અવદાનશતક · અધ્યાય 90

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં નગર્યામ્ અન્યતમઃ કોટ્ટમલ્લકઃ ક્ષુત્ક્ષામપરિગતશરીરઃ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચાન્વાહિણ્ડતે । યાવદ્ અન્યતરા દારિકા પૂપલિકા આદાય ગચ્છતિ । તતસ્ તેન કોટ્ટમલ્લકેન સા દારિકા પૂપલિકાનામ્ અર્થે અભિભૂતા । તતો બલાદ્ એકામ્ પૂપલિકામ્ આદાય ઇતસ્ તતઃ (સ્પેયેર્: ત<તસ્ ત>તઃ) પલાયિતુમ્ આરબ્ધઃ । સા ચાસ્ય દારિકા પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધૈવ । તતો ઽસૌ કોટ્ટમલ્લકઃ સહસા નદીચારિકામ્ ઉત્તીર્ણઃ । અસતિ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોક ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકમ્પકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । તદા અન્યતરઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તસ્ય કોટ્ટમલ્લકસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ । તતઃ કોટ્ટમલ્લસ્ય તં પ્રત્યેકબુદ્ધં શાન્તેર્યાપથં દૃષ્ટ્વા મહાન્ પ્રસાદો જાતઃ । તેન સ્વં વ્યસનમ્ અગણય્ય પ્રત્યેકબુદ્ધાય પૂપલિકા પ્રતિપાદિતા । તસ્ય વિપ્રહર્ષસંજનનાર્થં વિતતપક્ષ ઇવ હંસરાજો ગગનતલમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતઃ કોટ્ટમલ્લકસ્ તદ્ અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા મૂલનિકૃત્તા ઇવ દ્રુમઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: યન્ મે સિદ્ધવ્રતો દક્ષિણીયઃ પૂપલિકયા પ્રતિપાદિતઃ, અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ યત્ર યત્ર જાયેય, તત્ર તત્રોચ્ચકુલીનઃ સ્યામ્*, એવંવિધાનાં ચ ધર્માણાં લાભી સ્યામ્*, પ્રતિવિશિષ્ટતરં ચાતઃ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન કોટ્ટમલ્લકઃ, અયમ્ અસૌ ભદ્રિકઃ । યત્ તેન પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પૂલિકયા પ્રતિપાદિતઃ, તસ્ય કર્મણો વિપાકેનાઢ્યે શાક્યે પ્રત્યાગતઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતો બભૂવ । તત્રાનેન દશ વર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યાવાસઃ પ્રતિપાલિતઃ । તેનેદાનીમ્ આર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 227 --------------------
અવ્શ્_90 રાષ્ટ્રપાલઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ સ્થૂલકોષ્ઠમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્થૂલકોષ્ઠકીયે વનષણ્ડે । તેન ખલુ સમયેન સ્થૂલકોષ્ઠકે કૌરવ્યો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । તસ્ય ભ્રાતૃપુત્રો રાષ્ટ્રપાલો નામ્ના અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । તસ્ય વિનયકાલમ્ અવેક્ષ્ય ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય ભિક્ષુગણપરિવૃતો ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતઃ સ્થૂલકોષ્ઠકં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । દદર્શ રાષ્ટ્રપાલો બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાસ્ય ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસન્નમ્* । સ પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રવ્રજ્યાં યાચતે । તતસ્ તં ભગવાન્ આહ: વત્સ અનુજ્ઞાતો ઽસિ માતાપિતૃભ્યામ્ ઇતિ? રાષ્ટ્રપાલઃ કથયતિ: નો ભદન્તેતિ । ભગવાન્ આહ: ન હિ વત્સ તથાગતા વા તથાગતશ્રાવકા વા અનુજ્ઞાતં માતાપિતૃભ્યાં પ્રવ્રાજયન્તિ, ઉપસંપાદયન્તિ ચેતિ ॥
તતો રાષ્ટ્રપાલો માતાપિત્રોઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય બુદ્ધસ્ય વર્ણં ભાષતે: દૃષ્ટો મયા ભગવાઞ્ છાક્યમુનિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । સ્ફીતં ચક્રવર્તિરાજ્યમ્ અપહાય પ્રવ્રજિતઃ ષષ્ટિં ચાન્તઃપુરસહસ્રાણિ । મુણ્ડઃ સંઘાટિપ્રવૃત્તો ઽસ્મિન્ન્ એવ સ્થૂલકોષ્ઠકે પિણ્ડપાતમ્ અટતિ । તદ્ અર્હતો યુવાં મામ્ અનુજ્ઞાતુમ્*: યદ્ અહં તં ભગવન્તં પ્રવ્રજિતમ્ અનુપ્રવ્રજેયમ્ ઇતિ । તતો ઽસ્ય માતાપિતરૌ નાનુજાનીતઃ । તતસ્ તેનૈકો ભક્તચ્છેદઃ કૃતઃ । દ્વૌ ત્રયો વા યાવચ્ છડ્ ભક્તચ્છેદાઃ કૃતાઃ ॥
અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય માતાપિતરૌ યેન રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તેનોપસંક્રાન્તૌ । ઉપસંક્રમ્ય રાષ્ટ્રપાલં ગૃહપતિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચતામ્*: યત્ ખલુ તાત રાષ્ટ્રપાલ જાનીયાઃ: ત્વં હિ સુકુમારઃ સુખૈષી । ન ત્વં જાનકો દુઃખસ્ય । દુષ્કરં બ્રહ્મચર્યમ્*, દુષ્કરં પ્રાવિવેક્યમ્*, દુરભિરમમ્ એકત્વમ્*, દુરભિસંબોધાન્ય્ અરણ્યવનપ્રસ્થાનિ, પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસ્તુમ્* । ઇહૈવ ત્વં તાત રાષ્ટ્રપાલ નિષદ્ય કામાંશ્ ચ પરિભુઙ્ક્ષ્વ, દાનાનિ ચ દેહિ, પુણ્યાનિ ચ કુરુ । એવમ્ ઉક્તે રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તૂષ્ણીમ્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 228 --------------------
અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ જ્ઞાતીન્ ઉદ્યોજયતઃ: અઙ્ગ તાવજ્ જ્ઞાતયઃ તાતં રાષ્ટ્રપાલમ્ ઉત્થાપયત । અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય જ્ઞાતયો યેન રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાષ્ટ્રપાલં ગૃહપતિપુત્રમ્ એવમ્ અવોચન્: યત્ ખલુ તાત રાષ્ટ્રપાલ જાનીયાઃ: ત્વં હિ સુકુમારઃ સુખૈષી । ન ત્વં જાનકો દુઃખસ્ય । દુષ્કરં બ્રહ્મચર્યમ્, દુષ્કરં પ્રાવિવેક્યં, દુરભિરમમ્ એકત્વમ્, દુરભિસંબોધાન્ય્ અરણ્યવનપ્રસ્થાનિ, પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસ્તુમ્* । ઇહૈવ ત્વં તાત રાષ્ટ્રપાલ નિષદ્ય કામાંશ્ ચ પરિભુઙ્ક્ષ્વ, દાનાનિ ચ દેહિ, પુણ્યાનિ ચ કુરુ । એવમ્ ઉક્તે રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તૂષ્ણીમ્* ॥
અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય વયસ્યકાન્ ઉદ્યોજયતઃ: અઙ્ગ તાવત્ કુમારાઃ, તાતં રાષ્ટ્રપાલમ્ ઉત્થાપયત । અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય વયસ્યકા યેન રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાષ્ટ્રપાલં ગૃહપતિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચન્: યત્ ખલુ સૌમ્ય રાષ્ટ્રપાલ જાનીયાઃ: ત્વં હિ સુકુમારઃ સુખૈષી । ન ત્વં જાનકો દુઃખસ્ય । દુષ્કરં બ્રહ્મચર્યમ્, દુષ્કરં પ્રાવિવેક્યં, દુરભિરમમ્ એકત્વમ્, દુરભિસંબોધાન્ય્ અરણ્યવનપ્રસ્થાનિ, પ્રાન્તાનિ શયનાસનાન્ય્ અધ્યાવસ્તુમ્* । ઇહૈવ ત્વં સૌમ્ય રાષ્ટ્રપાલ નિષદ્ય કામાંશ્ ચ પરિભુઙ્ક્ષ્વ, દાનાનિ ચ દેહિ, પુણ્યાનિ ચ કુરુ । એવમ્ ઉક્તે રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રસ્ તૂષ્ણીમ્* ॥

અથ રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય વયસ્યકા યેન રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય માતાપિતરૌ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાષ્ટ્રપાલસ્ય ગૃહપતિપુત્રસ્ય માતાપિતરાવ્ ઇદમ્ અવોચન્*: અમ્બ તાત, અનુજાનીતં સૌમ્ય રાષ્ટ્રપાલં પ્રવ્રજિતું સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયા અગરાદ્ અનગારિકામ્*, કિં મૃતેન કરિષ્યથ? સચેત્ તાતઃ પ્રવ્રજ્યાયામ્ અભિરંસ્યતે, જીવન્તમ્ એનં દ્રક્ષ્યધ્વે । સચેન્ નાભિરમતે, કા અન્યા પુત્રસ્ય ગતિર્ અન્યત્ર માતાપિતરાવ્ એવ । એવમ્ આવાં કુમારકાઃ તાતં રાષ્ટ્રપાલમ્ અનુજાનીયાવઃ । સચેત્ પ્રવ્રજ્યોપદર્શિષ્ય{ત્ય્ આત્માનમ્*} ॥
અથ રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રો ઽનુપૂર્વેણ કાયસ્ય સ્થામં ચ બલં ચ સંજનય્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવત્પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તે સ્થિતો રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અનુજ્ઞાતો ઽસ્મિ ભગવન્ માતાપિતૃભ્યામ્* । લભેયાહં સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્* । ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્* । લબ્ધવાન્ રાષ્ટ્રપાલો ગૃહપતિપુત્રઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્* । સ એવં પ્રવ્રજિતઃ સન્ન્ ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 229 --------------------
વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષો ઽગ્રો મે ભિક્ષવો ભિક્ષૂણાં મમ શ્રાવકાણાં {આરણ્યકાનાં }યદુત રાષ્ટ્રપાલો ભિક્સુર્ ઇતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત રાષ્ટ્રપાલેન કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાઢ્યે રાજકુલે પ્રત્યાજત ઇતિ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: રાષ્ટ્રપાલેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । રાષ્ટ્રપાલેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*