અવદાનશતક · અધ્યાય 79

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ બોધિસત્વચર્યાયાં વર્તમાનસ્યૈષા મે પઞ્ચ જન્મશતાનિ માતા આસીત્* । નિરન્તરં યદાહં પ્રવ્રજિતુમ્ ઇચ્છામિ, તદા મામ્ એષા વારયતિ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન વૃદ્ધા પ્રવ્રજિતા । દાનં દદતો મે દાનાન્તરાયો ઽનયા કૃતઃ । તેન દરિદ્રા સંવૃત્તા । કિં ત્વ્ અનયા નૈવંવિધાનિ મહેશાખ્યસંવર્તનીયાનિ કર્માણિ કૃતાનિ, યથા મહામાયા કૃતવતી । તેનાહમ્ અનયા પશ્ચિમે ન ધારિતઃ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતા આસીત્* । તત્રાનયા શૈક્ષાશૈક્ષા ભિક્ષુણ્યો દાસીવાદેન સમુદાચીર્ણાઃ । તેન દાસી સંવૃત્તા । યત્ તત્રાનયા પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં સ્થાનાસ્થનકૌશલં ચ કૃતમ્*, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*, સૂત્રન્તવિભાકર્ત્રીણાં ચાગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટા । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 194 --------------------
અવ્શ્_79 ક્ષેમા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો રાજા ચ બ્રાહ્મદત્ત ઉભાવ્ અપ્ય્ એતૌ પરસ્પરવિરુદ્ધૌ । યાવદ્ રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલઃ સ્વવિષયપર્યન્તં ગત્વા કાષ્ઠવાટં બદ્ધ્વાવસ્થિતઃ, રાજા બ્રહ્મદત્તશ્ ચ ચતુરઙ્ગબલકાયં સંનાહ્ય હસ્તિકાયમ્ અશ્વકાયં રથકાયં પત્તિકાયં નદ્યાઃ કૂલે કાષ્ઠવાટં બદ્ધ્વાવસ્થિતઃ । યાવદ્ રાજ્ઞા પ્રસેનજિત્કૌશલેન તત્રૈવાગ્રમહિષી નીતા । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । બ્રહ્મદત્તો ઽપિ દેવ્યા સહ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । યેનૈકદિવસ એવ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિત્કૌશલસ્ય દુહિતા જાતા, બ્રહ્મદત્તસ્ય પુત્રઃ ॥ યાવદ્ ઉભયોર્ અપિ સ્કન્ધાવારે ### બ્રહ્મદત્તસ્ય સ્કન્ધાવારે પ્રવર્તતે યેનાયમ્ એવંવિધ ઉત્સવ ઇતિ । તૈર્ આખ્યાતમ્*: રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય પુત્રો જાત ઇતિ । બ્રહ્મદત્તેનાપિ તથૈવ પૃષ્ટમ્* । કથયન્તિ: રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો દુહિતા જાતેતિ । તતો રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્*: શ્રુતં મયા યથા તવ દુહિતા જાતેતિ । દિષ્ટ્યા વર્ધસે । અસ્માકમ્ અપિ પુત્રો જાતઃ । કિં તુ દીયતામ્ એષા દારિકા મમ પુત્રાય । એવં કૃતે સાંબન્ધિકે યાવજ્જીવં વૈરોત્સર્ગઃ કૃતો ભવિષ્યતીતિ । રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા પ્રતિજ્ઞાતમ્*: એવમ્ ભવત્વ્ ઇતિ । તતસ્ તાભ્યાં પરસ્પરં પ્રીતૌ કૃતાયાં ક્ષેમે જાતે રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન દારકસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપિતં ક્ષેમંકર ઇતિ । રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કૌશલેન દારિકાયા જાતાયા જાતિમહં કૃત્વા ક્ષેમેતિ નામધેયં કૃતમ્* । તાવ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ ઉન્નીતૌ વર્ધિતૌ । યાવત્ ક્રમેણ મહાન્તૌ સંવૃત્તૌ ॥
