અવદાનશતક · અધ્યાય 94

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવત્ તત્ર દ્વૌ ભિક્ષૂ સંશીલિકૌ । તત્રૈકો બહુશ્રુતો ઽર્હન્*, દ્વિતીયો ઽલ્પશ્રુતઃ પૃથગ્જનશ્ ચ । તત્ર યો ઽસાવ્ અર્હન્* બહુશ્રુતઃ, સ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં બહૂનિ ચ નિમન્ત્રણકાનિ પ્રતિલભતે । સ તં સંશીલિકભિક્ષું યત્ર નિમન્ત્રિતો ભવતિ, તત્ર પશ્ચાચ્છ્રમણં નયતિ । યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ દિવસે ઽર્હન્ નિમન્ત્રિતઃ । નિમન્ત્રણકં ગન્તુકામસ્ તં પશ્ચાચ્છ્રમણમ્ આગચ્છતિ, ન ચ પ્રતિલભતે । તતસ્ તેન તસ્યાદર્શનાદ્ અન્યો ભિક્ષુર્ નીતઃ । યાવત્ તત્ર તરુણભિક્ષુભિર્ ઔદ્ધત્યાભિપ્રાયૈર્ એવમ્ ઉક્તમ્*: પશ્યત ભદન્તા યાવત્ તેનાયં પશ્ચાચ્છ્રમણો ઽદ્ય ન નીતો ઽન્યો નીત ઇતિ । તતસ્ તેન ક્રોધાભિભૂતેનાર્હતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષ્ય ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્* । # # # # # # # # # # # # તેન પઞ્ચ જન્મશતાન્ય્ અહસ્તો જાતઃ । યદા આશયતો વિપ્રતિસારજાતેન અત્યયમ્ અત્યયતો દેશિતં વિવૃતમ્ ઉત્તાનીકૃતમ્*, તેન હસ્તૌ પ્રતિલબ્ધૌ । યત્ પુનસ્ તેન પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં ધાતુકૌશલમ્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 241 --------------------
આયતનકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં ચ કૃતમ્*, તેન મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_94 લેકુઞ્ચિકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો બ્રહ્મણ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો દુર્વર્ણો દુર્દર્શનો ઽવહોડિમકઃ । જાતમાત્રસ્ય ચાસ્ય માતુઃ સ્તનાભ્યાં ક્ષીરમ્ અન્તર્હિતમ્* । યાવત્ તેન બ્રાહ્મણેન તસ્યાન્યા ધાત્રી આનીતા । તસ્યા અપિ ક્ષીરમ્ અન્તર્હિતમ્* । તસ્ય દારિકસ્ય કર્મવિપાકતઃ । યદાસ્ય ક્ષીરસંભવઃ સર્વૈર્ અપ્ય્ ઉપાયૈર્ ન સંભવતિ, તદાસૌ લેહેનોદ્ભૃતઃ (સ્પેયેર્: લેહેનોદ્ધૃતઃ) । તસ્ય લેકુઞ્ચિક ઇતિ નામધેયં કૃતમ્* । સો ઽલ્પેશાખ્યો ઽલ્પપુણ્યશ્ ચ ॥
યદા મહાન્ સંવૃત્તસ્ તદા ઉદરપૂરણમ્ અપિ નાસાદયતિ । પશ્યતિ ચ ભિક્ષૂન્ સુનિવસિતાન્ સુપ્રાવૃતાન્ ભ્રમરસદૃશાનિ પાત્રાણિ ગૃહીત્વા શ્રાવસ્તીં પિણ્ડાય પ્રવિશતઃ । તાંશ્ ચ પૂર્ણહસ્તાન્ પૂર્ણપાત્રાન્ પ્રતિનિષ્ક્રામતઃ । તસ્ય દૃષ્ટ્વા ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજ્યાભિલાષ ઉત્પન્નઃ । સ માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતો ઽપ્ય્ ઉદરપૂરણં નાસાદયતિ । તેન તેનૈવ સંવેગેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 242 --------------------
