અવદાનશતક · અધ્યાય 91

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વિદેહરાજઃ સપરિવારઃ પરચક્રવિત્રાસિતો ઽટવીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ મધ્યાહ્ને તીક્ષ્ણસૂર્યરશ્મિપરિતાપિતઃ સબલૌઘ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પરિભ્રમતિ, માર્ગં ચ નાસાદયતિ । અસતિ ચ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોક ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકમ્પકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । યાવદ્ અન્યતરઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તસ્મિન્ કાન્તારમાર્ગે પ્રતિવસતિ । તેન કારુણ્યમ્ ઉત્પાદ્ય તસ્ય વિદેહરાજસ્ય માર્ગો વ્યપદિષ્ટઃ, પાનીયહ્રદશ્ ચ દર્શિતઃ, યેન સ રાજા ઇષ્ટેન જીવિતેનાચ્છાદિતઃ । તતો રાજ્ઞા પ્રસાદજાતેન સ્વનગરમ્ આનીય ત્રૈમાસ્યં સર્વોપકરણૈર્ ઉપસ્થિતઃ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચાસ્ય શરીરસ્તૂપં કારયામાસ । પ્રણિધાનં ચ કૃતવાન્: અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં ગુણાનાં લભી સ્યામ્*, પ્રતિવિશિષ્ટતરં ચ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અયં સ રાષ્ટ્રપાલઃ । અપરાણ્ય્ અપિ રાષ્ટ્રપાલેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । તેન ખલુ સમયેન વારાણસ્યાં નગર્યાં કૃકી રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । ધાર્મિકો ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । તસ્ય કનીયાન્ પુત્ર ઋષિપતનં ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 230 --------------------
ચાસ્ય ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તતો ઽસ્ય ભગવતા કાશ્યપેન ધર્મો દેશિતઃ । તેન પ્રસાદજાતેન ભગવાન્ કાશ્યપઃ સપરિવાર ઉપસ્થિતઃ । શરણગમનશિક્ષાપદાનિ ગૃહીતાનિ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચ સ્તૂપે કનીયાઞ્ છત્રમ્ આરોપિતવાન્* ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ રાજપુત્રઃ, અયમ્ એવાસૌ રાષ્ટ્રપાલસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । અપરાણ્ય્ અપિ રાષ્ટ્રપાલેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં મહાનગર્યામ્ અન્યતમો મૂલિકો બ્રાહ્મણઃ । સ મૂલાનામ્ અર્થે ઽન્યતમં પર્વતમ્ અભિરૂઢઃ । તેન તત્ર પર્યટતા વનાન્તે ગ્લાનઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો દૃષ્ટઃ । તતસ્ તેન પ્રસાદજાતેન તસ્યોપસ્થાનં કૃતમ્* । યદા ગ્લાન્યાદ્ વ્યુત્થિતઃ, તદા પિણ્ડકેન પ્રતિપાદ્ય પ્રણિધાનં કૃતમ્*: અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં {ગુણાનાં} લભી સ્યામ્*, પ્રતિવિશિષ્ટતરં ચાતઃ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન મૂલિકો બ્રાહ્મણઃ, અયમ્ એવાસૌ રાષ્ટ્રપાલઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન સંસારે ન કદાચિદ્ દુઃખમ્ અનુભૂતવાન્* । ઇદાનીમ્ અપ્ય્ આઢ્યે રાજકુલે પ્રત્યાજાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । તેનૈવ હેતુનાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 231 --------------------
દશમો વર્ગઃ ।
તસ્યોદ્દાનમ્*:
સુભૂતિઃ સ્થવિરશ્ ચાપિ હસ્ત લેકુઞ્ચિકસ્ તથા ।
સંસારો ગુપ્તિકશ્ ચાપિ વિરૂપો ગઙ્ગિકેન ચ ।
દીર્ઘનખઃ સંગીતિશ્ ચ વર્ગો ભવતિ સમુદ્દિતઃ ॥
અવ્શ્_91 સુભૂતિઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । યદા ભગવતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય શ્રાવકા નિયુક્તાસ્ તેષુ જનપદેષુ વિનેયજનાનુગ્રહાર્થમ્*, તદા યે ઽધ્યાયિનસ્ તે સુમેરુપરિષણ્ડાયાં ધ્યાનપરા સ્થિતાઃ । યાવત્ સુપર્ણિપક્ષિરાજેન મહાસમુદ્રાન્ નાગપોતલક ઉદ્ધૃતઃ । સ તં સુમેરુપરિષણ્ડાયામ્ આરોપ્ય ભક્ષયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતો નાગપોતલકો જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્યમાણો મહાશ્રાવકાણામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતઃ ॥
