અવદાનશતક · અધ્યાય 95

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યામ્ અન્યતમા ગૃહપતિપત્ની શ્રાદ્ધા ભદ્રા કલ્યાણાશયા । સા અભીષ્ણં શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકયાચનકેભ્યો દાનાનિ દદાતિ । તસ્યા અપરેણ સમયેન ભર્તા કાલગતઃ । યાવદ્ અસ્યાઃ પુત્રઃ સ્વગૃહે સ્વામી સંવૃત્તઃ । સ ચ મત્સરી કુટુકુઞ્ચકઃ આગૃહીતપરિષ્કારઃ કાકાય બલિં ન પ્રદાતું વ્યવસ્યતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાન્ દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રદૂષયતિ । તસ્ય માતા તેનૈવ પૂર્વક્રમેણ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકેભ્યો દાનપ્રદાનાન્ય્ અનુપ્રયચ્છતિ । તસ્યાઃ પુત્રો માત્સર્યાભિભૂતઃ કથયતિ: અમ્બ ન મે રોચતે (સ્પેયેર્: રોચ્યતે) । મા દાનમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । સા કથયતિ: પુત્રક ઇહ કુલે એષ કુલધર્મ ઇતિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 244 --------------------
તતસ્ તેન પૃથગ્ભક્તેન સ્થાપિતા । તથાપ્ય્ અસાવ્ ઉપાર્ધાદ્ દાનમ્ અનુપ્રયચ્છતિ, ઉપાર્ધમ્ આત્મના પરિભુઞ્ક્તે । તતસ્ તેન માત્સર્યાભિભૂતેન ક્રોધેનાવૃતબુદ્ધિના ભૂયો નિવાર્યત એવ । યદા સર્વાવસ્થાયાં ન શક્નોતિ વારયિતુમ્*, તદા માતરમ્ ઉવાચ: અમ્બ કિંચિત્ કરણીયમ્ અસ્તિ, અવવરકં પ્રવિશેતિ । સા ઋજુસ્વભાવતયા અવવરકં પ્રવિષ્ટા । તતસ્ તેન દ્વારં બદ્ધ્વા એકં ભક્તચ્છેદં કારિતા । સા કથયતિ: પુત્ર બુભુક્ષિતાસ્મીતિ । તતસ્ તેન ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્*: ભસ્મ ખાદેતિ । યાવત્ તેનાસૌ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તા સકરુણકરુણં વિક્રોશમાના ષડ્ ભક્તચ્છેદાન્ કારિતા, તથાપિ ન પ્રતિમુક્તા । કાલગતા । તદાસ્ય માત્સર્યેણાવૃતસ્ય માતૃવિયોગાદ્ વિપ્રતિસારો જાતઃ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ગૃહપતિપુત્રઃ, અયં સ લેકુઞ્ચિકઃ । યદ્ અનેન માતુર્ અપકારઃ કૃતસ્ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન કલ્પમ્ અવીચૌ મહાનરક ઉત્પન્નઃ । તેનૈવ હેતુના ઇદાનીમ્ અપ્ય્ અર્હત્વપ્રાપ્તઃ ષડ્ ભક્તચ્છેદાન્ કૃત્વા ભસ્માદ્ અનાહાર એવ પરિનિર્વૃતઃ । અન્યાન્ય્ અપિ ભિક્ષવો લેકુઞ્ચિકેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યામ્ અન્યતમો બ્રાહ્મણો દેવતાર્ચિકઃ સર્વેષાં વારાણસેયાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનાં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽભિમતશ્ ચ સર્વજનસ્ય । ધર્મતા ચૈષા યદ્ અસતિ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોક ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકમ્પકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । યાવદ્ અન્યતમઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો વારાણસીં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । સ ચ તત્ર પૂર્ણહસ્તઃ પૂર્ણપાત્રો નિર્ગચ્છતિ । તેન બ્રાહ્મનેન દૃષ્ટઃ । તસ્ય માત્સર્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । કથયતિ: આનય યાવત્ પાત્રં પશ્યામીતિ । અસમન્વાહૃત્ય ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં જ્ઞાનદર્શનં ન પ્રવર્તત ઇતિ । તેન ભદન્તેનોપનામિતમ્* । તતસ્ તેન પૃથિવ્યામ્ ઉત્સૃજ્ય પાદેનાભિમૃદિતમ્* । તતસ્ તેન પ્રત્યેકબુદ્ધેન ભક્તછેદઃ કૃતઃ । ન ચ તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય વિપ્રતિસારો જાતઃ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ બ્રાહ્મણઃ, અયમ્ એવાસૌ લેકુઞ્ચિકઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતો બભૂવ । તત્રાનેન બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ । તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનાં કર્મણામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_95 સંસારઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 245 --------------------
સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । સ જાતમાત્ર એવ ગૃહમ્ અવલોક્ય વાચં નિશ્ચારયતિ સ્મ: દુઃખો ભવન્તઃ સંસારઃ, પરમદુઃખઃ સંસારઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અયં જાતમાત્ર એવ સંસાર ઇતિ ઘોષયતિ, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય સંસાર ઇતિ નામેતિ । સંસારો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ।

યદા સંસારો દારકઃ ક્રમેણ મહાન્ સંવૃત્તઃ, સ પ્રકૃતિજાતિસ્મરત્વાચ્ ચ જનકાયસ્ય ધર્મં દેશયતિ: મા ભવન્તો ગુરુષુ ગુરુસ્થાનીયેષુ માતાપિતૃષ્વ્ આચાર્યોપાધ્યાયેષુ વા ખરવાચં નિશ્ચારયત । દુઃખં સંસાર ઇતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પરિભ્રમઞ્ જેતવનં નિર્ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્* । પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્મૈ ભગવતા સંસારવૈરાગ્યિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સંસારો દારકઃ સંસારે દોષદર્શી ભૂત્વા માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । સો ઽર્હત્વપ્રાપ્તો ઽપિ ભિક્ષૂણાં ધર્મં દેશયતિ: મા આયુષ્મન્તો ગુરુષુ ગુરુસ્થાનીયેષુ માતાપિતૃષ્વ્ આચાર્યોપાધ્યાયેષુ {વા} ખરવાચં નિશ્ચારયત । દુઃખં સંસારઃ, પરમદુઃખં સંસાર ઇતિ । ++++++++++++++॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સંસારેણ કર્માણિ કૃતાનિ, યેન પઞ્ચ જન્મશતાનિ મૃતકુણપ એવ માતુઃ કુક્ષેર્ નિર્ગતઃ । પ્રવ્રજ્ય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 246 --------------------
ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સંસારેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સંસારેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*