અવદાનશતક · અધ્યાય 57

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ । તસ્યાન્યતમ ઉપાસકઃ । તેન શિક્ષાશૈથિલ્યં કૃતમ્* । તસ્ય કર્મણો વિપાકાચ્ છુકેષૂપપન્નઃ । યન્ મયાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્*, તેન દેવેષૂપપન્નઃ । યત્ તેન પરિષિષ્ટાનિ શિક્ષાપદાનિ રક્ષિતાનિ, તેન સત્યદર્શનં કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 145 --------------------
અવ્શ્_57 દૂતઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહે વર્ષા ઉપગતો વેણુવને કલન્દકનિવાપે । અથ અનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિર્ યેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં પ્રસેનજિતં જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વા વિજ્ઞાપયતિ: યત્ ખલુ દેવ જાનીયાશ્ ચિરદૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ ભગવાન્* । પરિતૃષિતાઃ સ્મો ભગવતો દર્શનાય । ઇચ્છામો વયં ભગવન્તં દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ । તતો રાજા અનાથપિણ્ડદં ગૃહપતિમ્ ઉવાચ: કચ્ચિત્ તે ગૃહપતે શ્રુતં કુત્ર ભગવાન્ એતર્હિ વર્ષા ઉપગત ઇતિ? અનાથપિણ્ડદ ઉવાચ: શ્રુતં મે દેવ ભગવાન્ રાજગૃહે વર્ષા ઉપગત ઇતિ ॥
તતો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કૌશલેન અનાથપિણ્ડદાદ્યૈશ્ ચ પૌરજાનપદામાત્યૈર્ અન્યતમઃ પુરુષો દૂત્યેનાહૂયોક્તઃ: એહિ ત્વં ભો પુરુષ, યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામ । ઉપસંક્રમ્યાસ્માકં વચનેન ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દસ્વ, અલ્પાબાધતાં ચ પૃચ્છ અલ્પાતઙ્કં ચ લઘૂત્થાનતાં ચ યાત્રાં ચ બલં ચ સુખં ચાનવદ્યતાં ચ સ્પર્શવિહારતાં ચ । એવં ચ વદ: રાજા ભદન્ત કૌશલઃ શ્રાવસ્તીનિવાસિનશ્ ચ પૌરા આકાઙ્ક્ષન્તિ ભગવતો દર્શનમ્* । એવં ચાહુઃ: ચિરદૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ ભગવાન્* । પરિતૃષિતાઃ સ્મો ભગવતો દર્શનાય । ઇછામો વયં ભગવન્તં દ્રષ્ટુમ્* । સાધુ ભગવાઞ્ છ્રાવસ્તીમ્ આગચ્છેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । એવં દેવેતિ સ પુરુષો રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કૌશલસ્ય સામાત્યપૌરજાનપદસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય શ્રાવસ્તીતો ઽનુપૂર્વેણ ચઞ્ચૂર્યમાણો રાજગૃહં નગરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતઃ પૂર્વં રાજગૃહં નગરમ્ અવલોક્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણઃ સ પુરુષો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: રાજા ભદન્ત પ્રસેનજિત્ કૌશલઃ શ્રાવસ્તીનિવાસિનશ્ ચ પૌરા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા અલ્પાબાધતાં પૃચ્છન્તિ, અલ્પાતઙ્કતાં ચ લઘૂત્થાનતાં ચ યાત્રાં ચ બલં ચ સુખં ચાનવદ્યતાં ચ સ્પર્શવિહારતાં ચ । એવં ચાહુઃ: ચિરદૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ ભગવાન્* । પરિતૃષિતાઃ સ્મો ભગવતો દર્શનાય । ઇછામો વયં ભગવન્તં દ્રષ્ટુમ્* । સાધુ ભગવાઞ્ છ્રાવસ્તીમ્ આગચ્છેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । ભગવાન્ આહ: સચેન્ મે ભોઃ પુરુષ રાજા બિમ્બિસારો ઽનુજ્ઞાસ્યતિ; ગમિષ્યામીતિ । તતઃ સ દૂતો રાજાનં બિમ્બિસારમ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અનુજ્ઞાતો ઽસિ ભગવન્ રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ ગમનાય, યસ્યેદાનીં ભગવાન્ કાલં મન્યત ઇતિ । અધિવાસયતિ ભગવાંસ્ તસ્ય પુરુષસ્ય તૂષ્ણીભાવેન ॥
અથ ભગવાંસ્ ત્રયાણાં વાર્ષિકાણાં માસાનામ્ અત્યયાત્ કૃતચીવરો નિષ્ઠિતચીવરઃ સમાદાય પાત્રચીવરં મહતા પરિવારેણ શ્રાવસ્ત્યભિમુખો ઽભિજગામ । દૂતો ઽપિ રથાભિરૂઢઃ સંપ્રસ્થિતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં પદ્ભ્યાં સંપ્રસ્થિતમ્* । તતો રથાદ્ અવતીર્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: પ્રતિગૃહ્યતાં ભગવન્ન્ અસ્માકીનો રથો ઽનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 146 --------------------
ભગવાન્ આહ:
ઋદ્ધિપાદરથેનાહં સમ્યગ્વ્યાયામવર્તિના ।
વિચરામિ મહીં કૃત્સ્નામ્ અક્ષતઃ ક્લેશકણ્ઠકૈઃ

ઇતિ ॥
દૂતઃ પ્રાહ: યદ્ય્ અપિ ભગવાન્ ઋદ્ધિપાદયાનયાયી; તથાપિ તુ ક્રિયતાં મમાનુગ્રહાર્થમ્ અનુકમ્પેતિ । અથ ભગવાન્ દૂતસ્યાનુગ્રહાર્થમ્ ઋદ્ધ્યા રથસ્યોપરિ સ્થિતઃ । તતો ભગવાન્ રથાભિરૂઢઃ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । દૂતેન ચ રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । અથ રાજા સામાત્યઃ સપૌરજાનપદો ભગવન્તં પ્રત્યુદ્ગતઃ । તત્રૈવ ચ જેતવને રાત્રિંવાસમ્ ઉપગતો ધર્મશ્રવણાય । સ ચ દૂતો ઽલ્પાયુષ્કો ધર્મં શ્રુત્વા તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ કાલગતઃ । સ કાલં કૃત્વા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । સ પશ્યતિ: મનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્યેતિ । અથ દૂતપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્*: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથ દૂતપૂર્વી દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરો હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રો મણિરત્નવિચિત્રચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણામ્ પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં જેતવનમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ દૂતપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા દૂતપૂર્વિણા દેવપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । (સ્પેયેર્: સુવિશુદ્ધ ચક્ષુઃ)
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણશ્ ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારશ્
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષઃ ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખો દિવં જગામ