યાવદ્ અસાવ્ અપરેણ સમયેન ભગવતો ગન્ધકુટીં સંમાર્જિતું પ્રવૃત્તઃ । સ તાં સંમૃજ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્તીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । તતસ્ તેન પ્રભૂતઃ પ્રણીતશ્ ચ પિણ્ડપાત આસાદિતઃ, યેનાસ્ય સંતર્પિતાનીન્દ્રિયાણિ મહાભૂતાનિ । તતસ્ તેન સંતર્પિતેન્દ્રિયેણ કૃત્સ્ના રાત્રિર્ ધ્યાનવિમોક્ષસમાપત્તિભિર્ અતિનામિતા । તતો ઽસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: શોભનો ઽયમ્ ઉપાયો યન્વ્ અહં ભિક્ષુસંઘં વિજ્ઞાપયેયમ્ ઇતિ । તેન સર્વ એવ ભિક્ષુસંઘો વિજ્ઞાપિતઃ: અહં ભદન્ત અલ્પપુણ્યો યદા ગન્ધકુટીં સંમૃજ્ય પિણ્ડપાતં પ્રવિશામિ, તદા તૃપ્તિં લભે । તન્ મે સંઘઃ કારુણ્યં કરોતુ, નાન્યેન ભગવતો ગન્ધકુટી સંમ્રાષ્ટવ્યેતિ । તતઃ સંઘેન ક્રિયાકારઃ કૃતઃ: ન કેનચિદ્ ભગવતો ગન્ધકુટી સંમ્રાષ્ટવ્યેતિ । સ વિસ્રબ્ધો ગન્ધકુટીં સંમૃજ્ય પશ્ચાચ્ છ્રાવસ્તીં પિણ્ડાય પ્રવિશતિ ॥
તસ્મિંશ્ ચ સમયે આયુષ્માઞ્ છારદ્વતીપુત્રઃ પઞ્ચશતપરિવારો જનપદે વર્ષોષિતઃ શ્રાવસ્ત્યામ્ અભ્યાગતઃ । તતઃ શાસ્તુર્ ગૌરવજાતો ગન્ધકુટીં સંમાર્ષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । સ આયુષ્મતા લેકુઞ્ચિકેન લક્ષિતઃ । તેનોચ્યતે: સ્થવિર ઉદરે મમ પ્રહારો દત્તઃ, યત્ તે ગન્ધકુટી સંમૃષ્ટેતિ । સ્થવિરઃ પ્રાહ: કથમ્ ઇતિ? લેકુઞ્ચિકઃ કથયતિ: સ્થવિર, યદાહં ગન્ધકુટીં ન સંમાર્જિતવાંસ્ તદા પિણ્ડપાતં નાસાદયામીતિ । તતઃ સ્થવિરશારિપુત્રેણોક્તમ્: યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ અન્યત્ર નિમન્ત્રિતઃ । અલ્પોત્સુકસ્ ત્વં ભવ । અહં તત્ર તુભ્યં પિણ્ડપાતં દાસ્યામીતિ । તતઃ સ્થવિરશારિપુત્રઃ પઞ્ચશતપરિવારો નિમન્ત્રણકં પ્રસ્થિતઃ । લેકુઞ્ચિકો ઽપિ તેનૈવ સાર્ધં સંપ્રસ્થિતઃ । યદા ગૃહપતેર્ ગૃહસમીપં ગતસ્ તદા લેકુઞ્ચિકસ્ય કર્મવિપાકેન તસ્મિન્ ગૃહે મહાન્ કલહઃ સમુત્પન્નઃ । તત આયુષ્મતો લેકુઞ્ચિકસ્યૈતદ્ અભવત્: મમાલ્પપુણ્યતયા તત્ર કલહો જાત ઇતિ । તતઃ પ્રતિનિવૃત્ય વિહારં ગત્વા ભક્તચ્છેદમ્ અકરોત્* । તતો દ્વિતીયે દિવસે સ્થવિરશારિપુત્રેણોચ્યતે: કિમર્થં ત્વં ન ગત ઇતિ । તેનોક્તમ્*: સ્થવિરેણ નાવગતમ્*: મમાલ્પપુણ્યતયા યાદૃશસ્ તત્ર કલહો જાત ઇતિ । તતઃ સ્થવિરશારિપુત્રેણાન્યત્ર દિવસે તં પુરસ્કૃત્ય તદ્ ગૃહં પ્રવેશિતઃ । સંઘમધ્યે ચોપવિષ્ટસ્ય સતઃ પ્રદક્ષિણશ્ ચાહારો દીયતે । તત્ર પરિવેષકજનો વિસ્મરતિ । તેન સંઘમધ્યે દ્વિતીયો ભક્તચ્છેદઃ કૃતઃ ॥

