અવદાનશતક · અધ્યાય 78

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવદ્ અન્યતમઃ સાર્થવાહઃ સ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ । તતઃ સ્વસ્તિ સુસિદ્ધયાનપાત્ર આગતઃ । તતસ્ તેન મુક્તાહારઃ પરમશોભન આનિતઃ । તસ્ય ચ ભાર્યા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા । તેન તસ્યાઃ શિરસિ બદ્ધઃ ॥
વારાણસ્યામ્ અન્યતમો ગૃહપ્તિઃ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: યન્વ્ અહં છન્દકભિક્ષણં કૃત્વા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય શાસને પઞ્ચવાર્ષિકં કુર્યામ્ ઇતિ । તેન રાજ્ઞઃ કૃકિણો નિવેદિતમ્*: ઇચ્છામ્ય્ અહં છન્દકભિક્ષણં સમાદાપ્ય ભગવતઃ પઞ્ચવાર્ષિકં કર્તુમ્ ઇતિ । રાજ્ઞા એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ સમનુજ્ઞાતઃ । અથાસૌ ગૃહપતિર્ હસ્તિસ્કન્ધારૂઢો વારાણાસ્યાં નગર્યાં રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષુ ચ્છન્દકભિક્ષણં યાચિતું પ્રવૃત્તઃ । યાવત્ સાર્થવાહભાર્યા મુક્તાહારં શિરસો ઽવમુચ્ય તસ્મિંશ્ છન્દકભિક્ષણે દત્તવતી । યાવત્ સાર્થવાહ આગતસ્ તં મુક્તાહારં શિરસો ઽપનીતં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટવાન્*: ભદ્રે ક્વાસૌ મુક્તાહાર ઇતિ । તતસ્ તયોક્તમ્*: આર્યપુત્ર પ્રીતિં જનય, પ્રસાદમ્ ઉત્પાદય, ભગવચ્છાસને છન્દકભિક્ષણે દત્ત ઇત્ । યાવત્ સાર્થવાહેન પુષ્કલેન મૂલ્યેન નિષ્ક્રીય તસ્યૈ પત્ન્યૈ દત્તઃ । સા નેચ્છતિ પુનસ્ તં ગ્રહીતુમ્*, પરિત્યક્તો (સ્પેયેર્: પરિત્યક્તા) મે ઇતિ । સ્વામિનોચ્યતે: ભદ્રે મયા પ્રભૂતેન હિરણ્યસુવર્ણેનાયં ક્રીતઃ । કસ્માન્ નેચ્છસીતિ । તતો ઽસૌ દારિકા તં ગૃહીત્વા પ્રભૂતં પુષ્પસંગ્રહં કૃત્વા ગન્ધમાલ્યાનિ ચ ગૃહીત્વા ઋષિપતનં ગતા । તતો ગન્ધકુટ્યાં ગન્ધપ્રલેપં કૃત્વા પુષ્પૈર્ આકીર્ય મુક્તાહારં ભગવતો મૂર્ધ્નિ ક્ષિપ્તવતી । સ સહસા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય મૂર્ધનિ સ્થિતઃ । તતઃ પ્રસાદજાતયા પ્રણિધાનં કૃતમ્*: અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં ગુણાનાં લભિની સ્યામ્*, એવંવિધમ્ એવ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન સાર્થવાહભાર્યા, ઇયં સા મુક્તા । યદ્ અનયા ભગવતિ કાશ્યપે કારાઃ કૃતાસ્ તેનાભિરૂપા દર્શનિયા પ્રાસાદિકા । મુક્તાહારશ્ ચાસ્યાઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 192 --------------------
શિરસિ પ્રાદુર્ભૂતઃ । તેનૈવ હેતુનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_78 કચઙ્ગલા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કચઙ્ગલાયાં વિહરતિ કાચઙ્ગલીયે વનષણ્ડે । તસ્યાં કચઙ્ગલાયાં કચઙ્ગલા નામ વૃદ્ધા । સા ઘટમ્ આદાય ઉદકાર્થિની કૂપમ્ ઉપસૃપ્તા । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે: ગચ્છ આનન્દ, એતસ્યાં વૃદ્ધાયાં કથય: ભગવાંસ્ ત્ર્ષિતઃ, પાનીયમ્ અનુપ્રયચ્છસ્વેતિ । સા આનન્દેનોક્તા: અહં સ્વયમ્ એવાનેષ્યામીતિ । યાવત્ કચઙ્ગલા પાનીયઘટં પૂરયિત્વા ભગવતઃ સકાશં ગતા । દદર્શ કચઙ્ગલા બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાદ્ અસ્યાઃ પુત્રસ્નેહઃ સમુત્પન્નઃ, સ્તનાભ્યાં ક્ષીરધારાઃ પ્રસૂતાઃ । સા ઊર્ધ્વબાહુઃ પુત્ર પુત્રેતિ ભગવન્તં પરિષ્વક્તુમ્ આરબ્ધા । ભિક્ષવસ્ તાં વારયન્તિ । ભગવાન્ આહ: મા યૂયં ભિક્ષવ ઇમાં વૃદ્ધાં વારયત । તત્ કસ્ય હેતોઃ:
પઞ્ચ જન્મશતાન્ય્ એષા મમ માતા આસીન્ નિરન્તરમ્* ।
ઇયં મે પુત્રસ્નેહેન ગાત્રેષુ સમશ્લિક્ષત

સચેદ્ એષા નિવાર્યેત મમ ગાત્રેષુ શ્લેષણાત્* ।
ઇદાનીં રુધિરં હ્ય્ ઉષ્ણં કણ્ઠાદ્ અસ્યાઃ સ્રવેત્ ક્ષણાત્*

કૃતજ્ઞતામ્ અનુસ્મૃત્ય દૃષ્ટ્વેમાં પુત્રલાલસામ્* ।
કારુણ્યાદ્ ગાત્રસશ્લેષં દદામિ અનુકમ્પ્યયા

યાવદ્ અસૌ પુત્રસ્નેહં વિનોદ્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । ભગવાન્ ચાસ્યા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા કચઙ્ગલયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સા દૃષ્ટસત્યા ગાથા ભાષતે:
યત્ કર્તવ્યં હિ પુત્રેણ માતુર્ દુષ્કરકરિણા ।
તત્ કૃતં ભવતા મહ્યં ચિત્તં મોક્ષપરાયણમ્*

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 193 --------------------
દુર્ગતિભ્યઃ સમુદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મિક્ષે ચ તે અહમ્* ।
સ્થાપિતા સર્વયત્નેન વિશેષઃ સુમહાન્ કૃતઃ

યાવદ્ અસૌ સ્વામિનમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા । યદા ભગવાન્ ભિક્ષુણીનાં સંક્ષેપેણોદ્દિશ્ય પ્રતિસંલયનાય પ્રવિશતિ, તદા કચઙ્ગલા ભિક્ષુણીનાં વ્યાકરોતિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષાગ્ર મે ભિક્ષવો ભિક્ષુણીનાં મમ શ્રાવિકાણાં સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણાં યદુત કચઙ્ગલા ભિક્ષુણીતિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત કચઙ્ગલયા કર્મ કૃતં યેન વૃદ્ધા પ્રવ્રજિતા, કિં કર્મ કૃતં યેન ભગવાન્ પશ્ચિમગર્ભવાસેન *{સ્: પશ્ચિમગર્ભવાસેન}* ધારિતઃ, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*, સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણાં ચાગ્રા નિર્દિષ્ટા ઇતિ । ભગવાન્ આહ: કચઙ્ગલયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । કચઙ્ગલયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*