અવદાનશતક · અધ્યાય 71

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 174 --------------------
ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ, તસ્ય રાજ્ઞા બન્ધુમતા શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજનશ્ ચતૂરત્નમયઃ સ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । યત્ર અનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ કારાન્ કૃત્વા સ્વર્ગમોક્ષપરાયણાનિ ભવન્તિ । યાવદ્ રાજ્ઞા બન્ધુમતા સ્તૂપમહઃ કારિતઃ । તત્ર ચ સ્તૂપમહે વર્તમાને મલ્લાનાં મધ્યે પતાકા ઉચ્છ્રાપિતા । યાવદ્ રાજમલ્લેન રાજમલ્લો નિહતઃ । તતસ્ તેન મલ્લપતાકા આસાદિતા । સ તામ્ આદાય અનેકપ્રાણિશતસહસ્રપરિવૃતો નાનાવિચિત્રૈર્ વાદ્યૈર્ વાદ્યમાનૈર્ યેન વિપશ્યિનઃ સ્તૂપસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય તથાગતગુણાનામ્ અનુસ્મરણં કૃત્વા તાં પતાકાં સ્તૂપયષ્ટ્યાં બદ્ધ્વા પ્રણિધાનં કૃતવાન્*: અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં ગુણાનાં લાભી સ્યામ્*, એવંવિધમ્ એવ શાસ્તારમ્ આરાગયેયં મા વિરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન મલ્લ આસીત્*, અયં સ વિદિતયશાઃ । યદ્ અનેન વિપશ્યિનઃ સ્તૂપે કારાઃ કૃતાસ્ તેન સંસારે ઽનન્તં સુખમ્ અનુભૂતવાન્* । તેનૈવ હેતુના ઇદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 175 --------------------
અષ્ટમો વર્ગઃ ।
તસ્યોદ્દાનમ્*:
સુપ્રભા સુપ્રિયા ચૈવ શુક્લા સોમા તથાપરા ।
કુવલયા સુન્દરી યૈવ મુક્તા ચૈવ કચઙ્ગલા ।
ક્ષેમા વિરૂપા + + વર્ગો ભવતિ સમુદ્ધિતઃ ॥
અવ્શ્_71 સુપ્રભા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારિકા જાતા અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા દિવ્યાલંકારભૂષિતા મણિરત્નેન કણ્ઠે આબદ્ધેન । તસ્માચ્ ચ પ્રભા નિર્ગચ્છતિ, યયા સર્વા શ્રાવસ્તી અવભાસતે । તસ્યા જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારિકાયા નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અનયા જાતમાત્રયા મણિરત્નાવભાસેન સર્વા શ્રાવસ્તી અવભાસિતા, તસ્માદ્ ભવતુ દારિકાયાઃ સુપ્રભેતિ નામેતિ । સા સુપ્રભા દારિકા અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તા દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સા અષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । સા દારિકા શ્રાદ્ધા ભદ્રા કલ્યાણાશયા આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્ના । તસ્યા યે યે યાચનકા આગચ્છન્તિ, તેભ્યસ્ તેભ્યઃ કણ્ઠાદ્ અલંકારમ્ અવમુચ્ય પ્રયચ્છતિ । દત્તે ચ પુનર્ અલંકારઃ પ્રાદુર્ભવતિ ॥
યાવદ્ અસૌ દારિકા ક્રમેણ મહતી સંવૃત્તા, તદા તસ્યા બહવો યાચનકા આગચ્છન્તિ, રાજપુત્રા અમાત્યપુત્રાઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રાશ્ ચ । તૈર્ ઉપદ્રૂયમાણઃ પિતા ચાસ્યાઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: યદ્ય્ એકસ્મૈ દાસ્યામિ, અન્યે મે અમિત્રા ભવિષ્યન્તીતિ । યાવદ્ અસૌ દારિકા પિતરં ચિન્તાપરમ્ અવેક્ષ્યોવાચ: તાત કિમ્ અસિ ચિન્તાપર ઇતિ । તેન સો ઽર્થો વિસ્તરેણ સમાખ્યાતઃ । દારિકા કથયતિ: તાત ન તે શોકઃ કર્તવ્યઃ । સ્વયમ્ એવાહં સપ્તમે દિવસે સ્વયંવરમ્ અવતરિષ્યામીતિ । તતઃ શ્રેષ્ઠી રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો નિવેદ્ય શ્રાવસ્ત્યાં ઘણ્ટાવઘોષણં કારયામાસ: સપ્તમે દિવસે સુપ્રભા દારિકા સ્વયંવરમ્ અવતરિષ્યતિ, યેન વો યત્ કરણીયં સ તત્ કરોત્વ્ ઇતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 176 --------------------

