અવદાનશતક · અધ્યાય 72

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વેન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ, તસ્ય રાજ્ઞા બન્ધુમતા શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજનશ્ ચતૂરત્નમયઃ સ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । યા બન્ધુમતો રાજ્ઞો ઽગ્રમહિષી વૃદ્ધીભૂતા, તયા વિચિત્રાણ્ય્ આભરણાનિ શરીરાદ્ અવમુચ્ય તત્ર સ્તૂપે દત્તાનિ । તતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતવતી: અનેન કુશલમૂલેમ ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચાર્હત્વં પ્રાપ્નુયામ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન રાજ્ઞો બન્ધુમતો અગ્રમહિષી આસીત્*, ઇયં સા સુપ્રભા । યદ્ અનયા વિપશ્યિનઃ સ્તૂપે વિચિત્રાણ્ય્ આભરણાનિ સમારોપિતાનિ, તેનાભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા સંવૃત્તા । યત્ પ્રણિધાનં કૃતમ્*, તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_72 સુપ્રિયા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન અનાથપિણ્ડદસ્ય ગૃહપતેઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા શ્રાવસ્ત્યધિવાસિનો જનકાયસ્યાતીવ પ્રિયા । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકાયા નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ ઇયં પ્રિયા સર્વજનસ્ય, તસ્માદ્ ભવતુ દારિકાયાઃ સુપ્રિયેતિ નામેતિ । જાતિસ્મરા જાતમાત્રા ગાથાં ભાષતે:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 178 --------------------
દત્તં હિ દાનં બહુ વાલ્પકં વા
વિસ્તીર્યતે ક્ષેત્રવિશેષયોગાત્* ।
તસ્માદ્ ધિ દેયં વિદુષા પ્રયત્નાત્*
બુદ્ધાય લોકેન્દ્રસુરેશ્વરાય

આથાસ્યા માતાપિતરાવ્ અન્યે ચ ગૃહવાસિનસ્ તં વાક્યવ્યાહારં શ્રુત્વા ભીતાસ્ ત્રસ્તાઃ સંવિગ્ના આકૃષ્ટરોમકૂપાઃ (સ્પેયેર્: આહૃષ્ટરોમકૂપાઃ) કથયન્તિ: પિશાચીવ સેયં દારિકેતિ । સા કથયતિ: અમ્બ નાહં પિશાચી નાપિ રાક્ષસી, કિં તર્હિ દારિકા । ઇચ્છામિ દાનાનિ દાતુમ્ ઇતિ । તતો ઽસ્યા માત્રા અનાથપિણ્ડદસ્ય ગૃહપતેર્ નિવેદિતમ્*: એવમ્ એષા દારિકા બ્રૂત ઇતિ । તતસ્ તેન ગૃહપતિના હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતેન ભગવાન્ અન્તર્ગૃહે સભિક્ષુસંઘો ભોજિતઃ, તસ્યાશ્ ચ નામ્ના દક્ષિણાદેશનં કારિતમ્* ॥
યાવદ્ અસૌ દારિકા ક્રમેણ સપ્તવર્ષા સંવૃત્તા, માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતા । સા સર્વાસાં ભિક્ષુણીનામ્ ઇષ્ટા કાન્તા પ્રિયા મનાપા । યાવત્ તત્ર કાલેન મહાદુર્ભિક્ષં પ્રાદુર્ભૂતં દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પસદૃશમ્*, યત્રાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ અન્નપાનવિયોગાત્ કાલં કુર્વન્તિ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: ગચ્છ આનન્દ, મદ્વચનાત્ સુપ્રિયાં વદ: ચતસ્રસ્ તે પર્ષદસ્ ત્રૈમાસ્યં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ પ્રતિપાદયિતવ્યા ઇતિ । તત આયુષ્માન્ આનન્દઃ સુપ્રિયાં ગત્વોવાચ: ભગવાન્ આહ: ચતસ્રસ્ તે પરિષદસ્ ત્રૈમાસ્યં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ પ્રતિપાદયિતવ્યા ઇતિ । તતઃ સુપ્રિયા કૃતકરપુટા ભગવત આજ્ઞાં શિરસિ કૃત્વા કથયતિ: એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ॥
