અવદાનશતક · અધ્યાય 92

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । તત્રાયં પ્રવ્રજિતો બભૂવ । તત્રાનેન દાનપ્રદાનાનિ દત્તાનિ, દશવર્ષસ્હસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ, પ્રણિધાનં ચ કૃતમ્*: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ યો ઽસૌ ભગવતા કાશ્યપેન ઉત્તરો નામ માણવો વ્યાકૃતઃ: ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ, તસ્યાહં શાસને પ્રવ્રજ્ય અરણાવિહારિણામ્ અગ્રઃ સ્યામ્ ઇતિ ॥
# # # કાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યેન નાગેષૂપપન્નઃ? અપ્રહીણત્વાત્ ક્લેશાનામ્ ઉદ્ભ્રાન્તત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અપર્યન્તીકૃતત્વાત્ કર્મપથાનાં શૈક્ષાશૈક્ષભિક્ષુષુ ચિત્તં પ્રદૂષ્ય આશીવિષવાદેન સમુદાચરિતાઃ, તેન નાગેષૂપપન્નઃ । યત્ તેન દાનપ્રદાનાનિ દત્તાનિ, બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*, અરણાવિહારિણાં ચાગ્રો નિર્દિષ્ટઃ । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_92 સ્થવિરઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા, ન પ્રસૂયતે । યાવદ્ ભૂયસ્ તયૈવ સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । સ પ્રથમગર્ભો યથાવસ્થિતઃ એવ માતુર્ ઉદરે । યાવત્ તસ્યાઃ ક્રમશો દશ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 234 --------------------
પુત્રા જાતાઃ । સ પ્રથમગર્ભો માતુર્ ઉદરસ્થ એવ । યાવદ્ અસૌ ગૃહપતિપત્ની ગ્લાન્યપતિતા । સા ઉપસ્થીયતે મૂલગણ્ડપત્રપુષ્પફલભૈષજ્યેન । ન ચાસૌ વ્યાધિર્ ઉપશમં ગચ્છતિ । યદા ચાસ્યા મરણાન્તિકી વેદના પ્રાદુર્ભૂતા નચિરેણ કાલં કરિષ્યતીતિ, તદા તયા સ્વામી ઉક્તઃ: યત્ ખલ્વ્ આર્યપુત્ર જાનીયાઃ મમાત્ર પ્રથમગર્ભો ઽવતિષ્ઠતે । યદાહં મૃતા ભવામિ, તદા દક્ષિણપાર્શ્વં શસ્ત્રેણ ઘાતયિત્વા તતઃ પ્રથમસ્થિતં દારકમ્ ઉદ્ધરેથાઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા:
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્*