યાવદ્ ઇયં પ્રવૃત્તિઃ સ્થવિરાનન્દેન શ્રુતા । શ્રુત્વા ચ લેકુઞ્ચિકમ્ ઉવાચ: તેન હિ ત્વમ્ ઇહૈવ જેતવને તિષ્ઠ, અહં તે પિણ્ડપાતમ્ આનેષ્યામીતિ । સ્થવિરાનન્દસ્યૈવંવિધા સ્મૃતિઃ । યદા ભગવતો ઽન્તિકાદ્ અશીતિર્ ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણ્ય્ ઉદ્ગૃહીતાનિ # # # । લેકુઞ્ચિકસ્ય ચ કર્માવરણેન સ્થવિરાનન્દેન વિસ્મૃતમ્* । તત્રાનેન તૃતીયો ભક્તચ્છેદઃ કૃતઃ । ચતુર્થે દિવસે સ્થવિરાનન્દેનાસ્થાં કૃત્વા પિણ્ડપાતો દત્તઃ । સો ઽપિ નિર્ગચ્છતઃ શ્વભિર્ અપહૃતઃ । તત્રાનેન ચતુર્થો ભક્તચ્છેદઃ કૃતઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 243 --------------------
પઞ્ચમે દિવસે સ્થવિરમૌદ્ગલ્યાયનેન શ્રુત્વા લેકુઞ્ચિકસ્યાથાય પિણ્ડપાતં ગૃહીત્વા ઋદ્ધ્યા સંપ્રસ્થિતમ્* । લેકુઞ્ચિકસ્ય કર્મવિપાકેન સુપર્ણિના પક્ષિરાજેન પક્ષૈઃ પરાહત્ય મહાસમુદ્રે પાતિતઃ । તત્રાનેન પઞ્ચમો ભતચ્છેદઃ કૃતઃ ॥
ષષ્ઠે દિવસે શારિપુત્રેણ શ્રુતમ્* । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: યન્વ્ અહં લેકુઞ્ચિકસ્ય પિણ્ડપાતં ###################### લેકુઞ્ચિકસ્ય કુટિકાદ્વારે ઽવસ્થિતઃ । તતો લેકુઞ્ચિકસ્ય કર્મવિપાકેન તદ્ અપિ દ્વારં શિલાભિર્ આવૃતમ્* । તતઃ શારિપુત્રેણ ઋદ્ધ્યા મોક્ષ્યામીતિ તત્ પાત્રં પૃથિવ્યાં સ્થાપિતમ્* । તદ્ અપિ લેકુઞ્ચિકસ્ય કર્મવિપાકેન । અથાશીતિષુ યોજનસહસ્રેષુ કાઞ્ચનમય્યાં પૃથિવ્યામ્ અવસ્થિતમ્* । તતો ઽપિ સ્થવિરશારિપુત્રેણ ઋદ્ધ્યા સમુદ્ધૃત્ય તત્ પિણ્ડકં મુખદ્વારશ્લેષિતે પિણ્ડપાતે તસ્ય કર્માવરણેન તન્ મુખમ્ એકધનં સંવૃત્તમ્* । તત આયુષ્માઞ્ છારિપુત્રો લેકુઞ્ચિકસ્યાભવ્યતાં જ્ઞાત્વા સંવિગ્નઃ । તેન ચ ભદન્તેન ષડ્ ભક્તચ્છેદાઃ કૃતાઃ ॥
તતઃ સપ્તમે દિવસે આયુષ્માલ્ લેકુઞ્ચિકઃ સત્વાનામ્ ઉદ્વેજનાર્થં કર્મણાં ચાવિપ્રણશસંદર્શનાર્થં કર્મબલોદ્ભાવનાર્થં ચ ભસ્મના પાત્રં પૂરયિત્વા બુદ્ધપ્રમુખસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય પુરસ્તાન્ નિષદ્ય ઉદકેનાલોડ્ય પીત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ । તમ્ અભિવીક્ષ્ય ભિક્ષવઃ સંવિગ્નાઃ તસ્ય શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત લેકુઞ્ચિકેન કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાર્હત્વપ્રાપ્તો ઽપિ ષડ્ ભક્તચ્છેદાન્ કૃત્વા સપ્તમે દિવસે નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: લેકુઞ્ચિકેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । લેકુઞ્ચિકેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*