સુપ્રિયા શ્રાવસ્તીમ્ અભિસંપ્રસ્થિતા ગોચરવ્યવલોકનાર્થમ્* । યાવદ્ એષા પ્રવૃત્તિર્ અનાથપિણ્ડદેન શ્રુતા । સ ત્વરિતં સુપ્રિયાયા અગ્રતો ભૂતઃ કથયતિ: સુપ્રિયે ક્વ ગચ્છસીતિ । સા કથયતિ: ભગવાન્ આહ ત્રૈમાસ્યં વૈયાવૃત્યકર્મણિ નિયુક્તેતિ । અનાથપિણ્ડદ ઉવાચ: અલ્પોત્સુકા ભવ, અહં ત્વાં સર્વેણ પ્રવારયામીતિ । સુપ્રિયા કથયતિ: કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં યદિ તાતો દૃષ્ટસત્યઃ પ્રવારયતિ સમન્તતો ઽન્તર્હિતાનિ નિધાનાન્ય્ અભિસમીક્ષ્ય । અહં તુ દરિદ્રજનસ્યાનુગ્રહં કરોમીતિ । તથા પઞ્ચભિર્ ઉપાસકશતૈર્ અલ્પોત્સુકા ક્રિયતે । માલિકયા દેવ્યા, વર્ષાકારયા ક્ષત્રિયયા, ઋષિદત્તપુરાણાભ્યાં સ્થપતિભ્યાં, વિશાખયા મૃગારમાત્રા, રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા । અટવીગતા તત્રાપ્ય્ અમનુષ્યૈર્ મનુષ્યવેષધારિભિઃ પ્રવાર્યતે । તયા એવં પ્રવાર્યમાણયા ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘસ્ ત્રૈમાસ્યમ્ ઉપસ્થિતશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ । તત્રૈવ ચ ત્રૈમાસ્યે યુજ્યમાનઘટમાનવ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યાભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 179 --------------------
અથ ભગવાંસ્ ત્રૈમાસ્યાત્યયાત્ કૃતચીવરો નિષ્ઠિતચીવરઃ સમાદાય પાત્રચીવરં શ્રાવસ્ત્યા રાજગૃહં સંપ્રસ્થિતઃ સાર્ધં શ્રાવકસંઘેન । તતઃ સુપ્રિયયા ભગવાન્ અન્તર્માર્ગે અલ્પોત્સુકઃ કૃતઃ । યાવદ્ અસૌ ### {અલ્પો}દિકામ્ અટવીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ, ગણ્ડીદેશકાલો જાતઃ, પથ્યદનં ચ નાસ્તિ । તયા ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘ ઉપનિવેશિતઃ । તતઃ પાત્રં વામે પાણૌ પ્રતિષ્ઠાપ્યોવાચ, પ્રવ્યાહૃતવતી: યદિ પુણ્યાનામ્ અસ્તિ વિપાકઃ, પાત્રમ્ એવંવિધભક્ષ્યભોજ્યાદિના પરિપૂર્યેતેતિ । તતો દેવતયા દિવ્યયા સુધયા પરિપૂરિતમ્* । તતઃ સુપ્રિયયા અનુપરિપાટિકયા સર્વસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય પાત્રાણિ પૂરિતાનિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: એષા અગ્રા મે ભિક્ષવો ભિક્ષૂણીનાં મમ શ્રાવિકાણાં કૃતપુણ્યાનાં યદુત સુપ્રિયા ભિક્ષુણી ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સુપ્રિયયા દારિકયા કર્માણિ કૃતાન્ય્, યેનાઢ્યે કુલે જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા અભિમતા સર્વજનસ્ય, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સુપ્રિયયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સુપ્રિયયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*