અવદાનશતક · અધ્યાય 93

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । તત્રાન્યતરઃ શ્રેષ્ઠીપુત્રઃ સ્થવિરસકાશે પ્રવજિતઃ । સ ચ સ્થવિરો ઽર્હન્, સ રાગવિપ્રહીણઃ । યાવત્ તત્ર દેશે પર્વ પ્રત્યુપસ્થિતમ્* । તતસ્ તરુણભિક્ષુણા સ્થવિર ઉત્થાપ્યતે: ઉત્તિષ્ઠ ગોચરગ્રામં ગમિષ્યાવ ઇતિ । સ્થવિર આહ: વત્સ અદ્યાપિ પ્રગ્ એવ, ગચ્છ તાવત્ કુશલપક્ષં પ્રતિજાગૃહીતિ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ તરુણભિક્ષુણા સ્થવિર ઉત્થાપ્યતે: ઉત્તિષ્ઠ ગોચરગ્રામં ગમિષ્યાવ ઇતિ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ સ્થવિર આહ: વત્સ, અદ્યાપિ પ્રગ્ એવ, ગચ્છ તાવત્ કુશલપક્ષં પ્રતિજાગૃહીતિ । તતસ્ તેન તરુણભિક્ષુણા આહારગૃદ્ધ્રેણ (સ્પેયેર્: આહારગૃધ્રેણ) ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્* । # # # # # # ॥ # # # {મા સ્વપિહિ ગૃહે ષષ્ટિ વર્ષસહસ્રાણિ}, તસ્ય કર્મણો વિપાકેન ષષ્ટિ વર્ષસહસ્રાણિ માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉષિતઃ । યદ્ અભૂદ્ ધર્મમાત્સર્યં તેન દુઃપ્રજ્ઞઃ, કૃચ્છ્રેણેન્દ્રિયાણિ પરિપાચિતાનિ । યદ્ અનેન તત્ર પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં સ્થાનાસ્થાનકૌશલં ચ કૃતમ્*, તેન મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો વાગ્દુશ્ચરિતપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્* । એતે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ, યે સ્થવિરકસ્ય પૃથગ્જનભૂતસ્ય । એષ એવ ગુણગણો ભવિષ્યતિ યસ્ તસ્યૈવાર્હત્વં પ્રાપ્તસ્ય । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 239 --------------------
અવ્શ્_93 હસ્તકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ પ્રકૃતિજાતિસ્મરશ્ ચ । સ સ્વકં હસ્તં ગૃહીત્વા આલિઙ્ગતે ચુમ્બતિ પરિષ્વજતિ, વાચં ભાષતે: અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધૌ, અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકાવ્ ઇતિ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અયં જાતમાત્ર એવ હસ્તાવ્ આલિઙ્ગતે ચુમ્બતિ, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય હસ્તક ઇતિ નામેતિ । હસ્તકો દારક અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । યદા તત્ર દેશે કિંચિદ્ ભવતિ ભયમ્*, તદા સ જનકાયો ભીત ઇતશ્ ચામુતશ્ ચોદ્ભ્રાન્તો ભાણ્ડં ગોપાયતિ । સ તુ હસ્તૌ ગોપાયતિ, જનકાયસ્ય ચૈવં કથયતિ: મા ભવન્તો દક્ષિણીયેષુ ચિત્તં પ્રદૂષયત, મા પરુષાં વાચં ભાષયધ્વમ્*, અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકૌ, અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકાવ્ ઇતિ ॥
યાવદ્ અપરેણ સમયેન હસ્તકો જેતવનં ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્* । સ પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તતો ઽસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા હસ્તકેન વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યો માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 240 --------------------
ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । સો ઽર્હત્વપ્રાપ્તો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ ભિક્ષૂણાં ધર્મં દેશયતિ: મા ભવન્તો દક્ષિણીયેષુ ચિત્તં પ્રદૂષયત, મા ખરાં વાચં નિશ્ચારયત । અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકૌ, અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકાવ્ ઇતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત હસ્તકેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ યેનાર્હત્વપ્રાપ્તો ઽપ્ય્ એવમ્ એવ કથયતિ: અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકૌ, અહો બત મે હસ્તકૌ સુચિરેણ લબ્ધકાવ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: પ્રત્યક્ષકર્મફલદર્શી ભિક્ષવો ઽયં પુદ્ગલઃ । ઇચ્છથ યૂયમ્ અવધારયિતુમ્*? એવં ભદન્ત । હસ્તકેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । હસ્તકેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*