અવદાનશતક · અધ્યાય 89

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ બન્ધુમતીયકે દાવે । યાવદ્ અન્યતમેન સાર્થવાહેન મહાસમુદ્રાત્ પ્રભૂતાનિ રત્નાન્ય્ આનીતાનિ । વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સશ્રાવકસંઘસ્ ત્રૈમાસ્યં ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ । વિહારં ચ કારયિત્વા ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય ભિક્ષુસંઘાય નિર્યાતિતવાન્* ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ યો ઽસૌ સાર્થવાહઃ, એષ એવાસૌ કપ્ફિણો રાજા તેન કાલેન તેન સમયેન । યદ્ અનેન વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સશ્રાવકસંઘસ્ ત્રૈમાસ્યં સ્વાન્તર્ગૃહે ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ, વિહારં ચ કારયિત્વા ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય નિર્યાતિતઃ ### {તેનેદાનીમ્ અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સંવૃત્તઃ} ### અપરાણ્ય્ અપિ ભિક્ષવઃ કપ્ફિણેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ વારાણસ્યાં મહાનગર્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । ધાર્મિકો ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । સો ઽપરેણ સમયેન સંપ્રાપ્તે વસન્તકાલસમયે, સંપુષ્પિતેષુ પાદપેષુ, હંસક્રૌઞ્ચમયૂરશુકશારિકાકોકિલજીવઞ્જીવકનિર્ઘોષિતે વનષણ્ડે અષ્ટાદશામાત્યગણસહસ્રપરિવૃત ઉદ્યાનં નિર્ગતઃ । તેન તત્રોદ્યાને ગ્લાનઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ દૃષ્ટઃ । સ તેન સાંપ્રેયભોજનેન ત્રૈમાસ્યમ્ ઉપસ્થિતઃ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચ શરીરસ્તૂપં કારયિત્વા અમાત્યગણસહાયેન તૈલાભિષેકો દત્તઃ । તેન સપરિવારો મહાનગ્નબલાધાનેન સંવૃત્તઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતે બભૂવ । તત્રાનેનેન્દ્રિયપરિપાકઃ કૃતઃ । તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 224 --------------------
અવ્શ્_89 ભદ્રિકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે ॥
યદા ભગવાન્ ષડ્વર્ષાભિસંબુદ્ધો દ્વાદશવર્ષનિર્ગતઃ કપિલવસ્તુ અનુપ્રાપ્તઃ, તદા દ્રોણોદનામૃતોદનપ્રમુખૈર્ અનેકૈઃ શાક્યસહસ્રૈઃ સત્યદર્શનં કૃતં સ્થાપયિત્વા રાજાનં શુદ્ધોદનમ્* । તતો રાજા શુદ્ધોદનસ્ તાં પુત્રશોભાં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: યદિ મે પુત્રો ન પ્રવ્રજિતો ઽભવિષ્યત્*, સો ઽયમ્ અભવિષ્યદ્ રાજા ચક્રવર્તી ચતુરન્તવિજેતા ધાર્મિકો ધર્મરાજઃ । સ એતર્હિ જટિલપ્રવ્રજિતપરિવારો ન શોભતે । યન્વ્ અહં શાક્યકુલેભ્ય એકૈકં પ્રવ્રાજયેયમ્ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન નગરે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્*: સર્વશાક્યૈઃ સંનિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । તતઃ સર્વશાક્યેષુ સંનિપતિતેષુ રાજા શુદ્ધોદનઃ કથયતિ: શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ શાક્યાઃ । યદિ સર્વાર્થસિદ્ધઃ કુમારો ન પ્રવ્રજિતો ઽભવિષ્યત્*, યદ્ યુષ્માભિર્ એવોપસ્થાનં કૃતમ્ અભવિષ્યત્* । તદ્ ઇદાનીમ્ અસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય એકૈકેન કુલપુરુષેણ શાક્યેનોપસ્થાયકેન પ્રવ્રજિતવ્યમ્ ઇતિ । તતો ભદ્રિકાનિરુદ્ધરેવતદેવદત્તપ્રભૃતીનિ પચ્ચ કુમારશતાનિ પ્રવ્રજિતાનિ । તેષામ્ ઉપાલિર્ નામ કલ્પક ઉપસ્થાયકઃ તાન્ પ્રવ્રજિતાન્ દૃષ્ટ્વા રોદિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતઃ શાક્યૈઃ પૃષ્ટઃ: કિમર્થમ્ ઉપાલે રુદ્યત ઇતિ । સ કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ ઉવાચ: યૂયં પ્રવ્રજિતાઃ । કો મમેદાનીં ભહ્તાચ્છાદનેન પરિપાલનં કરિષ્યતીતિ । તતઃ શાક્યા ઊચુઃ: તેન હિ ઉપાલે, પટકં પ્રસારયેતિ । તેન પટકઃ પ્રસારિતઃ । તતઃ શાક્યૈઃ શરીરાવલગ્નાનાં હારાર્ધહારમણિમુખ્તાવૈડૂર્યકેયૂરાઙ્ગુલીયકાનાં મહાન્ રાશિઃ કૃતઃ । તત ઉપાલેઃ કલ્પકસ્ય તાન્ દૃષ્ટ્વા વિચિત્રં ચાલંકારમ્ અભિવીક્ષ્ય યોનિશો મનસિકાર ઉત્પન્નઃ: ઇમે તાવચ્ છાક્યાઃ કુલરૂપયુવનવન્તો ઽન્તઃપુરાણિ ઇમં ચાલંકારં ખેટવદ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રવ્રજિતાઃ । કિમ્ ઉતાહમ્ અલ્પવિભવઃ ઇમમ્ અલંકારં ગૃહં નેષ્યામિ? અલમ્ અનેન । યન્વ્ અહમ્ એતાન્ અનુપ્રવ્રજેયમ્ ઇતિ । અથોપાલિઃ કલ્પકો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ, ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: યદિ ભગવન્ માદૃશાનાં પ્રવ્રજ્યા અસ્તિ, લભેયાહં સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્*, ચરેયમ્ અહમ્ ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તતો ભગવતા એહિભિક્ષુકયા પ્રવ્રાજિતઃ ॥