સ કાલં કૃત્વા શ્રાવસ્ત્યાં ભૂતિર્ નામ બ્રાહ્મણઃ, તસ્યાગ્રમહિષ્યાઃ કુક્ષાવ્ ઉપપન્નઃ । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય પિતા ભૂતિઃ, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય સુભૂતિર્ ઇતિ નામેતિ । સુભૂતિર્ દારક ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સમ્વૃત્તઃ । સ પૂર્વેણ હેતુબલાધાનેન અતીવ રોષણઃ ક્રોધપર્યવસ્થાનબહુલો માતાપિતૃભ્યામ્ આથર્વણાદ્ વિનિવર્ત્ય ઋષિષુ પ્રવ્રાજિતઃ । સ ચ તત્ર ધ્યાનપરઃ સંયતો ઽન્યતરદ્ વનષણ્ડમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । તત્ર ચ વનષણ્ડે દેવતા પ્રતિવસતિ દૃષ્ટસત્યા । તસ્યાઃ કારુણ્યમ્ ઉત્પન્નમ્*: અયં કુલપુત્રઃ ક્રોધપર્યવસ્થાનબહલો વિશેષં નાધિગચ્છતિ । યન્વ્ અહમ્ એનં ભગવદ્દર્શને નિયોજયેયમ્ ઇતિ । તતસ્ તયા દેવતયા સુભૂતેઃ પુરસ્તાદ્ બુદ્ધસ્ય વર્ણો ભાષિતો ધર્મસ્ય ચ સંઘસ્ય ચ । તતઃ સુભૂતેર્ ભગવદ્દર્શનહેતોર્ અભિલાષ ઉત્પન્નઃ । તતો દેવતયા ઋદ્ધ્યનુભાવાદ્ (સ્પેયેર્: ઋદ્ધ્યાનુભાવાદ્) ભગવત્સકાશમ્ ઉપનીતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાસ્ય યો ઽભૂત્ સત્વેષ્વ્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 232 --------------------

આઘાતઃ, સ પ્રતિવિગતઃ । તતઃ પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સુભૂતિના કુલપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યો ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન મૈત્રીભાવનયા ચિત્તં દમયિત્વા સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
તત્ર આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સમન્વાહર્તું પ્રવૃત્તઃ: કુતો ઽહં ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । પશ્યતિ: પઞ્ચ જાતિશતાનિ નાગેભ્યશ્ ચ્યુતો નાગેષ્વ્ એવોપપન્નઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: મયા અતીવ એવંવિધો દ્વેષપ્રત્યયોપસંભારઃ કૃતઃ, યેનાહં પઞ્ચ જન્મશતાનિ નાગેષૂપપન્નઃ । તેનૈવ હેતુના મહદ્વ્યસનમ્ અનુભૂતવાન્* । ઇદાનીં પુનસ્ તથા કરિષ્યામિ યત્ પરેષામ્ અન્તિકે દ્વેષોપસંભારો નોત્પત્સ્યતે । યેન સમન્વાગતઃ કાયસ્ય ભેદાદ્ અપાયં દુર્ગતિં વિનિપાતં નરકેષૂપપદ્યતે । સો ઽરણ્યપ્રતિપદં સમાદાય વર્તતે । યદા સંઘે વા ગ્રામે વા દેશે વા જનપદે વા ભિક્ષાહેતોર્ વિહર્તુકામો ભવતિ, તદા પૂર્વતરં ગોચરમ્ અવલોકયતિ: મા માં કશ્ચિત્ કારણેન દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રદૂષયિષ્યતિ, અન્તતઃ કુન્તપિપીલકા અપીતિ । સ તાનીર્યાપથેન પ્રશ્રિતેનાભિરમયતિ । તેન તેષાં સત્વાનાં ચિત્તપ્રસાદો ભવતિ । એવંવિધાં સો ઽર્હત્વપ્રાપ્તો ઽપ્ય્ અપત્રપામ્ અનુભવતીતિ । તત આયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: યન્વ્ અહમ્ ઇદાનીં મહાજનાનુગ્રહાર્થં કુર્યામ્ ઇતિ । તતસ્ તેન ઋદ્ધ્યા પઞ્ચ સુપર્ણિશતાનિ નિર્મિતાનિ, યાનિ દૃષ્ટ્વા નાગા ભીતાસ્ ત્રસ્તા સંવિગ્ના ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સંભ્રાન્તાઃ । તતઃ સુભૂતિના ઋદ્ધિબલેન પુનઃ પરિત્રાતાઃ । તતસ્ તેષાં પ્રસન્નચિત્તાનાં મૈત્રી વ્યપદિષ્ટા । પુનર્ અપિ મહાન્તં નાગરૂપમ્ અભિનિર્માય પઞ્ચ ગરુડશતાન્ય્ અભિદ્રુતાનિ । તેષામ્ અપિ ભીતાનાં મૈત્રી વ્યપદિષ્ટા । એવં તેન નાગાનાં ગરુડાનાં ચ પઞ્ચ કુલશતાનિ વિનીતાનિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષો ઽગ્રો મે ભિક્ષવો ભિક્ષૂણાં મમ શ્રાવકાણામ્ અરણાવિહારિણાં યદુત સુભૂતિઃ કુલપુત્રઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સુભૂતિના કર્માણિ કૃતાનિ યેનારણાવિહારિણામ્ અગ્રો નિર્દિષ્ટ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સુભૂતિનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સુભૂતિના કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 233 --------------------
ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*