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કાલધર્મેણ સંયુક્તા ॥
તસ્યાઃ કાલગતાયા નીલપીતલોહિતાવદાતૈર્ વસ્ત્રૈઃ શિબિકામ્ (સ્પેયેર્: શિવિકામ્) અલંકૃત્ય શીતવનં શ્મશાનં નીત્વા જીવકો (સ્પેયેર્: જીવિકો) વૈદ્યરાજ આહૂતઃ । એષ ચ શબ્દો રાજગૃહે નગરે સમન્તતો વિસૃતઃ: એવમ્ અમુકસ્ત્રિયા ઇયન્તિ વર્ષાણિ ગર્ભઃ સ્થિતઃ, તસ્યાશ્ ચાન્યે દશ પુત્રા જાતાઃ, ન ચાસૌ પ્રથમતરમ્ અવસ્થિતો ગર્ભો નિર્ગતઃ । અદ્ય જીવકો વૈદ્યરાજઃ શસ્ત્રેણ મૃતાયા ઉદરં ઘાતયિત્વા તં પ્રથમસ્થિતં દારકમ્ ઉદ્ધરિષ્યતીતિ । તં શબ્દં શ્રુત્વા કુતૂહલાદ્ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ શીતવનશ્મશાને સંનિપતિતાનિ । પૂરણપ્રભૃતયશ્ ચ ષટ્* શાસ્તૃપ્રતિજ્ઞાઃ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે: ગચ્છ આનન્દ, ભિક્ષૂણાં કથય, ભગવાન્ શ્મશાનચારિકાં ગન્તુકામઃ, યો ઽદ્ભુતાનિ દ્રષ્ટુકામઃ, સ આગચ્છત્વ્ ઇતિ । યાવદ્ ભગવાન્ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યબાષ્પમહાનામાનિરુદ્ધશારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનકાશ્યપાનન્દરેવતપ્રભૃતિભિર્ મહાશ્રાવકૈઃ પરિવૃતઃ શીતવનશ્મશાનં ગતઃ । જનકાયેન ચ ભગવન્તં દૃષ્ટ્વા વિવરં કૃતમ્* । તત્ર જીવકેન તસ્યાઃ સ્ત્રિયા દક્ષિણઃ કુક્ષિઃ પાટિતઃ । તતઃ સ્વયમ્ એવ નિર્ગતો વલિપલિતચિતાઙ્ગઃ પરિજીર્ણશરીરાવયવઃ: પરિણતેન્દ્રિયઃ કૃશો ઽલ્પસ્થામઃ । નિર્ગતમાત્રશ્ ચ તં જનકાયમ્ અવલોક્ય વાચં નિશ્ચારયતિ સ્મ: મા ભવન્તો ગુરુષુ ગુરુસ્થાનીયેષુ માતાપિતૃષ્વ્ આચાર્યોપાધ્યાયેષુ ખરાં વાચં નિશ્ચારયત । મા હૈવંવિધામ્ અવસ્થામ્ અનુભવિષ્યથ, યદ્ અહમ્ આમાશયપક્વાશયયોર્ મધ્યે ષષ્ટિ વર્ષાણ્ય્ ઉષિતઃ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: તૃપ્યત ભિક્ષવઃ સર્વભવોપપત્તિભ્યઃ, તૃપ્યત સર્વભવોપપત્ત્યુપકરણેભ્યઃ, યત્ર નામ ચરમભવિકસ્ય સત્વસ્યેયમ્ અવસ્થા । તત્ર ભગવાંસ્ તં દારકમ્ આમન્ત્રયતે: સ્થવિરકો ઽસિ દારકઃ? સ્થવિરકો ઽહં ભગવન્* । સ્થવિરકો ઽસિ દારક? સ્થવિરકો ઽસ્મિ સુગત । સ્થવિરક ઇતિ સંજ્ઞા જાતા । તતો ભગવતા તદધિષ્ઠાના તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સંવિગ્નૈર્ બહુભિઃ સત્વશતૈર્ મહાન્ વિશેષો ઽધિગતઃ ॥
સ ચ દશવર્ષાણિ ગૃહાગારમ્ અધ્યાસ્ય સપ્તતિવર્ષો ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । ગૃધ્રકૂટે પર્વતે પઞ્ચવિંશત્યા ભિક્ષુભિઃ સાર્ધં વર્ષા ઉપગતઃ । તત્ર સંઘસ્થવિરેણ ક્રિયાકારં કારિતઃ: ન કેનચિત્ પૃથગ્જનેન પ્રવારયિતવ્યમ્ ઇતિ । ત્રયાણાં માસાનામ્ અત્યયાચ્ ચતુર્વિંશત્યા ભિક્ષુભિર્ અર્હત્વં પ્રાપ્તમ્* । સ્થવિર એકઃ પૃથગ્જન એવ । તતઃ સંઘસ્થવિરેણ પ્રવારણાયાં વર્તમાનાયાં સુબહુ પરિભાષ્ય ગણમધ્યાન્ નિષ્કાસિતઃ । સ શસ્ત્રમ્ આદાય કુટિં પ્રવિશ્ય રુદન્ બહુવિધં પરિદેવતે । આહ ચ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 235 --------------------
આદીપ્તં કાનનં સર્વં પર્વતા પિ પલીકૃતા ।
અથેદં પાપકં ચિત્તમ્ અદ્યાપિ ન વિમુચ્યતે

શાન્તા ગિરિનદીશબ્દાઃ પરીત્તસલિલોદકાઃ ।
અથેદં પાપકં ચિત્તમ્ અદ્યાપિ ન વિમુચ્યતે

એતે હ્ય્ અણ્ડજાઃ પક્ષિણો વિરતા મન્દઘોષકાઃ ।
અથેદં પાપકં ચિત્તમ્ અદ્યાપિ ન વિમુચ્યતે

પાણ્ડુપત્રં વનં હ્ય્ એતચ્છીઋનપત્રો વનસ્પતિઃ ।
અથેદં પાપકં ચિત્તમ્ અદ્યાપિ ન વિમુચ્યતે

શસ્ત્રમ્ આરાધયિષ્યામિ કો ન્વ્ અર્થો જીવિતેન મે ।
કથં પૃથગ્જનો ભૂત્વા શાસ્તારમ્ ઉપસંક્રમે

ઇતિ
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તાનામ્ એકારક્ષાણામ્ શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ, કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્ *{કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્}*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્