અથ સ દારકો દારિકાયા હારાર્ધહારમાલાં બધ્નન્ કણ્ઠેમણીન્ પ્રેષયતિ । યદાસૌ દારિકા મહતી સંવૃત્તા, તયા તે પૃષ્ટાઃ: કુત એતાનિ પ્રાભૃતાન્ય્ આગચ્છન્તિ? પ્રેષ્યૈર્ વિસ્તરેણ સ વૃતાન્ત (સ્પેયેર્: વૃત્તાન્ત) આવેદિતઃ । શ્રુત્વા ચ પિતરં વિજ્ઞાપયામાસ: તાત નાહં કામૈર્ અર્થિની, ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામિ, અનુજાનીહિ માં તાતેતિ । રાજા કથયતિ: નૈતદ્ દારિકે શક્યં મયા કર્તુમ્*, યસ્માત્ તવ જન્મનિ મમ ક્ષેમં જાતમ્ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કૌશલેન રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્*: એષા મે દારિકા પ્રવ્રજિતુમ્ ઇચ્છતિ । આગત્યૈનાં ગૃહાણેતિ । યાવદ્ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન દિવસઃ પ્રતિગૃહીતઃ: સપ્તમે ઽહનિ આગચ્છામીતિ । યત્ તે કૃત્યં વા કરણીયં વા તત્ કુરુષ્વેતિ । એષ વૃત્તાન્તઃ ક્ષેમયા દારિકયા શ્રુતઃ: સપ્તમે દિવસે વિવાહો ભવિષ્યતીતિ । તતઃ ક્ષેમા ભીતા ત્રસ્તા સંવિગ્ના આહૃષ્ટરોમકૂપા શરણપૃષ્ઠમ્ અભિરુહ્ય જેતવનાભિમુખી બુદ્ધં ભગવન્તમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તા । આહ ચ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 195 --------------------
કૃપકરુણવિહારો ધ્યાયમાનો મહર્ષિઃ
પ્રશમદમવિધિજ્ઞઃ પાપહઃ શાન્તચિત્તઃ ।
મમ વિધિવદપાયાન્ મોચય ત્વં હિ નાથઃ
શરણમ્ ઉપગતાહં લોકનાથં હ્ય્ અનાથા
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્ત્{અક્}આનામ્ એકારક્ષાણામ્ એકવીરાણામ્ અદ્વિતીયાનામ્ અદ્વયવાદિનાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્
અથ ભગવાન્ ક્ષેમાયા વિનયકાલમ્ અવેક્ષ્ય ઋદ્ધ્યા ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા ક્ષેમયા અનાગામિફલં પ્રાપ્તમ્ અભિજ્ઞાનિર્હારશ્ ચ । અથ ક્ષેમા અતિક્રાન્તકામધાતૌ લબ્ધપ્રતિષ્ઠા ॥

યાવત્ સપ્તમે દિવસે વિવાહકાલે સંપ્રાપ્તે પ્રત્યુપસ્થિતે રાજકુમારે અનેકજનશતસહાયે વેદીમધ્યગતાયાં બ્રાહ્મણેન પુરોહિતેન લાજા ઘૃતસર્પિષાનુપ્રદત્તા । તતો દારકદારિકાહસ્તસંશ્લેષણે ક્રિયમાણે ક્ષેમા પશ્યતામ્ અનેકેષાં પ્રાણિશતસહસ્રાણાં વિતતપક્ષ ઇવ હંસરાજો ગગનતલમ્ અભિરુહ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધા । તતો રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો રાજા ચ બ્રહ્મદત્તઃ ક્ષેમંકરશ્ ચ રાજકુમારો ઽન્યે ચ કુતૂહલાભ્યાગતાઃ સત્વા વિસ્મયમ્ ઉપગતાઃ પાદયોર્ નિપત્ય વિજ્ઞાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ: મર્ષય ભગિનિ ય એતે ત્વયા ધર્માઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ, અસ્થાનમ્ એતદ્ યત્ ત્વં કામાન્ પરિમુઞ્જીથા ઇતિ । અથ ક્ષેમા ગગનતલાદ્ અવતીર્ય જનકાયસ્ય પુરઃ સ્થિત્વા તથાવિધાં ધર્મદેશનાં કૃતવતી, યાં શ્રુત્વા અનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈઃ સત્યદર્શનં કૃતમ્* । તતઃ ક્ષેમા દારિકા પિતરમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । ભગવતા ચ મહાપ્રજાપત્યાઃ સંન્યસ્તા । તતસ્ તયા પ્રવ્રાજિતા ઉપસંપાદિતા ચ । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 196 --------------------
સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા । યદા ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષા અગ્રા મે ભિક્ષવો ભિક્ષુણીનાં મમ શ્રાવિકાણાં મહાપ્રાજ્ઞાનાં મહાપ્રતિભાનાં યદુત ક્ષેમા ભિક્ષુણીતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત ક્ષેમયા કર્માણિ કૃતાનિ યેન મહાપ્રાજ્ઞાનાં મહાપ્રતિભાનામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । ભગવાન્ આહ: ક્ષેમયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । ક્ષેમયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*