અવદાનશતક · અધ્યાય 56

અથ પટપ્રદાયિકા દેવકન્યા વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતા તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતા ॥
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ અસ્યાં રાત્રૌ ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । યા દરિદ્રદારિકા અનાથપિણ્ડદસ્ય ગૃહપતેશ્ છન્દકભિક્ષણં કુર્વાણસ્ય પટં દત્વા કાલગતા, પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના, સા ઇમાં રાત્રિં મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તસ્યા મયા ધર્મો દેશિતઃ । સા પ્રસાદજાતા પ્રક્રાન્તા, દૃષ્ટસત્યા ચ સ્વભવનં ગતા । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યદ્ બુદ્ધધર્મસંઘેષુ કારાન્ કરિષ્યામો નાપકારાન્* । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_56 શુકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । રાજગૃહે નગરે રાજા બિમ્બિસારો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । સ ચ રાજા શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 142 --------------------
આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ । યાવદ્ અસૌ ભગવદ્દર્શનોત્કણ્ઠિતઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । તતો ઽમાત્યર્ ઉક્તઃ: કિમર્થં દેવ શોકઃ ક્રિયત ઇતિ । રાજોવાચ: ચિરદૃષ્ટો મે સુગતઃ । સો ઽહમ્ આકાઙ્ક્ષામિ ભગવતો દર્શનમ્ ઇતિ । અશ્રૌષીદ્ ભગવાન્ દિવાવિહારોપગતો દિવ્યેન શ્રોત્રેણ વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષેણ રાજા બિમ્બિસાર ઉત્કણ્ઠિત ઇતિ । અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્ત્{અક્}આનામ્ એકારક્ષાણાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ, કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યામ્*, કમ્ આર્યધનવિરહિતમ્ આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, <કસ્યાજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ચક્ષુર્ વિશોધયામિ ।> કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્

તતો ભગવાન્ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્યાનુગ્રહાર્થં ત્રયાણાં વાર્ષિકાણાં માસાનામ્ અત્યયાત્ કૃતચીવરો નિષ્ટ્ઃઇતચીવરઃ સમાદાય પાત્રચીવરમ્ જનપદચારિકાં પ્રક્રાન્તઃ । અનુપૂર્વેણ ચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમં વનષણ્ડમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ચ વનષણ્ડે મનુષ્યપ્રલાપી શુકઃ પ્રતિવસતિ । તેન ભગવાન્ દૂરત દૃષ્ટઃ । તતસ્ ત્વરિતત્વરિતં ભગવન્તમ્ ઉવાચ: એતુ ભગવાન્, સ્વાગતં ભગવતે, ક્રિયતામ્ અસ્માકમ્ અનુગ્રહઃ, ઇહૈવ વનષણ્ડે એકાં રાત્રિં પ્રતિવસેતિ । તતો ભગવાઞ્ છુકસ્યાનુગ્રહાર્થં યત્ર વ્ક્ષે શુકસ્યાલયસ્ તત્ર તૃણસંસ્તરં સંસ્તીર્ય પર્યઙ્કેણ નિષણ્ણઃ, અન્યવૃક્ષેષુ મહાશ્રાવકાઃ, તતઃ શુકઃ કૃત્સ્નાં રાત્રિમ્ ઇતસ્ તતસ્ તં વનષણ્ડં પર્યટતિ, મા હૈવ કશ્ચિદ્ ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં વિહેઠયિષ્યતીતિ મનુષ્યો વા અમનુષ્યો વા યક્ષો વા રાક્ષસો વા શ્વાપદશ્ ચણ્ડશૃઙ્ગો વેતિ । તતઃ પ્રભાતાયાં રજન્યાં ભગવન્તં ત્રિઃપ્રદક્ષીણીકૃત્ય ક્ષમયિતુમ્ આરબ્ધઃ । ક્ષમસ્વ ભગવંસ્ તિર્યગ્યોનિગતો ઽહમ્*, નાસ્તિ મે વિભવો યેન ભગવન્તમ્ અભ્યર્ચયેયમ્*, અપિ ત્વ્ અહમ્ અગ્રતો ગચ્છામિ । રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય ભગવત આગમનં નિવેદયામીતિ । એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ । યાવદ્ અસૌ રાજ્ઞઃ સકાશં સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણ રાજ્ઞઃ સકાશમ્ અનુપ્રાપ્તમ્* । તસ્મિંશ્ ચ સમયે રાજા ઉપરિપ્રાસાદતલગતો નિષ્પુરુષેણ તૂર્યેણ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તતઃ શુકો માનુષપ્રલાપી રાજાનમ્ ઉવાચ । ભો રાજન્*, વિદિતં તે ભવતુ: ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘસ્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 143 --------------------
તવ વિજિતમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તદ્ અર્હતિ દેવો ભક્તં સજ્જીકર્તુમ્ ઇતિ । તતો રાજા ત્વરિતત્વરિતં પ્રાસાદાદ્ અવતીર્યામાત્યગણપરિવૃતો ભગવતો ઽર્થેન આસનકાનિ પ્રજ્ઞપ્ય છત્રધ્વજપતાકાભિર્ વિચિત્રૈશ્ ચ ગન્ધપુષ્પધૂપૈર્ ભગવન્તં પ્રત્યુદ્ગતઃ । તતો રાજ્ઞા ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો મહતા સત્કારેણ પ્રવેશિતઃ, પ્રણીતેન ચાહારેણ સંતર્પિતઃ ॥
અથ શુકસ્યૈતદ્ અભવત્*: યદ્ ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘ એવંવિભૂતિસ્ તત્ સર્વં મામાગમ્ય । ઇતિ વિદિત્વા હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિત ઉદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતો રાજ્ઞઃ પુરસ્તાદ્ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પર્યટન્* શ્યેનકેનાપહૃત્ય પઞ્ચત્વમ્ આપાદિતઃ । ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્ય કાલગતઃ । પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । સ પશ્યતિ: તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્યેતિ । અથ શુકપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્*: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથ શુકપૂર્વી દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરો હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રો મણિરત્નવિચિત્રચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણામ્ પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં જેતવનમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાંશ્ છુકપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા શુકપૂર્વિણા દેવપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । (સ્પેયેર્: સુવિશુદ્ધ ચક્ષુઃ)
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણશ્ ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારશ્
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષઃ ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખો દિવં જગામ

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 144 --------------------
અથ શુકપૂર્વી દેવપુત્રો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતસ્ તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતઃ ॥
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ અસ્યાં રાત્રૌ ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ દૃષ્ટઃ સ યુષ્માભિઃ શુકો યેન વયં તસ્મિન્ વનષણ્ડે રાત્રિં વસ્તુમ્ ઉપનિમિન્ત્રિતા ઇતિ? ભિક્ષવ ઊચુઃ: એવં ભદન્તેતિ । ભગવાન્ આહ: સ એષ ભિક્ષવઃ કાલં કૃત્વા, પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ન ઇતિ । ભિક્ષવ ઊચુઃ: કાનિ ભદન્ત શુકપૂર્વકેણ દેવપુત્રેણ કર્માણિ કૃતાનિ યેન શુકેષૂપપન્નઃ, કાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યેન દેવેષૂપપન્નઃ, સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: શુકપૂર્વકેણૈવ ભિક્ષવો દેવપુત્રેણ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । શુકપૂર્વકેણ દેવપુત્રેણ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*