અવદાનશતક · અધ્યાય 58

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 147 --------------------
અથ દૂતપૂર્વી દેવપુત્રો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા હિ વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતસ્ તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતઃ ॥
તતો રાજા પ્રસેનજિદ્ ઉપરિપ્રાસાદતલગતસ્ તમ્ ઉદારમ્ અવભાસં દૃષ્ટ્વા પ્રભાતાયાં રજન્યાં ભગવન્તં પપ્રછ: કિં ભગવન્ન્ ઇમાં રાત્રિં ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન મહારાજ બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ, અપિ તુ તાવકો દૂતઃ સ મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતઃ પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ । સ ઇમાં રાત્રિં મત્સકાશમ્ આગતઃ । તસ્ય મયા ધર્મો દેશિતઃ । સ દૃષ્ટસત્યઃ સ્વભવનં ગત ઇતિ । તતો રાજા વિસ્મયજાતઃ કથયતિ: અહો બુદ્ધો અહો ધર્મઃ અહો સંઘો યત્ર નામ પરીત્તં કર્મ કૃત્વા મહાન્ વિપાક ઇતિ । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વોત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥
તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ: તિસ્ર ઇમા ભિક્ષવો ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તયઃ । કતમાસ્ તિસ્રઃ? બુદ્ધે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિર્ ધર્મે સંઘે ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । બુદ્ધે ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિદ્ સત્વા અપદા વા દ્વિપદા વા બહુપદા વા રૂપિણો વા અરૂપિણો વ સંજ્ઞિનો વા અસંજ્ઞિનો વા નૈવસંજ્ઞિનો નાસંજ્ઞિનઃ, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિદ્ બુદ્ધે ઽભિપ્રસન્નાઃ, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે બુદ્ધે ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । ધર્મે ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિદ્ ધર્માઃ સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા, વિરાગો ધર્મસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિદ્ ધર્મે ઽભિપ્રસન્ના, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે ધર્મે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । સંઘે ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિત્ સંઘા વા ગણા વા પૂગા વા પરિષદો વા, તથાગતશ્રાવકસંઘસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિત્ સંઘે ઽભિપ્રસન્નાઃ, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે સંઘે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_58 મહિષઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 148 --------------------
સશ્રાવકસંઘઃ કોશલેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમવનષણ્ડમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ચ વનષણ્ડે મહાન્ મહિષીયૂથઃ પ્રતિવસતિ, પઞ્ચમાત્રાણિ ચ મહિષીપાલશતાનિ । યાવત્ તત્રાન્યતમો મહિષો બલવાન્ પરમેણ બલેન સમન્વાગતઃ । સ પરમનુષ્યાણાં ગન્ધમ્ આઘ્રાય પૃષ્ઠતો ઽનુધાવતિ । ભગવાંશ્ ચ તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપત્ઃ । તતો મહિષીપાલૈર્ ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો દૂરત એવ દૃષ્ટઃ । તતસ્ તૈર્ ઉચ્ચૈઃ શબ્દૈર્ ઉક્તઃ: ભગવન્, ઇમં માર્ગં વર્જય, દુષ્ટમહિષો ઽત્ર પ્રતિવસતીતિ । ભગવાન્ આહ: અલ્પોત્સુકા ભવન્તુ ભવન્તઃ । વયમ્ અત્ર કાલજ્ઞા ભવિષ્યામ ઇતિ । અથાસૌ દુષ્ટમહિષો ભગવન્તં દૂરત એવ દૃષ્ટ્વા લાઙ્ગૂલમ્ ઉન્નામ્ય યેન ભગવાંસ્ તેન પ્રધાવિતઃ । તતો ભગવતા પુરસ્તાત્ પઞ્ચ કેસરિણઃ સટાધારિણઃ (સ્પેયેર્: કેશરિણઃ સટધારિણઃ) સિંહા નિર્મિતાઃ, વામે દક્ષિણે ચ પાર્શ્વે દ્વાવ્ અગ્નિસ્કન્ધૌ, ઉપરિષ્ટાન્ મહત્યયોમયી શિલા । તતઃ સ મહિષઃ સમન્તતો મહાભયં દૃષ્ટ્વા ભગવતઃ પાદૌ નિશ્રિત્ય દીનવદનશ્ ચ ભગવન્તં પ્રેક્ષ્યતે (સ્પેયેર્: પ્રેક્ષતે) । તતો ઽસ્ય ભગવતા તન્મય્યા ગત્યાસ્ તન્મય્યા યોન્યાસ્ ત્રિભિઃ પાદૈર્ ધર્મો દેશિતઃ: ઇતિ હિ ભદ્રમુખ સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ, સર્વધર્મા અનાત્માનઃ, શાન્તં નિર્વાણમ્ ઇતિ । જાતિશ્ ચ સ્મારિતા । સ શ્રુત્વા રોદિતું પ્રવૃત્તઃ । અથ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથે ભાષતે:
ઇદાનીં કિં કરિષ્યામિ તિર્યગ્યોનિગતસ્ય તે ।
અક્ષણપ્રતિપન્નસ્ય કિં રોદિષિ નિરર્થકમ્*

