અવદાનશતક · અધ્યાય 73

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । અથ કાશ્યપઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પુર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચિવરમ્ આદાય ભિક્ષુગણપરિવૃતો ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતો વારાણસીં નગરીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । યાવદ્ અન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી સપરિજન ઉદ્યાનં ગતઃ, પ્રભૂતં ચ ખાદનીયં ભોજનીયં નીતમ્* । યાવત્ તસ્ય પ્રેષ્યદારિકયા ### <અચોર્દિન્ગ્ તો કલ્પદ્રુમાવદાન ઇત્ ઇસ્: પેશામ્ આદાય પૈષ્ટિકીમ્.> । {તયા} ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો ઽન્તર્માર્ગે દૃષ્ટઃ । તસ્યાઃ પ્રસાદજાતાયા બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: કિં માં સ્વામી દ્વિર્ અપિ દાસીકરિષ્યતિ, યન્વ્ અહં ભગવન્તં ભોજયેયમ્ ઇતિ । તતસ્ તયા બન્ધનતાડનમ્ અગણયિત્વા ભક્તપેડામ્ ઉદ્ધાટ્ય ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો વિચિત્રેણાહારેણ સંતર્પિતઃ । તતઃ શ્રેષ્ઠિનઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । યાવચ્ છ્રેષ્ઠિના ઉક્તા: દારિકે ક્વ સા ભક્તપેડેતિ । સા કથયતિ: ભગવાન્ મે કાશ્યપઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પિણ્ડકેન પ્રતિપાદિતઃ । ઇતિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 180 --------------------
શ્રુત્વા શ્રેષ્ઠી પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । તતસ્ તેન હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતેનોક્તા: ગચ્છ દારિકે, અદ્યાગ્રેણ ત્વમ્ અદાસી ભવ, યા ત્વં મમ સુપ્તસ્ય જાગર્ષીતિ । સા કૃતકરપુટા ગૃહપતિં વિજ્ઞાપિતવતી: અનુજાનીહિ મં*, ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । તતો ઽસ્યાઃ શ્રેષ્ઠિના પાત્રચીવરં દત્તમ્* । સા સ્વકેન પાત્રચીવરેણ ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા । ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય પ્રવચને દશવર્ષસહસ્રાણિ વૈયાવૃત્યં કૃતમ્*, ભક્તૈસ્ તર્પણૈર્ યવાગૂપાનૈર્ નિત્યકૈર્ નૈમિત્તિકૈર્ (સ્પેયેર્: નિમિત્તિકૈર્) દીપમાલાભિઃ કઠિનચીવરૈર્ દાનપ્રદાનાનિ દત્વા પ્રણિધાનં કૃતમ્*: યન્ મયા ભગવતે કાશ્યપાય કૃચ્છ્રેણ સમુદાનીય દાનપ્રદાનાનિ દત્તાનિ, અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ ભગવતઃ શાક્યમુનેઃ પ્રવ્રજ્યાહર્ત્વં પ્રાપ્નુયામ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ પ્રેષ્યદારિકા, ઇયમ્ અસૌ સુપ્રિયા । યદ્ અનયા ભગવાન્ કાસ્યપઃ પિણ્ડકેન પ્રતિપાદિતઃ, તેન આઢ્યે કુલે જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા અભિમતા સર્વજનસ્ય । યત્ પ્રણિધાનં કૃતં તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_73 શુક્લા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કપિલવસ્તુનિ વિહરતિ ન્યગ્રોધારામે । શાક્યેષુ રોહિણો નામ શાક્યઃ પ્રતિવસતિ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ ન પુત્રો ન દુહિતા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: અનેકધનસમુદિતં મે ગૃહમ્*, ન મે પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાત્ સર્વસ્વાપતેયમ્ અપુત્રકમ્ ઇતિ કૃત્વા રાજવિધેયં ભવિષ્યતીતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણનૈમિત્તિકસુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવૈર્ ઉચ્યતે: દેવતારાધનં કુરુષ્વેતિ । સો ઽપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી શિવવરુણકુબેરવાસવાદીન્ અન્યાંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્ આયાચતે । તદ્યથા આરામદેવતા વનદેવતાશ્ ચત્વરદેવતાઃ શૃઙ્ગાટકદેવતા બલિપ્રતિગ્રાહિકા દેવતાઃ । સહજાઃ સહધાર્મિકા નિત્યાનુબદ્ધા અપિ દેવતા આયાચતે સ્મ । અસ્તિ ચૈષ લોકે પ્રવાદો યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યત્*, એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । કતમેષાં ત્રયાણામ્* । માતાપિતરાઉ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 181 --------------------
રક્તૌ ભવતઃ સંનિપતિતૌ, માતા ચ કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી, ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એતેષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ ॥
સ ચૈવમ્ આયાચનપરસ્ તિષ્ઠતિ । અન્યતમા ચ દારિકા અન્યતમસ્માત્ દેવનિકાયાચ્ ચ્યુત્વા તસ્ય પ્રજાપત્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તા । તયા સ્વામિને નિવેદિતમ્* । તતઃ સ્વામિનોચ્યતે: ભદ્રે યદિ પુત્રં જનિષ્યસીત્ય્ એવં કુશલમ્*, અથ દુહિતરમ્*, તયૈવ સહ ત્વાં નિષ્કાસયામીતિ । યાવદ્ અસાવ્ અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા અતિક્રાન્તા માનુષ્યાં વર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તા ચ દિવ્યં વર્ણમ્*, શુક્લૈર્ વસ્ત્રૈઃ પ્રાવૃતા અનુપલિપ્તૈવ ગર્ભમલેન । યાવદ્ રોહિણેન શ્રુતં પ્રજાપ્તી તે પ્રસૂતા દારિકા જાતેતિ, સ કુપિતઃ પ્રવિષ્ટઃ । તતો ઽસ્ય પ્રજાપ્ત્યા દિવ્યવસ્ત્રપ્રવૃતા દારિકોપનીતા । તતો રોહિણઃ શાક્યો દારિકાં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકાયા નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ ઇયં શુક્લવસ્ત્રપરિવૃતા જાતા, તસ્માદ્ ભવતુ દારિકાયાઃ શુક્લેતિ નામેતિ । શુક્લા દારિકા અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તા દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સા અષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । યથા યથા ચ શુક્લા દારિકા વર્ધતે, તથા તથા તાન્ય્ અપિ વસ્ત્રાણિ વર્ધન્તે ન ચ મલિનીભવન્તિ, ન ચાસ્યાઃ કાયો મલેનાભિભૂયતે ॥

યદા શુક્લા દારિકા ક્રમેણ મહતી સંવૃત્તા, તદાસ્યા બહવો યાચનકા આગચ્છન્તિ, રાજપુત્રા અમાત્યપુત્રાશ્ ચ । તતસ્ તૈર્ ઉપદ્રૂયમાણઃ પિતા ચાસ્યાઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: યદ્ય્ એકસ્મૈ દાસ્યામિ, અન્યે મે અમિત્રા ભવિષ્યન્તીતિ । યાવદ્ અસૌ દારિકા પિતરં ચિન્તાપરમ્ અવેક્ષ્યોવાચ: તાત કિમ્ અસિ ચિન્તાપર ઇતિ । તેન સો ઽર્થો વિસ્તરેણ સમાખ્યાતઃ । દારિકા કથયતિ: તાત ન તે શોકઃ કર્તવ્યઃ, નાહં કામેનાર્થિની, ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિષ્યામિ, અનુજાનીહિ માં તાતેતિ । યાવદ્ અસૌ માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા । યેનૈવ વસ્ત્રેણ પ્રાવૃતા જાતા, તત એવ પરિપૂર્ણં પઞ્ચચીવરં સંપન્નમ્* । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યાભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત શુક્લયા દારિકયા કર્માણિ કૃતાન્ય્, યેનાઢ્યે કુલે જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા, શુક્લવસ્ત્રપ્રાવૃત્તા । પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: શુક્લયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । શુક્લયા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 182 --------------------
કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*