અવદાનશતક · અધ્યાય 87

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ અન્યતરસ્મિન્ ગ્રામકે ઽરણ્યાયતને પઞ્ચ ભિક્ષવો વર્ષા ઉપગતાઃ તત્રૈકેન ભિક્ષુણા ચતુર્ણાં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 217 --------------------
ભિક્ષૂણાં વૈયાવૃત્યં કૃતમ્* । તૈર્ યુજ્યમાનૈર્ ઘટમાનૈર્ વ્યાયચ્છમાનૈઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । પઞ્ચમેન પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યથૈભિર્ મામ્ આગમ્ય અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*, અનેન મે કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ પ્રવ્રજિતસ્ય ઉપકરણવિશેષૈર્ અવૈકલ્યં સ્યાદ્ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન વૈયાવૃત્યં કૃતવાન્*, અયં સ ઉપપાદુક ઇતિ । ભિક્ષવ ઊચુઃ: કિં કર્મ કૃતં યેનોપપાદુકઃ સંવૃત્તઃ? ભગવાન્ આહ: ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ (સ્પેયેર્: વિંશતિસહસ્રાયુષિ) પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । તત્રાન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી । તસ્ય ભાર્યા પ્રસવકાલે દુઃખવેદનાભિભૂતા આર્તસ્વરા ક્રદન્તિ । સ તં શબ્દં શ્રુત્વા પરં સંવેગમ્ આપન્નઃ । સ શોકાગારં પ્રવિશ્ય કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: યન્વ્ અહં ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજ્ય પ્રણિધાનં કુર્યામ્*, યેન ન કદાચિદ્ ગર્ભશય્યાં પ્રત્યનુભવામીતિ । સ તેનૈવ સંવેગેન ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય પ્રવચને પ્રવ્રજિતઃ । તેન પ્રણિધાનં કૃતમ્*: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ યત્ર યત્ર જાયેય, તત્ર તત્રોપપાદુકો ભવેયમ્*, મા કદાચિદ્ ગર્ભશય્યાં પ્રત્યનુભવેયમ્ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન સાર્થવાહ આસીત્*, અયં સ ઉપપાદુકઃ । યત્ પ્રણિધાનં કૃતમ્*, તેનોપપાદુકઃ સંવૃત્તઃ । યત્ તત્રાનેનેન્દ્રિયાણિ પરિપાચિતાનિ, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_87 શોભિતઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કપિલવસ્તુનિ વિહરતિ ન્યગ્રોધારામે । કપિલવસ્તુનિ અન્યતમઃ શાક્ય આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 218 --------------------
અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ઽતિક્રાન્તો માનુષવર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તશ્ ચ દિવ્યં વર્ણમ્* । તસ્ય જન્મન્ય્ અનેકાન્ય્ અદ્ભુતાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ, યૈઃ કપિલવસ્તુ નગરં સમન્તતઃ શોભિતમ્* । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય જન્મનિ કપિલવસ્તુ નગરં સમન્તતઃ શોભિતમ્*, તસ્માદ્ અસ્ય ભવતુ શોભિત ઇતિ નામેતિ । શોભિતો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ॥
સ યદા મહાન્ સમ્વૃત્તસ્ તદા ન્યગ્રોધારામં ગતો ભગવતો દર્શનાય । દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્* । પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા શોભિતેન દારકેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યો માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત શોભિતેન કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ઽતિક્રાન્તો માનુષવર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તશ્ ચ દિવ્યં વર્ણમ્*, જન્મનિ ચાસ્યાનેકાનિ અદ્ભુતાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ, યૈઃ કપિલવસ્તુ નગરં સમન્તતઃ શોભિતમ્*? ભગવાન્ આહ: શોભિતેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । શોભિતેનૈવ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*