યાવદ્ ભગવતા સમન્વાહૃત્યા ચોપસંક્રમ્ય તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સ્થવિરકેણ ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 236 --------------------
તતઃ સ્થવિરો ઽર્હત્વપ્રાપ્તઃ સમન્વાહર્તું પ્રવૃત્તઃ: મમાપિ કશ્ચિદ્ વિનેય ઇતિ । પશ્યતિ પઞ્ચમાત્રાણિ વણિક્શતાનિ કાલિકાવાતવિત્રાસિતાનિ અપાયાદ્ વ્યસનાભિમુખાનિ, મયા તસ્માદ્ ભયાત્ પરિત્રાતવ્યાનીતિ । તેન મમ વિનેયા ભવિષ્યન્તીતિ । તતઃ સ્થવિરેણ ઋદ્ધ્યા ગત્વા તસ્માદ્ ભયાત્ પરિત્રાતાઃ । તતઃ પ્રસાદજાતાઃ સર્વ એવ પ્રવ્રજિતાઃ, મનસિકારશ્ ચૈષ દત્તઃ । તૈઃ સર્વૈર્ એવ યુજ્યમાનૈર્ ઘટમાનૈર્ વ્યાયચ્છમાનૈઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તેષાં ચ ગુણેષુ ન કશ્ચિત્ પ્રત્યક્ષઃ । ષડ્વર્ગિકા અવધ્યાયિતું પ્રવૃત્તાઃ: મહલ્લેન ભૂત્વા પઞ્ચ સાર્ધવિહારિણાં (સ્પેયેર્: સાર્ધંવિહારિણાં) શતાનિ ઉપસ્થાપિતાનિ । એતે ઽપ્ય્ એવમ્ એવ વિનીતા ભવિષ્યન્તીતિ ॥
તત આયુષ્માન્ આનન્દઃ સબ્રહ્મચારિવત્સલઃ પરાનુગ્રહપ્રવૃત્ત આયુષ્મન્તં સ્થવિરકનામાન્ ઉદ્ભાવયિતુકામો યેનાયુષ્માન્ સ્થવિરનામા તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય આયુષ્મતા સ્થવિરેણ સ્થવિરનામ્ના ભિક્ષુણા સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્ય એકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તે નિષણ્ણ આયુષ્માન્ આનન્દઃ સ્થવિરં સ્થવિરકનામન્ ઇદમ્ અવોચત્*: પૃચ્છેમ વયમ્ આયુષ્મન્તં સ્થવિરં સ્થવિરકનામાનં કંચિદ્ એવ પ્રદેશમ્*, સચેદ્ અવકાશં કુર્યાઃ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણાય । આયુષ્મન્ન્ આનન્દ, શ્રુત્વા તે વેદયિષ્યે । અરણ્યગતેનાયુષ્મન્ સ્થવિર ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન કતમે ધર્મા અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યાઃ? આહ: અરણ્યગતેન આયુષ્મન્ન્ આનન્દ ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન દ્વૌ ધર્માવ્ અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યૌ: શમથશ્ ચ વિપશ્યના ચ । શમથઃ (સ્પેયેર્: શમથ) સ્થવિર આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? શમથ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતો વિપશ્યનામ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા શમથમ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । શમથવિપશ્યનાપરિભાવિતમ્ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ શ્રુતવતઃ આર્યશ્રાવકસ્ય ચિત્તં ધાતુશો વિમુચ્યતે । તત્ર સ્થવિર કતમે ધાતવઃ? યશ્ ચાયુષ્મન્ન્ આનન્દ પ્રહાણધાતુઃ, યશ્ ચ વિરાગધાતુઃ, યશ્ ચ નિરોધધાતુઃ । કસ્ય નુ સ્થવિર પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? સર્વસંસ્કારાણામ્ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ સ્થવિરસ્ય સ્થવિરકનામ્નો ભિક્ષોર્ ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય યેન પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનીદમ્ અવોચત્*: અરણ્યગતેનાયુષ્મન્તો ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન કતમે ધર્મા અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યાઃ? અરણ્યગતેન આયુષ્મન્ન્ આનન્દ ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન દ્વૌ ધર્માવ્ અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યૌ: શમથશ્ ચ વિપશ્યના ચ । શમથ આયુષ્મન્ત આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? શમથ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતો વિપશ્યનામ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા શમથમ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । શમથવિપશ્યનાપરિભાવિતમ્ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ શ્રુતવતઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 237 --------------------
આર્યશ્રાવકસ્ય ચિત્તં ધાતુશો વિમુચ્યતે । તત્ર આયુષ્મન્તઃ કતમે ધાતવઃ? યશ્ ચાયુષ્મન્ન્ આનન્દ પ્રહાણધાતુઃ, યશ્ ચ વિરાગધાતુઃ, યશ્ ચ નિરોધધાતુઃ । કસ્ય નુ આયુષ્મન્તઃ પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? સર્વસંસ્કારાણામ્ આયુષ્મન્ન્ આનન્દ પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥

