અવદાનશતક · અધ્યાય 96

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । વારાણસ્યાં નગર્યામ્ અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠીપુત્રઃ સ્થવિરસકાશે પ્રવ્રજિતઃ । સ ચ સ્થવિરો ઽર્હન્, સ રાગવિપ્રહીણઃ । યાવત્ તત્ર દેશે પર્વ સમુપસ્થિતમ્* । તતસ્ તરુણભિક્ષુણા સ્થવિર ઉત્થાપ્યતે: ઉત્તિષ્ઠ ગોચરગ્રામં ગમિષ્યાવ ઇતિ । સ્થવિર આહ: વત્સ અદ્યાપિ પ્રાતર્ એવ, ગચ્છ તાવત્ કુશલપક્ષં પ્રતિજાગૃહીતિ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ તરુણભિક્ષુણા સ્થવિર ઉત્થાપ્યતે: ઉત્તિષ્ઠ ગોચરગ્રામં ગમિષ્યાવ ઇતિ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ સ્થવિર આહ: વત્સ અદ્યાપિ પ્રાતર્ એવ, ગચ્છ તાવત્ કુશલપક્ષં પ્રતિજાગૃહીતિ । તતસ્ તેન તરુણભિક્ષુણા રસગૃધ્રેણ ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્: મા ત્વં પઞ્ચભિર્ અપિ જન્મશતૈર્ જીવઃ કોશાન્ નિર્ગચ્છ, એષો ઽહં નિર્ગત ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન તરુણભિક્ષુઃ, અયમ્ સંસારઃ । યદ્ અનેનાર્હતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષ્ય ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્*, તસ્ય કર્મણો વિપાકેન પઞ્ચ જન્મશતાનિ મૃતકુણપ એવ માતુઃ કુક્ષેર્ નિર્ગતઃ । નિર્ગતેષુ પઞ્ચસુ જન્મશતેષુ ઇદાનીમ્ અનેન મનુષ્યત્વમ્ આસાદિતમ્* । તતસ્ તત્ સ્મૃત્વા કથયતિ: દુઃખં સંસારઃ, પરમદુઃખં સંસાર ઇતિ । યદ્ અનેન વિપ્રતિસારજાતેન સ્થવિરસ્યાત્યયો દેશિતઃ, બ્રહ્મચર્યવાસશ્ ચ પરિપાલિતઃ, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 247 --------------------
અવ્શ્_96 ગુપ્તિકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । યદા ભગવતા સ્તવકર્ણિકનિમન્ત્રિતેન સૌપારકે નગરે મહાજનવિનેયાકર્ષણં કૃતમ્*, તદા સર્વઃ સૌપારકનિવાસી જનકાયો બુદ્ધનિમ્નો ધર્મપ્રવણઃ સંઘપ્રાગ્ભારો વ્યવસ્થિતઃ ॥
સૌપારકે નગરે ઽન્યતમો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ જાતમાત્રસ્ય સર્વશરીરં પિટકૈઃ સ્ફુટં સંવૃત્તમ્* । યદા તે પિટકાઃ સ્ફુટિતાઃ, તદા એકધનો માંસપિણ્ડઃ સંસ્થિતઃ । પૂયશોણિતં ચાસ્ય શરીરાત્ પ્રઘરન્ મહદ્દૌર્ગન્ધં જનયતિ । તતો ઽસ્ય પિતા ઐશ્વર્યબલાધાનેન દ્રવ્યમન્ત્રૌષધિપરિચારકસમેતઃ સ્વયમ્ એવારબ્ધશ્ ચિકિત્સાં કર્તુમ્*, ન ચાસૌ વ્યાધિર્ ઉપશમં ગચ્છતિ કર્મબલાધાનપ્રાપ્તત્વાત્* । સ સ્વશરીરં તથા વિક્ષતમ્ અપત્રાપ્ય પરિગૃહીતં વસ્ત્રૈર્ ગોપાયતિ । તસ્ય ગુપ્તિક ઇતિ નામ કૃતમ્* । યાવદ્ ગુપ્તિકો દારકો મહાન્ સંવૃત્તસ્ તસ્ય વયસ્યકાઃ સહજાતકાઃ શ્રાવસ્ત્યાઃ સૌપારકનગરમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । તતસ્ તૈઃ પિતુર્ અસ્ય કથ્યતે: તાત યદ્ય્ એષ શ્રાવસ્તીં નીયતે, શક્યેતાસ્માદ્ વ્યાધેઃ પરિમોચયિતુમ્*, યસ્માત્ તત્ર સન્તિ વૈદ્યભૈષજાદયઃ સુલભા ઇતિ ॥
તતઃ પિત્રા તદ્ વચનમ્ ઉપશ્રુત્ય પ્રભૂતાનિ રત્નાનિ પરિચારકાંશ્ ચ દત્વા શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રેષિતઃ । સો ઽનુપૂર્વેણ વયસ્યકસહાયઃ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્રાપ્ય્ અસ્ય કર્મજો વ્યાધિઃ સત્ય્ અપિ વૈદ્યદ્રવ્યૌષધિપરિચારકબાહુલ્યે ન શક્યતે ચિકિત્સિતુમ્* । યાવદ્ અસાવ્ અપરેણ સમયેન જેતવનં નિર્ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્* । પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્મૈ ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતો ઽનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતશ્ ચ દેશિતાઃ । સ સંસ્કારાનિત્યતાં વિદિત્વા ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 248 --------------------
સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તે ઽપ્ય્ અસ્ય સહજાતકાસ્ તેનૈવ સંવેગેન પ્રવ્રજિતાઃ ॥

તે યેનાયુષ્માન્ ગુપ્તિકસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્યાયુષ્મન્તં ગુપ્તિકમ્ ઇદમ્ અવોચન્*: કિમ્ આયુષ્મન્ ગુપ્તિક પ્રલોપધર્મ, કિં વા અત્ર લોકે ઽપ્રલોપધર્મ? રૂપમ્ આયુષ્મન્તઃ પ્રલોપધર્મ । તસ્ય નિરોધાન્ નિર્વાણમ્ અપ્રલોપધર્મ । વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્તઃ પ્રલોપધર્મ । તસ્ય નિરોધાન્ નિર્વાણમ્ અપ્રલોપધર્મ । કિં મન્યધ્વે આયુષ્મન્તઃ: રૂપં નિત્યં વા અનિત્યં વા? અનિત્યમ્ ઇદમ્ આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । યત્ પુનર્ અનિત્યં દુઃખં વા તન્ ન વા, દુઃખમ્*? દુઃખમ્ ઇદમ્ આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । યત્ પુનર્ અનિત્યં દુઃખં વિપરિણામધર્મ, સત્યમ્ અપિ તચ્ છ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવક આત્મત ઉપગચ્છેદ્ એતન્ મમ, એષો ઽહમ્ અસ્મિ, એષ મે આત્મેત્ય્ એવમ્ એતત્? નો આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । કિં મન્યધ્વે આયુષ્મન્તઃ: વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નિત્યં વા અનિત્યં વા? અનિત્યમ્ ઇદમ્ આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । યત્ પુનર્ અનિત્યં દુઃખમ્*? દુઃખમ્ ઇદમ્ આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । યત્ પુનર્ અનિત્યં દુઃખં વિપરિણામધર્મ, અપિ તચ્ છ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવક આત્મત ઉપગચ્છેત્*: એતન્ મમ, એષો ઽહમ્ અસ્મિ, એષ મે આત્મેતિ? નો આયુષ્મન્ ગુપ્તિક । તસ્માત્ તર્હિ આયુષ્મન્તો યત્ કિંચિદ્ રૂપમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ આધ્યાત્મિકં વા બાહ્યં વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા, યદ્ વા દૂરે, યદ્ વાન્તિકે, તત્ સર્વં નૈતન્ મમ, નૈષો ઽહમ્ અસ્મિ, નૈષ મે આત્મેત્ય્ એવમ્ એતદ્ યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યમ્* । યા કાચિદ્ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા યત્ કિંચિદ્ વિજ્ઞાનમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ આધ્યાત્મિકં વા બાહ્યં વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા, યદ્ વા દૂરે, યદ્ વાન્તિકે, તત્ સર્વં નૈતન્ મમ, નૈષો ઽહમ્ અસ્મિ, નૈષ મે આત્મેત્ય્ એવમ્ એતદ્ યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યમ્* । એવંદર્શી આયુષ્મન્તઃ શ્રુતવાન્ આર્યશ્રાવકો રૂપાદ્ અપિ નિર્વિદ્યતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનાદ્ અપિ । નિર્વિણ્ણો વિરુજ્યતે, વિરકો વિમુચ્યતે । વિમુક્તમ્ એવં જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ: ક્ષીણા મે જાતિઃ, ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયમ્* । નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ ॥
અસ્મિન્ ખલુ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે તેષાં સહજાતકાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ ઉત્પન્નમ્* । ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત ગુપ્તિકેન કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાસ્ય શારીરમ્ એવં બીભત્સવ્યાધિબહુલં દુર્ગન્ધં સંવૃત્તમ્* । કિં કર્મ કૃતં યેન તીક્ષ્ણનિશિતબુદ્ધિઃ સંવૃત્તઃ, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: ગુપ્તિકેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । ગુપ્તિકેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 249 --------------------
કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*