અવદાનશતક · અધ્યાય 76

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ ચત્વારિંશદ્વર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં ક્રકુચ્છન્દો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ શોભાવતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ દક્ષિણાપથાદ્ અન્યતરો નટાચાર્ય આગતઃ । તત્ર શોભનેન (સ્પેયેર્: શોભેન) રાજ્ઞા ભગવતઃ સકાશાત્ સત્યદર્શનં કૃત્વા નટાચાર્યાણામ્ આજ્ઞા દત્તા: બૌદ્ધં નાટકં મમ પુરસ્તાન્ નાટયિતવ્યમ્ ઇતિ । તૈર્ આજ્ઞા શિરસિ પ્રતિગૃહીતા: એવં ભદન્તેતિ । તતઃ સર્વનટૈર્ બૌદ્ધં નાટકં વિચાર્ય મુનિનિર્જિતં કૃતમ્* । યાવદ્ રાજ્ઞો ઽમાત્યગણપરિવૃતસ્ય પુરતો નટા નાટયિતુમ્ આરબ્ધાઃ । તત્ર નટાચાર્યઃ સ્વયમ્ એવ બુદ્ધવેષેણાવતીર્ણઃ, પરિશિષ્ટા નટા ભિક્ષુવેષેણ । તતો રાજ્ઞા હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતેન નટાચાર્યપ્રમુખો નટગણો મહતા ધનસ્કન્ધેનાચ્છાદિતઃ । તતસ્ તે ભગવચ્છાસને લબ્ધપ્રસાદા દાનપ્રદાનાનિ દત્વા સમ્યક્પ્રણિધાનં ચક્રુઃ: અનેન વયં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અનાગતાન્ બુદ્ધાન્ આરાગયેમ, મા વિરાગયેમેતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યે તે નટાઃ, ઇમે તે કુવલયાપ્રમુખાઃ । યદ્ એભિસ્ તત્ર પ્રણિધાનં કૃતં તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 188 --------------------
અવ્શ્_76 કાશિસુન્દરી । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । વારાણસ્યાં નગર્યાં રાજા બ્રહ્મદત્તો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । પ્રિયમ્ ઇવૈકપુત્રકં રાજ્યં પાલયતિ । યાવદ્ અસૌ રાજા દેવ્યા સહ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કાલાન્તરેણ દેવી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકાયા નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ ઇયં કાશિરાજસ્ય દુહિતા સુરૂપા ચ, તસ્માદ્ ભવતુ દારિકાયાઃ કાશિસુન્દરીતિ નામેતિ । કાશિસુન્દરી દારિકા અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તા દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સા ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ॥
યદા કાશિસુન્દરી દારિકા ક્રમેણ મહતી સંવૃત્તા, તદા પ્રાતિસીમૈઃ ષડ્ભિઃ રાજભી રાજ્ઞે બ્રહ્મદત્તસ્ય દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્*: શ્રુતમ્ અસ્માભિર્ યથા તવ દુહિતા જાતેતિ । તદ્ અર્હસ્ય્ અસ્માકં પુત્રાણામ્ અન્યતરસ્મૈ અનુપ્રદાતુમ્ ઇતિ । તતો રાજા શોકાગારં પ્રવિશ્ય કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતશ્ ચિન્તયતિ: યદ્ય્ એકસ્મૈ દાસ્યામિ, અપરેણ સહ મે (સ્પેયેર્: મે સહ) વિરોધો ભવિષ્યતીતિ । કાશિસુન્દરી દારિકા સર્વાલંકારવિભૂષિતા પિતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તયા પિતા શોકાર્તો દૃષ્ટઃ પૃષ્ટશ્ ચ: તાત કિમર્થં શોકઃ ક્રિયત ઇતિ । પિત્રા અસ્યા યથાભૂતં સમાખ્યાતમ્* । તતઃ કાશિસુન્દરી પિતરમ્ ઉવાચ: ક્રિયતાં તાત પ્રાતિસીમાનાં રાજ્ઞાં દૂતસંપ્રેષણમ્* । સપ્તમે દિવસે કાશિસુન્દરી દારિકા સ્વયંવરમ્ અવતરિષ્યતિ । યેન વો યત્ કરણીયં સ તત્ કરોત્વ્ ઇતિ । યાવત્ સપ્તમે દિવસે ષટ્ પ્રાતિસીમા રાજાનઃ સંનિપતિતાઃ । કાશિસુન્દર્ય્ અપિ રથમ્ અભિરુહ્ય કાષાયં ધ્વજમ્ ઉચ્છ્રાપ્ય બુદ્ધપટં હસ્તેન ગૃહીત્વા રાજસભાં ગત્વોવાચ: શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ પ્રાતિસીમા રાજાનઃ । નાહં ભવતાં રૂપયૌવનકુલભોગૈશ્વર્યં તુલયામિ, અપિ તુ નાહં કામૈર્ અર્થિની । ય એષ એવ મે ભગવાન્ બુદ્ધઃ પટે લિખિતસ્ તસ્યાહં શ્રાવિકા । અસ્ય શાસને પ્રવ્રજિષ્યામીતિ ॥
યાવદ્ ઋષિપતનં ગત્વા ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુ{ણી}ભાવમ્* । ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તતો ભગવતો મહાપ્રજાપત્યાં સંન્યસ્તા । તતસ્ તયા પ્રવ્રાજિતા ઉપસંપાદિતા ચ । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 189 --------------------
વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા । તતસ્ તે રાજપુત્રાસ્ તસ્યા રૂપયૌવનશોભાં સમનુસ્મૃત્ય રાગમદમત્તાઃ પ્રવ્રજિતામ્ અપિ પ્રાર્થયિતું પ્રવૃત્તાઃ । સા તૈઃ પ્રાર્થ્યમાના વિતતપક્ષ ઇવ હંસરાજો ગગનતલમ્ (સ્પેયેર્: ગગણતલમ્) અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયિતુમ્ આરબ્ધા । આશુ પૃથગ્જનસ્ય ઋદ્ધિર્ આવર્જનકરી । તતસ્ તે રાપુત્રા અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા આહૃષ્ટરોમકૂપાઃ પાદયોર્ નિપત્ય ક્ષમાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ: મર્ષય ભગિનિ । યથૈતે ત્વયા ધર્માઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ, અસ્થાનમ્ એતદ્ યત્ ત્વં કામાન્ પરિમુઞ્જીથા ઇતિ । તતઃ કાશિસુન્દરી દારિકા ગગનતલાદ્ અવતીર્ય જનકાયસ્ય પુરસ્તાત્ સ્થિત્વા તથાવિધાં ધર્મદેશનાં કૃતવતી, યાં શ્રુત્વા અનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મહાન્ વિશેષો ઽધિગતઃ ॥

તતો ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત કાશિસુન્દર્યા કર્માણિ કૃતાનિ, યેનૈવમ્ આભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ અપિ । ભગવાન્ આહ: કાશિસુન્દર્યૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । કાશિસુન્દર્યા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*