અવદાનશતક · અધ્યાય 80

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવત્ તત્રાન્યતરા શ્રેષ્ઠિદુહિતા ભગવતઃ કાસ્યપસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતા । તયા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય શાસને દાનપ્રદાનાનિ દત્તાનિ, દ્વાદશ વર્ષસહસ્રાણિ ચ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ, ન ચ કશ્ચિદ્ ગુણગણો ઽધિગતઃ, યસ્યાસ્ તૂપાધ્યાયિકાયાઃ સકાશે પ્રવ્રજિતા આસીત્*, સા ભગવતા કાશ્યપેન પ્રજ્ઞાવતીનામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । તતસ્ તયા પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યથૈષા ઉપાધ્યાયિકા પ્રજ્ઞાવતીનામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા, એવમ્ અહમ્ અપ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ યો ઽસૌ ભગવતા કાશ્યપેન ઉત્તરો નામ માણવો વ્યાકૃતઃ: ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ, તસ્યાહં શાસને પ્રવ્રજિત્વા પ્રજ્ઞાવતીનામ્ અગ્રા ભવેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન શ્રેષ્ઠિદુહિતા, ઇયં સા ક્ષેમા ભિક્ષુણી । યત્ તયા દાનાનિ પ્રદત્તાનિ, તેનાઢ્યે કુલે પ્રત્યાજાતા । યત્ તયા દ્વાદશ વર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતઃ, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 197 --------------------
અવ્શ્_80 વિરૂપા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન પ્રસેનજિત્ કૌશલો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । પ્રિયમ્ ઇવૈકપુત્રકં રાજ્યં પાલયતિ । યાવત્ સ રાજા અન્યતમયા દેવ્યા સહ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અષ્ટાદશભિર્ દૌર્વર્ણિકૈર્ અઙ્ગૈઃ સમન્વાગતા । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા વિરૂપેતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે । યદા ક્રમેણ મહતી સંવૃત્તા, તદા યસ્મૈ પ્રદીયતે, સ તાં વિરૂપેતિ કૃત્વા ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥
યાવદ્ દક્ષિણાપથાદ્ ગઙ્ગો નામ સાર્થવાહો ઽભ્યાગતો વિસ્તીર્ણવિભવઃ । તતો રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: અયં ગઙ્ગસાર્થવાહ એતસ્યા દોષેષ્વ્ અનભિજ્ઞઃ । યન્વ્ અહમ્ અસ્મૈ દાસ્યામીતિ । તતો રાજ્ઞા રાત્રૌ સંપ્રાપ્તાયાં ભગ્નચક્ષુષ્પથે (સ્પેયેર્: ભગ્ને ચક્ષુષ્પથે) ગઙ્ગં દૂતેનાહ્વાપ્ય સા દારિકા સર્વાલંકારવિભૂષિતા ભાર્યાર્થે દત્તા ગઙ્ગાય । ### ગઙ્ગરસ્થા ગઙ્ગરસ્થેતિ સંજ્ઞા પ્રાદુર્ભૂતા ॥
યાવદ્ ગઙ્ગેન સાર્થવાહેન દ્વિતીયે દિવસે પ્રભાતાયાં રજન્યાં સા દારિકા દૃષ્ટા પરમબીભત્સા । યાં દૃષ્ટ્વા રાજાપેક્ષયા ન શક્નોત્ય્ અવમોક્તુમ્* । સ્વગૃહે ધારયતિ ॥
યાવદ્ ગઙ્ગઃ સાર્થવાહઃ કસ્મિંશ્ચિત્ પર્વણ્ય્ ઉપસ્થિતે ગોષ્ઠિકાનાં મધ્યં ગતઃ । ગોષ્ઠિકૈશ્ ચ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ: સહ ભાર્યયા અમુકમ્ ઉદ્યાનં યો નો યાસ્યતિ, સ ગોષ્ઠિકાનાં પઞ્ચ પુરાણશતાનિ દણ્ડમ્ અનુપ્રદાસ્યતીતિ । તતો ગઙ્ગઃ સ્વગૃહમ્ આગત્ય શોકાગારં પ્રવિશ્ય કરે કપોલં કૃત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: વરમ્ અહં દણ્ડં દદ્યામ્*, ન ચાહમ્ એતામ્ એતેષાં દર્શયેયમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાવગીતો ભવિષ્યામીતિ । અથ ગઙ્ગો દ્વારં બદ્ધ્વા પઞ્ચ પુરાણશતાનિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 198 --------------------
