અવદાનશતક · અધ્યાય 74

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવદ્ અન્યતરા શ્રેષ્ઠિભાર્યા શ્રાદ્ધા ભદ્રા કલ્યાણાશયા કેનચિદ્ એવ કરણીયેન ઋષિપતનં ગતા । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચ ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તતો ઽસ્યા ભગવતા કાશ્યપેન ધર્મો દેશિતઃ । તયા લબ્ધપ્રસાદયા ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘમ્ અન્તર્ગૃહે ભોજયિત્વા ભિક્ષુસંઘાય કઠિનચીવરમ્ અનુપ્રદત્તમ્*, ક્રમેણ ચ માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ શ્રેષ્ઠિભાર્યા, એષૈવાસૌ શુક્લા ભિક્ષુણી । યદ્ અનયા ભિક્ષુસંઘાય કઠિનચીવરમ્ અનુપ્રદત્તં તેન શુક્લવસ્ત્રપ્રાવૃત્તા જાતા । યદ્ બ્રહ્મચર્યવાસઃ પરિપાલિતસ્ તેનેહ જન્મન્ય્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_74 સોમા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો બ્રાહ્મણ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી ત્રયાણાં વેદાનાં પારગતઃ સનિઘણ્ટકૈટભાનાં સાક્ષરપ્રભેદાનામ્ ઇતિહાસપઞ્ચમાનાં પદશો વ્યાકરણઃ । સ પઞ્ચ માણવકશતાનિ બ્રાહ્મણકાન્ મન્ત્રાન્ પાઠયતિ । તેન
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 183 --------------------
પુત્રહેતોઃ સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકાયા નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: પ્રાયશો ઽસ્માકં પુત્રપૌત્રિકયા સોમનામાનિ ક્રિયન્તે । ભવતુ દારિકાયાઃ સોમેતિ નામેતિ । સોમા દારિકા ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* ॥
યદા ક્રમેણ મહતી સંવૃત્તા, સા પણ્ડિતા વ્યક્તા મેધાવિની પટુપ્રચારા સ્મૃતિમતી શ્રુતિધરા ચ । યાવદ્ અસ્યાઃ પિતા માણવકાન્ મન્ત્રાન્ પાઠયતિ, સા શ્રુતમાત્રેણોદ્ગૃહ્ણાતિ । શ્રુત્વા ચ તેષાં શાસ્ત્રાણાં પૂર્વાપરેણ વ્યાખ્યાનં કરોતિ । તતો ઽસ્યા યશસા સર્વા શ્રાવસ્તી સ્ફુટા સંવૃત્તા । તીર્થ્યાશ્ ચાસ્યા અહન્યહનિ દર્શનાયોપસંક્રામન્તિ, તયા ચ સહ વિનિશ્ચયં કુર્વન્તિ । યદા ભગવાન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ તદા શ્રાવસ્તીમ્ આગતઃ । પ્રાયેણ યે પણ્ડિતાઃ પણ્ડિતસંખ્યાતાઃ, તે ભગવતો દર્શનાયોપસંક્રામન્તિ । તતઃ સા તાન્ ન પશ્યન્તી અન્તર્જનમ્ આમન્ત્રયતે: કો ઽત્ર ભવન્તો હેતુર્ યેનૈતર્હિ શાસ્ત્રવિદો નોપસંક્રામન્તીતિ । તે કથયન્તિ: ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ શાક્યમુનિર્ નામેહ સંપ્રાપ્તઃ, સર્વે તત્પ્રવણાઃ સંવૃત્તા ઇતિ । તતો બુદ્ધ ઇત્ય્ અશ્રુતપૂર્વં ઘોષં શ્રુત્વાસ્યાઃ સર્વરોમકૂપા હૃષ્ટાઃ (સ્પેયેર્: સર્વરોમકૂપાહૃષ્ટાઃ ) । તત્ર સોમા દારિકા બુદ્ધશબ્દશ્રવણાદ્ ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચ ભગવત્પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ સોમાયા દારિકાયા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્*, યાં શ્રુત્વા સોમયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સા દૃષ્ટસત્યા મહાપ્રજાપત્યાઃ સકાશે પ્રવ્રજિતા । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં
દેવાનાં પૂજ્યા માન્યાભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા ॥
યદા ભગવતા ભિક્ષુભ્ય આજ્ઞા દત્તા: યૂયમ્ એવ ભિક્ષવો ઽન્વર્ધમાસં પ્રાતિમોક્ષસૂત્રોદ્દેશમ્ ઉદ્દિશતેતિ, તદા મહાપ્રજાપત્યા: ઉદ્દિશતુ ભગવાન્ પ્રાતિમોક્ષમ્*, ઉદ્દિશતુ સુગતઃ પ્રાતિમોક્ષમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: ન હિ ભિક્ષુણ્યસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પદશો ધર્મમ્ ઉદ્દિશન્તિ । યદિ યુષ્માકં કાચિદ્ ઉત્સહતે (સ્પેયેર્: ઉચ્છહતે) સકૃદુક્તં ધારયિતુમ્*, એવમ્ અહમ્ ઉદ્દિશેયમ્ ઇતિ । તેન ખલુ સમયેન સા ભિક્ષુણી તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ સંનિષણ્ણા સંનિપતિતા । અથ સા ભિક્ષુણી ઉત્થાયાસનાદ્ યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્*: ઉદ્દિશતુ ભગવાન્ પ્રાતિમોક્ષમ્*,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 184 --------------------
ઉદ્દિશતુ સુગતઃ પ્રાતિમોક્ષમ્* । અહં સકૃદુક્તં ધારયિષ્યે । તતો ભગવતા વિસ્તરેણોદ્દિષ્ટઃ, સોમયા સકૃદુક્તો ધારિતઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષા અગ્રા મે ભિક્ષવો ભિક્ષુણીનાં મમ શ્રાવિકાણાં બહુશ્રુતાનાં શ્રુતધરીણાં યદુત સોમા ભિક્ષુણી ॥

ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સોમયા બિક્ષુણ્યા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ, યેનાઢ્યે કુલે જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા શ્રુતિધરા ચ સંવૃત્તેતિ । ભગવાન્ આહ: સોમયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સોમયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*