તતો ભદ્રિકપ્રમુખાનિ પઞ્ચ શાક્યશતાનિ ભિક્ષુનેપથ્યધારીણિ (સ્પેયેર્: ભિક્ષુવેષધારીણિ) બુદ્ધપ્રમુખસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રણામં કર્ત્úં પ્રવૃત્તાનિ । તે ઉપાલિં જ્ઞાત્વા કુલરૂપવિભવાન્વિતત્વાન્ નેચ્છન્ત્ય્ ઉપાલેઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 225 --------------------
પ્રણામં કર્તુમ્* । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં ભદ્રિકમ્ આમન્ત્રયતે: ભદ્રિક કર્તવ્યો ઽસ્ય પ્રણામઃ, યસ્માદ્ ઇદં મામકં શાસનં ન કુલરૂપયૌવનૈશ્વર્યચાતુર્વર્ણ્યવિશુદ્ધિમ્ અપેક્ષત ઇતિ । તતો મૂલનિકૃત્તા ઇવ દ્રુમા ભદ્રિકપ્રમુખાનિ પઞ્ચ શાક્યશતાનિ ધર્મતામ્ અવલમ્બ્ય પાદયોર્ નિપતિતાનિ । તેષામ્ પાદવન્દનસમકાલમ્ એવેયં મહાપૃથિવી ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિતા ।

તત્રાયુષ્મતા ભદ્રિકેણ યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । સ ચ મહાત્મા હીનદીનાનુકમ્પી । સો ઽપરેણ સમયેન પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્તીં ગોચરાય પ્રસ્થિતઃ । યાવદ્ અન્યતરચણ્ડાલકઠિનં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । તેન ખલુ સમયેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલ એકપુણ્ડરીકં હસ્તિનાગમ્ અભિરુહ્ય દીર્ઘેણ ચારાયણેન સારથિના ભગવતો દર્શનાય સંપ્રસ્થિતઃ । દદર્શ રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો ભદ્રિકં શાન્તેન્દ્રિયં શાન્તમાનસમ્*, પરમેણ ચ ચિત્તદમવ્યુપશમનસમન્વાગતં પાંસુકૂલપ્રાવૃતં લૂહં પિણ્ડપાતં ગૃહીત્વા તસ્માચ્ ચણ્ડાલકઠિનાન્ નિર્ગચ્છન્તમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ દીર્ઘં ચારાયણં સારથિમ્ આમન્ત્રયતે: સ્યાદ્ અયં ચારાયણ ભદ્રિકો ભિક્ષુઃ? એવં યથા વદસિ । ઇતિ શ્રુત્વા રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલઃ સંમોહમ્ આપન્નઃ, પૃથિવ્યાં મૂર્ચ્છિતઃ પતિતઃ । તતો જલપરિષેકપ્રત્યાગતપ્રાણચેતસો લબ્ધમાનસશ્ ચારાયણેન સારથિનોત્થાપિતઃ ॥
તતો રાજા ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા ભગવન્તમ્ ઉવાચ: ભગવન્, અદ્ભુતં મે દૃષ્ટમ્* । અસૌ ભદ્રિકઃ શાક્યરાજઃ પાંસુકૂલપ્રાવૃતો લૂહં પિણ્ડપાતં ગૃહીત્વા દેવમનુષ્યાવર્જનકરેણાતિપ્રશાન્તેનેર્યાપથેન પિણ્ડપાતમ્ આદાય ચણ્ડાલકઠિનાન્ નિર્ગતઃ । તસ્ય મમૈતદ્ અભવત્*: આશ્ચર્ય યાવત્ સુવિનીતં ભગવચ્છાસનમ્*, યત્ર નામ એવંવિધાઃ કુમારાઃ સુખૈધિતા એવંવિનીતપ્રચારાઃ સંવૃત્તા ઇતિ । ભગવાન્ આહ: અપરમ્ અપિ મહારાજ ભદ્રિકસ્યાશ્ચર્યં શૃણુ । અયં મહારાજ ભદ્રિકો ઽરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા ત્રિર્ ઉદાનયતિ: અહો બત સૌખ્યમ્* । યદ્ અહમ્ અપ્રવ્રજિતઃ સન્ રાજકુલમધ્યગતો ઽમાત્યનૈગમજાનપદસુસંરક્ષિતઃ પ્રાકારપરિખાદ્વારસ્તૂપાભિનિગૂઢઃ પરિશઙ્કિતહૃદયઃ સંવિગ્નઃ સમન્તતઃશઙ્કી નિદ્રાં નાસાદયામિ । સો ઽહમ્ એતર્હિ નિરપેક્ષઃ કાયે જીવિતે ચ સુખં યત્રતત્રસ્થો વિહરામીતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત ભદ્રિકેણ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિક આઢ્યે રાજકુલે પ્રત્યાજાતઃ । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: ભદ્રિકેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । ભદ્રિકેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ?
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 226 --------------------
ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*