તતઃ સપ્તમે દિવસે સુપ્રભા દારિકા રથાભિરૂઢા કાષાયં ધ્વજમ્ ઉચ્છ્રાપ્ય બુદ્ધં ભગવન્તં ચિત્રપટે લેખયિત્વા અભિષ્ટુવતી વીથીમ્ અવતીર્ણા । સા તત્ર રાજપુત્રૈર્ અમાત્યપુત્રૈઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રૈશ્ ચ સોત્કણ્ઠ્ક્‍હ્દ્વીક્ષ્યમાણા વિચિત્રાભિઃ કથાભિઃ સંજ્ઞપ્યોવાચ: સર્વથાહં ન કેનચિદ્ અંશેન ભવતાં પરિભવં કરોમિ । કેવલં તુ નાહં કામેનાર્થિની । બુદ્ધં શરણં ગતાસ્મિ । તસ્ય સકાશે પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । તતસ્ તે નિર્ભર્ત્સિતાઃ પ્રતિનિવૃત્તાઃ । સુપ્રભાપિ દારિકા ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તસ્યા ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સુપ્રભયા દારિકયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્*, અભિનિર્હારશ્ ચ કૃતઃ । અથ સુપ્રભા દારિકા ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુણીભાવમ્* । ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તતો ભગવાન્ સંલક્ષયતિ: અનયા અસ્માચ્ છાસને (સ્પેયેર્: અસ્મચ્છાસને) મહદ્વિનેયાકર્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । તતો ભગવતોક્તા: ગચ્છ દારિકે પર્ષદમ્ અવલોકયેતિ । તતઃ સુપ્રભા દારિકા જેતવનાન્ નિર્ગત્ય તત્રાગતા । તત્રૈકૈકસ્યૈવં ભવતિ: બલેનૈનાં હરામ ઇતિ । તે તામ્ આક્રમિતુમ્ આરબ્ધાઃ । તતઃ સુપ્રભા દારિકા તૈર્ ઉપક્રમ્યમાણા વિતતપક્ષ ઇવ હંસરાજો ગગનતલમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય વિચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ દર્શયિતુમ્ આરબ્ધા । આશુ પૃથગ્જનસ્ય ઋદ્ધિર્ આવર્જનકરી । તતસ્ તે તદ્ અત્યદ્ભૂતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા ઉદ્દણ્ડરોમાણો મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમાઃ પાદયોર્ નિપત્ય વિજ્ઞાપયિતુમ્ આરબ્ધાઃ: અવતર અવતર ભગિનિ, યયૈતે ત્વયા ધર્માઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ । અસ્થાનમ્ એતદ્ યત્ ત્વં કામાન્ પરિભુઞ્જીથા ઇતિ । તતઃ સુપ્રભા દારિકા ગગનતલાદ્ (સ્પેયેર્: ગગણતલાદ્) અવતીર્ય જનકાયસ્ય પુરસ્તાત્ સ્થિત્વા તથાવિધાં ધર્મદેશનાં કૃતવતી, યાં શ્રુત્વા અનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈઃ સત્યદર્શનં કૃતમ્*
। તતો ભગવતા મહાપ્રજાપત્યાઃ સંન્યસ્તા । તતસ્ તયા પ્રવ્રાજિતા ઉપસંપાદિતા ચ । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તી સંવૃત્તા ત્રૈધાતુકવીતરાગા સમલોષ્ટકાઞ્ચના આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખા । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યાભિવાદ્યા ચ સંવૃત્તા ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત સુપ્રભયા દારિકયા કર્માણિ કૃતાન્ય્, યેનાભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકા, મણિરત્નં ચ કણ્ઠે પ્રાદુર્ભૂતમ્*, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સુપ્રભયૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ {લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । સુપ્રભયા દારિકયા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ} । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 177 --------------------
કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*