આયુષ્માન્ આનન્દઃ પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનાં ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિત આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અરણ્યગતેન ભદન્ત ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન કતમે ધર્મા અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યાઃ? અરણ્યગતેનાનન્દ ભિક્ષુણા વૃક્ષમૂલગતેન શૂન્યાગારગતેન દ્વૌ ધર્માવ્ અભીક્ષ્ણં મનસિકર્તવ્યૌ: શમથશ્ ચ વિપશ્યના ચ । શમથો ભદન્ત આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતઃ કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કમ્ અર્થં પ્રત્યનુભવતિ? શમથ આનન્દ આસેવિતો ભાવિતો બહુલીકૃતો વિપશ્યનામ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । વિપશ્યના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા શમથમ્ આગમ્ય વિમુચ્યતે । શમથવિપશ્યનાપરિભાવિતાનન્દ શ્રુતવત આર્યશ્રાવકસ્ય ચિત્તં ધાતુશો વિમુચ્યતે । તત્ર ભદન્ત કતમે ધાતવઃ? યશ્ ચાનન્દ પ્રહાણધાતુઃ, યશ્ ચ વિરાગધાતુઃ, યશ્ ચ નિરોધધાતુઃ । કસ્ય નુ ભદન્ત પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? કસ્ય નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? ભગવાન્ આહ: સર્વસંસ્કારાણામ્ આનન્દ પ્રહાણાત્ પ્રહાણધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં વિરાગાદ્ વિરાગધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સર્વસંસ્કારાણાં નિરોધાન્ નિરોધધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આશ્ચર્યં ભદન્ત, યાવચ્ છાસ્તુઃ શ્રાવકાણાં ચ અર્થેનાર્થઃ, પદેન પદમ્*, વ્યઞ્જનેન વ્યઞ્જનં સંસ્યન્દતે સમેતિ યદુતાગ્રપદૈઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇહાહં ભદન્ત યેન સ્થવિરઃ સ્થવિરકનામા ભિક્ષુસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય સ્થવિરં સ્થવિરકનામાનં ભિક્ષુમ્ એતમ્ એવાર્થમ્ એભિઃ પદૈર્ એભિર્ વ્યઞ્જનૈઃ પ્રશ્નં પૃષ્ટવાન્* । તેન મમ એષ એવાર્થ એભિઃ પદૈર્ એભિર્ વ્યઞ્જનૈઃ પ્રશ્નં પૃષ્ટેન વ્યાકૃતઃ, તદ્યથૈતર્હિ ભગવતા । સો ઽહમ્ આયુષ્મતઃ સ્થવિરસ્ય સ્થવિરનામ્નો ભિક્ષોર્ ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય યેન પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય પઞ્ચ ભિક્ષુશતાન્ય્ એતમ્ એવાર્થમ્ એભિઃ પદૈર્ એભિર્ વ્યઞ્જનૈઃ પ્રશ્નં પૃષ્ટવાન્* । તૈર્ અપિ મમ એષ એવાર્થ એભિઃ પદૈર્ એભિર્ વ્યઞ્જનૈઃ પ્રશ્નં પૃષ્ટૈર્ વ્યાકૃતઃ, તદ્યથૈતર્હિ ભગવતા । તદ્ ઇદં
ભદન્ત આશ્ચર્યં યાવચ્ છાસ્તુઃ શ્રાવકાણાં ચ અર્થેનાર્થઃ, પદેન પદમ્*, વ્યઞ્જનેન વ્યઞ્જનં સંસ્યન્દતે સમેતિ યદુતાગ્રપદૈઃ ॥
કં પુનસ્ ત્વમ્ આનન્દ સ્થવિરકં ભિક્ષું સંજાનીયાઃ? સ્થવિરકો ભદન્ત ભિક્ષુર્ અર્હન્ ક્ષીણાશ્રવઃ કૃતકૃત્યઃ કૃતકરણીયો ઽપહૃતભારો ઽનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તઃ । તાન્ય્ અપિ ભિક્ષુશતાનિ સર્વાણ્ય્ અર્હન્તિ ક્ષીણાસ્રવાણિ કૃતકૃત્યાનિ કૃતકરણીયાન્ય્ અપહૃતભારાણ્ય્ અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તાનિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 238 --------------------
યદા ભગવતા આયુષ્મતાનન્દેન સ્થવિરકસ્ તે ચ ભિક્ષવ ઉદ્ભાવિતાઃ પ્રકાશિતાશ્ ચ, તદા ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સ્થવિરકેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ, યેન ષષ્ટિ વર્ષાણિ માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉષિતઃ, કાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યેન ધન્ધઃ સંવૃત્તઃ પરમધન્ધઃ, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*? ભગવાન્ આહ: સ્થવિરકેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સ્થવિરકેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*