અવદાનશતક · અધ્યાય 85

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવદ્ રાજ્ઞઃ કૃકિણઃ પુત્ર ઋષિપતનં ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાસ્ય પ્રસાદો જાતઃ । સ પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી સંસારવૈરાગ્યિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સંસારે દોષદર્શી નિર્વાણે ગુણદર્શી ભૂત્વા રાજાનં વિજ્ઞાપયામાસ: અનુજાનીહિ માં તાત, ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । રાજોવાચ: ન શક્યમ્ એતન્ મયા કર્તુમ્* । યસ્માત્ તે યુવરાજાભિષેકો નચિરેણ ભવિષ્યતીતિ । કુમારઃ કથયતિ: અલં મે રાજ્યેન બહુદોષદુષ્ટધર્મસંપન્નેન । અવશ્યમ્ એવાહં ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । સ પિત્રા નાનુજ્ઞાતઃ । તેનૈકો ભક્તચ્છેદઃ કૃતઃ, દ્વૌ ત્રયો વા યાવત્ ષડ્ ભક્તચ્છેદાઃ કૃતાઃ । તતો ઽસ્ય વયસ્યકૈ રાજા વિજ્ઞપ્તઃ । દેવ અનુજાનીહિ કુમારં પ્રવ્રજિતુમ્* । મા હૈવ કાલં કરિષ્યતીતિ । તતો રાજ્ઞા પુત્રઃ પ્રતિજ્ઞાં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 210 --------------------
કરિતઃ: તાવત્ તે ઽસ્માકં દર્શનં ન દેયમ્*, યાવત્ ત્રયઃ પિટકા અધીતા ઇતિ । યાવદ્ અસૌ પિતરમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ ।
તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન નચિરેણ ત્રયઃ પિટકા અધીતાઃ । યુક્તમ્ ઉક્તપ્રતિભાની ધાર્મકથિકઃ સંવૃત્તઃ । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: યન્વ્ અહં પૂર્વિકાં પ્રતિજ્ઞાં નિર્યાતયેયમ્ ઇતિ । સ પિતુઃ સકાશં ગતઃ । સ પૃષ્ટશ્ ચ: કિં પુત્ર અસ્તિ કિંચિદ્ અધીતમ્ ઇતિ? તેનોક્તમ્*: ત્રયઃ પિટકા ઇતિ । તતસ્ તેન પિતુસ્ તાદૃશી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા રાજા આત્તમનાઃ સંવૃત્તઃ । તતઃ પ્રસાદજાતઃ કથયતિ: પુત્ર કેન તે પ્રયોજનમ્ ઇતિ । તેનોક્તમ્*: ઇચ્છામ્ય્ અહં ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘમ્ ઉપનિમન્ત્ર્ય ષડ્ભિઃ પરિષ્કારૈર્ આચ્છાદયિતુમ્ ઇતિ । રાજા કથયતિ: યથેષ્ટં કુરુષ્વ, વિસ્તીર્ણં રાજકુલમ્ ઇતિ । તતસ્ ત્રિપિટેન ભગવાન્ વિંશતિસહસ્રપરિવારઃ પ્રણીતેનાહારેણ સંતર્પિતઃ । એકૈકશ્ ચ ભિક્ષુઃ ષડ્ભિઃ પરિષ્કારૈર્ આચ્છાદિતઃ । તતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યન્ મયા ઇદાનીં કૃચ્છ્રેણ પ્રવ્રજ્યા પ્રતિલબ્ધા, તથાગતે ચ સશ્રાવકસંઘે કારાઃ કૃતાઃ, અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ યત્ર યત્ર જાયેય તત્ર તત્ર કાષાયવસ્ત્રપ્રાવૃત એવ શ્રમણવેષધારી જાતિસ્મરશ્ ચ સ્યામ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન કૃકિણઃ પુત્રઃ, અયં ત્રિપિટઃ । તેનૈવ હેતુના આઢ્યે રાજકુલે પુત્રો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો જાતિસ્મરશ્ ચ સંવૃત્તઃ । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_85 યશોમિત્રઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમઃ સાર્થવાહ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તેન ખલુ સમયેન દુર્ભિક્ષમ્ અભૂત્ કૃચ્છ્રમ્* । કાન્તારદુર્લભઃ (સ્પેયેર્: દુર્લમ્ભઃ) પિણ્ડકો યાચનકેન ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 211 --------------------
નૈમિત્તિકૈશ્ ચ નિર્દિષ્ટો દેવો ન વર્ષિષ્યતીતિ । યાવત્ સાર્થવાહપત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગોપેતઃ । યત્ર ચ દિવસે દારકો જાતસ્ તત્રૈવ દિવસે ઽનાવૃષ્ટિર્ ભગ્ના । તસ્ય યશસા સર્વા શ્રાવસ્તી આપૂરિતા । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય સમન્તાદ્ યશો વિસૃતમ્*, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય યશોમિત્ર ઇતિ નામેતિ । યશોમિત્રો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ॥

યદા યશોમિત્રો મહાન્ સંવૃત્તસ્ તદા જેતવનં નિર્ગતઃ કેનચિદ્ એવ કરણીયેન । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાસ્ય પ્રસાદો જાતઃ । પ્રસાદજાતો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા તાદૃશી સંસારવૈરાગ્યિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સંસારદોષદર્શી નિર્વાણગુણદર્શી ભૂત્વા માતપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ । તસ્ય દંષ્ટ્રાભ્યામ્ અષ્ટાઙ્ગોપેતં પાનીયં પ્રસ્રવતિ, યેનાસ્ય તૃષા ન બાધતે । યદા નિદાઘકાલે ભિક્ષવસ્ તૃષાર્તાઃ પાનકસ્યાર્થે સંઘમ્ અવતરન્તિ, તદાપ્ય્ અસૌ નાવતરતિ । તતો ઽસ્ય સુપ્રેમકા ભિક્ષવઃ પૃચ્છન્તિ: કેન હેતુના ભવતસ્ તૃષા ન બાધત ઇતિ । સ કથયતિ: મમૈતાભ્યાં દંષ્ટ્રાભ્યામ્ અષ્ટાઙ્ગોપેતં પાનીયં પ્રસ્રવતિ, યેન ન મે તૃષા બાધતા ઇતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત યશોમિત્રેણ કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ, દંષ્ટ્રાન્તરાચ્ ચાષ્ટાઙ્ગોપેતં પાનીયં પ્રસ્રવતિ, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: યશોમિત્રેણૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । યશોમિત્રેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 212 --------------------
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*