દણ્ડં ગૃહીત્વા ગોષ્ઠિકાનાં મધ્યં ગતઃ । તતો દારિકાયા મહદ્ દૌર્મનસ્યમ્ ઉત્પન્નમ્*: કિં મમાનેનૈવંવિધેન જીવિતેન, યત્ર મે ન ચ સ્વામિચિત્તં સુખિતમ્*, ન ચાહમ્* । કિમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલમ્* । આત્માનં ઘાતયિષ્યામીતિ । તતો રજ્જું ગૃહીત્વા અવરકં પ્રવિષ્ટા ઉદ્બન્ધનહેતોઃ ॥
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્ત્{અક્}આનામ્ એકારક્ષાણામ્ શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ, કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્
તતો ભગવતા જેતવનાવસ્થિતેન કનકવર્ણા પ્રભા ઉત્સૃષ્ટા, યયા તદ્ ગૃહં સૂર્યસહસ્રેણેવાવભાસિતમ્* । ઋદ્ધ્યા ચોપસંક્રમ્ય તદ્ગલાદ્ ઉદ્બન્ધનમ્ અવમુચ્ય દારિકાં સમાશ્વાસિતવાન્* । ષણ્ણાં સ્થાનાનામ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતો લોકે પ્રાદુર્ભાવઃ । તથાગતસ્ય તથાગતપ્રવેદિતસ્ય ધર્મવિનયસ્ય મનુષ્યત્વસ્ય આર્યાયતને પ્રત્યાજાતત્વસ્ય ઇન્દ્રિયૈર્ અવિકલત્વસ્ય કુશલધર્મચ્છન્દકસ્ય આશ્ચર્યાદ્ભુતો લોકે પ્રાદુર્ભાવઃ । તતો ભગવતા તસ્યા દારિકાયાસ્ તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તતો લબ્ધપ્રસાદયા ભગવાન્ ભક્તેન પ્રતિપાદિતઃ પટેન ચાચ્છાદિતઃ । તતો દારિકાયા અપગતા અલક્ષ્મીઃ । લક્ષ્મીઃ પ્રાદુર્ભૂતા । દેવકન્યેવ ચાવરકમ્ અવભાસમાના સ્થિતા । ભગવાન્ અપિ પ્રક્રાન્તઃ ॥

તતો ગોષ્ઠિકાનાં બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: નૂનમ્ અસ્ય ભાર્યા પરમદર્શનીયા સંવૃત્તા । સ એષ ઈર્ષ્યાપ્રકૃતિર્ દણ્ડમ્ ઉત્સહતે દાતુમ્*, ન ચ તાં દર્શયિતુમ્ ઇચ્છતિ । યન્ નુ વયમ્ એનં વિરુદ્ધૈર્ મદ્યૈઃ પાયયિત્વા તાડમ્ આદાય ગૃહમ્ અસ્ય ગત્વા ભાર્યાં પશ્યેમેતિ । તતસ્ તૈસ્ તં ઘનઘનેન વિરુદ્ધમદ્યેન પાનેન ક્ષીબં (સ્પેયેર્: ક્ષીવં) કૃત્વા તાડમ્ અપહૃત્ય ગૃહં ગત્વા દ્વારમ્ અવમુચ્ય દારિકા દૃષ્ટા । તતો દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતાશ્ ચિન્તયન્તિ: સ્થાને ઽસૌ ન દર્શયત્ય્ અસ્માકમ્ ઇતિ । તતસ્ તે પુનર્ આગત્ય મદ્યવશાત્ સુપ્તમ્ ઉત્થાપ્ય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 199 --------------------
ઊચુઃ: લાભાસ્ તે ગઙ્ગ સુલબ્ધાઃ, યસ્ય તે એવંવિધા દર્શનીયા દારિકેતિ । તતો ગઙ્ગો ભૂયસ્યા માત્રયા દુઃખી દુર્મના સંવૃત્તા । દણ્ડઃ સ્વયં મયા દત્તઃ, અહં ચાવગીતો જાત ઇતિ । તતો દુર્મનાઃ સ્વગૃહમ્ આગતઃ । દ્વારમ્ અવમુચ્ય તાં ભાર્યાં દૃષ્ટવાન્ વનદેવતામ્ ઇવ કુસુમિતમધ્યે ઽતીવ વિભ્રાજમાનામ્* । તતઃ પૃચ્છતિ: ભદ્રે કિમ્ એતત્*? કિં કૃતો રૂપવિશેષ ઇતિ । તતસ્ તયા યથાવૃત્તં સ્વામિને સમાખ્યાતમ્* । શ્રુત્વા તેનાપિ ભગવતિ શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ॥
યાવદ્ અસૌ દારિકા ક્રમેણ ભર્તારમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કિં ભદન્ત ગઙ્ગરસ્થયા કર્મ કૃતમ્*, યેનાઢ્યે જાતા । કિં કર્મ કૃતં યેન વિરૂપા સંવૃત્તા, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: ગઙ્ગરસ્થયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । ગઙ્ગરસ્થયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*