્રાવણામુખેષ્વ્ અનુશ્રાવ્ય દક્ષિણેન નગરદ્વારેણ નિષ્કાસ્ય શીતવનં શ્મશાનં નીયતે । સ નીયમાનસ્ તાન્ વધ્યઘાતાન્ આહ: શીઘ્રં શીઘ્રં ભવન્તો ગચ્છન્તુ, મા કદાચિદ્ રાજ્ઞશ્ ચિત્તસ્યાન્યથાત્વં સ્યાદ્ ઇતિ । તતો વ્યધ્યઘાતૈર્ એષા પ્રવૃત્તી રાજ્ઞો નિવેદિતા । તતો રાજ્ઞા પ્રતિનિવર્ત્ય પૃષ્ઠઃ: કો હેતુર્ યત્ ત્વમ્ ઇષ્ટં જીવિતં પરિત્યક્તુમ્ ઇચ્છસીતિ । તેન સ વૃત્તાન્તો વિસ્તરેણ રાજ્ઞે સમાખ્યાતઃ । તતો રાજા અજાતશત્રુઃ કદમ્બપુષ્પવદ્ આહૃષ્ટરોમકૂપઃ સાશ્રુકણ્ઠો રુદન્ મુખ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: અહો સુપરિપક્વા અસ્ય બુદ્ધિસંતતિઃ, સ્વવગતઃ સંસારદોષઃ, સુપ્રતિલબ્ધા શ્રદ્ધાસંપત્*, યત્ર નામાયં પ્રવ્રજ્યાહેતોર્ ઇદમ્ ઇષ્ટં જીવિતં પરિત્યક્તું વ્યવસિતઃ । તતો રાજ્ઞા સમાશ્વાસ્યોક્તઃ: પુત્રક અહં પ્રભુસ્ તે જીવિતસ્ય । ગચ્છેદાનીં ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજેતિ । સ રાજ્ઞોત્સૃષ્ટો ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષો ઽગ્રો મે ભિક્ષવો ભિક્ષૂણાં મમ શ્રાવકાણાં શ્રદ્ધાપ્રવ્રજિતાનાં યદુત ગઙ્ગિકો વારાણસેયઃ શ્રેષ્ઠિપુત્ર ઇતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત ગઙ્ગિકેન કર્માણિ કૃતાનિ, યેનૈષાં વિપાકાન્ નાગ્નિઃ કાયે ઽવકાશતિ, ન વિષમ્*, ન ચ શસ્ત્રમ્*, નોદકેન કાલં કરોતિ, અર્હત્વં ચાનેન પ્રાપ્તમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: ગઙ્ગિકેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । ગઙ્ગિકેનૈવ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*