અવદાનશતક · અધ્યાય 55

અથ શ્રીમતી દેવકન્યા વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ {વિ}જિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતા તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતા ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 139 --------------------
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ ઇમાં રાત્રિં બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય શ્રીમતી નામાન્તઃપુરિકા સ્વજીવિતમ્ અગણયિત્વા બુદ્ધગુણાંશ્ ચાનુસ્મૃત્ય તથાગતસ્ય કેશનખસ્તૂપે દીપમાલાં કૃતવતી । તતો રાજ્ઞા અજાતશત્રુણા કુપિતેન જીવિતાદ્ વ્યવરોપિતા । સા મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્ય કાલગતા પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના । સા અસ્યાં રાત્રૌ મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તસ્યા મયા ધર્મો દેશિતઃ, દૃષ્ટસત્યા ચ સ્વભવનં ગતા । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_55 વસ્ત્રમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । યદા અનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના બુદ્ધપ્રમુખાય ભિક્ષુસંઘાય જેતવનં નિર્યાતિતમ્*, ક્રમેણ {ચ} કોટિશતં ભગવચ્છાસને દત્તમ્*, તદા તસ્ય બુદ્ધિર્ અભવત્*: કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં યદ્ અહં દાનાનિ દદામિ, પુણ્યાનિ વા કરોમિ, યન્વ્ અહં દરિદ્રજનાનુગ્રહાર્થ્ં શ્રાવસ્તીનિવાસિનો જનકાયાચ્ છન્દકભિક્ષણં કૃત્વા ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘમ્ ઉપતિષ્ઠેયમ્* । એવં મે મહાજનાનુગ્રહઃ કૃતો ભવિષ્યતિ, બહુ ચાનેન પુણ્યં પ્રસૂતં ભવિષ્યતીતિ । તતો ઽનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના એષ વૃત્તાન્તો રાજ્ઞે નિવેદિતઃ । રાજ્ઞા સર્વસ્યાં શ્રાવસ્ત્યાં ઘણ્ટાઘોષણં કારિતમ્*: શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ શ્રાવસ્તીનિવાસિનઃ પૌરાઃ । અદ્ય સપ્તમે દિવસે અનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિર્ હસ્તિસ્કન્ધાભિરૂઢસ્ તથાગતસ્ય સશ્રાવકસંઘસ્યાર્થાય ચ્છન્દકભિક્ષણં કર્તુકામઃ । યસ્ય વો યન્ માત્રં પરિત્યક્તં તદ્ અનુપ્રદાતવ્યમ્ ઇતિ । યાવત્ સપ્તમે દિવસે અનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિર્ હસ્તિસ્કન્ધાધિરૂઢસ્ તથાગતસ્ય સશ્રાવકસંઘસ્યાર્થાય છન્દકભિક્ષણં કર્તું પ્રવૃત્તમ્* । તત્ર યેષાં યન્ માત્રો વિભવસ્ તે તન્ માત્રં દાતું પ્રવૃત્તાઃ । કેચિદ્ ધારં પ્રયચ્છન્તિ, કેચિત્ કટકમ્*, કેચિત્ કેયૂરમ્*, કેચિજ્ જાતરૂપમાલામ્*,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 140 --------------------
કેચિદ્ અઙ્ગુલિમુદ્રામ્*, કેચિન્ મુક્તાહારમ્*, કેચિદ્ ધિરણ્યમ્*, કેચિત્ સુવર્ણમ્*, કેચિદ્ અન્તશઃ કાર્ષાપણમ્* । ગૃહપતિર્ અપિ પરાનુગ્રહાર્થં પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥
યાવદ્ અન્યતમા સ્ત્રી પરમદરિદ્રા । તયા ત્રિભિર્ માસૈઃ કૃચ્છ્રેણ પટક ઉપાર્જિતઃ । સા તં પટકં પ્રાવૃત્ય વીથીમ્ અવતીર્ણા । અનાથપિણ્ડદશ્ ચ તયા દૂરત એવાગચ્છન્*, શઙ્ખપટહૈર્ વાદ્યમાનૈર્ અવલોકિતઃ । તયાન્યતમ ઉપાસકઃ પૃષ્ટઃ: યદિ તાવદ્ અયં ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોહો ઽન્તર્ભૂમૌ નિગૂઢાન્ય્ અપિ નિધાનાનિ પશ્યતિ, કસ્માદ્ અયં પરકુલેભ્યો ભૈક્ષ્યમ્ અટતીતિ । સા ઉપાસકેનોક્તા: પરાનુગ્રહાર્થમ્* । યે ઽસમમર્થા ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભોજયિતુમ્*, તેષામ્ અર્થે ઽનુગ્રહં કરોતિ । કથં બહવઃ સમેતા ભગવન્તં પ્રતિપાદયેયુર્ ઇતિ । તતસ્ તયા દારિકાયા બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: અહં તાવદ્ અકૃતપુણ્યા, ન મે શક્તિર્ અસ્તિ, યદ્ અહમ્ એકાકિની ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભોજનેન પ્રતિપાદયેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અત્ર કિંચિદ્ અનુપ્રદદ્યામ્ ઇતિ । સા સ્વકં વિભવમ્ અવલોકયન્તી ન કિંચિત્ પશ્યતિ ઋતે પટકાત્* । સા ચિન્તયિતું પ્રવૃત્તા: યદ્ય્ અહમ્ ઇહસ્થૈવ પટકં પ્રદાસ્યામિ, નગ્ના ભવિષ્યામિ । યન્વ્ અહં શરણપૃષ્ઠમ્ અભિરુહ્ય પટકં ક્ષિપેયમ્ ઇતિ । તતઃ સા શરણપૃષ્ઠમ્ અભિરુહ્ય સ્વશરીરાત્ પટકમ્ અવનીય અનાથપિણ્ડદસ્યોપરિ ક્ષિપ્તવતી । સા ગૃહપતિના સંલક્ષિતા: નૂનમ્ અસ્યા એષ એવ વિભવો યદ્ અનયા શરણસંસ્થયા ક્ષિપ્તમ્ ઇતિ । તેન સ્વપૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞાનુપ્રદત્તા । ગચ્છન્તુ ભવન્તઃ, અવલોકયન્તુ કેનાયં પટકઃ ક્ષિપ્ત ઇતિ । તૈર્ અવલોકિતા યાવદ્ ઉત્કુટુકા નિષણ્ણા । તતસ્ તૈઃ પૃષ્ટા । તયા ચોક્તમ્*: યો મે વિભવ આસીત્ સ મે ભગવદ્ગુણાનુકીર્તનં પ્રતિશ્રુત્ય દારિદ્ર્યભયભીતયા (સ્પેયેર્: દારિદ્રભયભીતયા) તથાગતપ્રમુખે ભિક્ષુસંઘે દત્ત ઇતિ । તતસ્ તૈર્ અનાથપિણ્ડદાય નિવેદિતમ્* । તતો ઽનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના પરમવિસ્મયજાતેના સા દારિકા વિચિત્રૈર્ વસ્ત્રૈર્ આભરણૈશ્ ચાચ્છાદિતા । સા ચાલ્પાયુષ્કા કાલગતા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના । ઉપપન્નમાત્રાયાસ્ તસ્યાસ્ તથાવિધાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ, ન કસ્યચિદ્ અન્યસ્ય દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । સા પશ્યતિ: મનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના, ભગવતઃ પટકપ્રદાનાદ્ ઇતિ । તતો વસ્ત્રદાયિકા દેવકન્યા ચલવિમલકુણ્ડલધરા હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રી મણિરત્નવિચિત્રચૂડા કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રી તામ્ એવ રાત્રિં દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણામ્ પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં જેતવનમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ પટકપ્રદાયિકાયા દેવકન્યાયા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા પટકપ્રદાયિકાયા દેવકન્યાયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સા દૃષ્ટસત્યા ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 141 --------------------

કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । (સ્પેયેર્:સુવિશુદ્ધ ચક્ષુઃ)
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણા ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારા
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષા ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખી દિવં જગામ