સાધુ પ્રસાદ્યતાં ચિત્તં મયિ કારુણિકે જિને ।
તિર્યગ્યોનિં વિરાગ્યેહ તતઃ સ્વર્ગં ગમિષ્યસિ

ઇતિ ॥
અથાસૌ દુષ્ટમહિષઃ સ્વાશ્રયં જુગુપ્સમાનો ઽનાહારતાં પ્રતિપન્નઃ । દીપ્તાગ્નયસ્ તિર્યગ્યોનિગતાઃ પ્રાણિનઃ । સ આશુ કાલં કૃત્વા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । સ પશ્યતિ: તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્યેતિ । અથ મહિષપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્*: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથ મહિષપૂર્વી દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરો હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રો મણિરત્નવિચિત્રચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં તં વનષણ્ડમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ મહિષપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા મહિષપૂર્વિણા દેવપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 149 --------------------
દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । (સ્પેયેર્: સુવિશુદ્ધ ચક્ષુઃ)
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણશ્ ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયમ્* ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારશ્
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષઃ ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખો દિવં જગામ

અથ તૈર્ મહિષીપાલૈઃ સ ઉદારો ઽવભાસો દૃષ્ટઃ, યં દૃષ્ટ્વા કુતૂહલજાતા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: ક એષ ભગવન્*, રાત્રૌ દિવ્યમ્ અવભાસં કૃત્વા ભગવત્સકાશમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: સ એષ ભવન્તો મહિષો મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ । સો ઽસ્યાં રાત્રૌ મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તસ્ય મયા ધર્મો દેશિતઃ । સ દૃષ્ટસત્યઃ સ્વભવનં ગતઃ । તતસ્ તે મહિષીપાલાઃ પરં વિસ્મયમ્ આપન્નાઃ: આશ્ચર્યં યન્ નામ અયં તિર્યગ્યોનિગતો ભૂત્વા ભગવન્તં કલ્યાણમિત્રમ્ આસાદ્ય દેવેષૂપપન્નઃ, સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્* । કથં નામ વયં મનુષ્યભૂતા વિશેષં નાધિગચ્છેમેતિ? તતસ્ તે બુદ્ધં ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં પ્રણીતેનાહારેણ સંતર્પ્ય ભગવતો ઽન્તિકે પ્રવ્રજિતાઃ । તૈર્ યુજ્યમાનૈર્ ઘટમાનૈર્ વ્યાયચ્છમાનૈઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત મહિષપૂર્વિકેણ દેવપુત્રેણ કર્માણિ કૃતાનિ યેન મહિષેષૂપપન્નઃ? એભિશ્ ચ મહિષીપાલૈઃ કિં કર્મ કૃતં યેનાહર્ત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્*? ભગવાન્ આહ: એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । એભિઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*