અવદાનશતક · અધ્યાય 54

અથાસૌ દેવકન્યા વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતા તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતા ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 136 --------------------
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ, યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભદન્ત ઇમાં રાત્રિં બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ દૃષ્ટા યુષ્માભિઃ સા દારિકા, યયા અહમ્ અન્તર્માર્ગો સાલપુષ્પૈર્ અવકીર્ણઃ? એવં ભદન્ત । સૈષા મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતા પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના । સા ઇમાં રાત્રિં મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તસ્યા મયા ધર્મો દેશિતઃ, દૃષ્ટસત્યા ચ સ્વભવનં ગતા । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_54 શ્રીમતી । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । રાજગૃહે નગરે રાજા બિમ્બિસારો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્ એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । યદા રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ ભગવતઃ સકાશાત્ સત્યાનિ દૃષ્ટાનિ, તદા રાત્રિં ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રામતિ સાર્ધમ્ અન્તઃપુરેણ । અથ રાજા બિમ્બિસારો ઽપરેણ સમયેન સંપ્રાપ્તે વસન્તકાલસમયે સંપુષ્પિતેષુ પાદપેષુ હંસક્રૌઞ્ચમયૂરશુકશારિકાકોકિલજીવઞ્જીવકનિર્ઘોષિતે વનષણ્ડે દેવ્યા સહાન્તઃપુરપરિવૃત ઉદ્યાનભૂમિં નિર્ગતઃ । તત્ર ચાન્તઃપુરિકાભી રાજા વિજ્ઞપ્તઃ: દેવ વયં ન શક્નુમો ઽહન્યહનિ ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રમિતુમ્* । તત્ સાધુ દેવો ઽસ્મિન્ન્ અન્તઃપુરે તથાગતસ્ય કેશનખસ્તૂપં પ્રતિષ્ઠાપયેદ્* યત્ર વયમ્ અસકૃત્પુષ્પૈર્ ગન્ધૈર્ માલ્યૈર્ વિલેપનૈશ્ છત્રૈર્ ધ્વજૈઃ પતાકાભિઃ પૂજાં કુર્યામેતિ । યાવદ્ રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ ભગવાન્ વિજ્ઞપ્તઃ: દીયતામ્ અસ્મભ્યં કેશનખં યેન વયં તથાગતસ્તૂપમ્ અન્તઃપુરમધ્યે પ્રતિષ્ઠાપયામ ઇતિ । યાવદ્ ભગવતા કેશનખં દત્તમ્* । રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ મહતા સત્કારેણાન્તઃપુરસહાયેન તથાગતસ્ય કેશનખસ્તૂપો ઽન્તઃપુરમધ્યે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । તત્ર ચાન્તઃપુરે ઽન્તઃપુરિકા દીપધૂપપુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનૈર્ અભ્યર્ચનં કુર્વન્તિ ॥
યદા પુના રાજ્ઞા અજાતશત્રુણા દેવદત્તવિગ્રાહિતેન પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ, સ્વયં ચ રાજ્યં પ્રતિપન્નઃ, તદા ભગવચ્છાસને સર્વેદેયધર્માઃ સમુચ્છિન્નાઃ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 137 --------------------
ક્રિયાકારશ્ ચ કારિતો ન કેનચિત્ તથાગતસ્તૂપે કારાઃ કર્તવ્યા ઇતિ । યદા પઞ્ચદશ્યાં પ્રવારણા સંવૃત્તા, તદા તત્ર કેશનખસ્તૂપે ન કશ્ચિત્ સંમાર્જનં દીપધૂપપુષ્પદાનં વા કુરુતે । તતો ઽન્તઃપુરિકા કેશનખસ્તૂપં તથાવિધં રાજાનં ચ બિમ્બિસારમ્ અનુસ્મૃત્ય કરુણકરુણં રોદિતુમ્ આરબ્ધાઃ: હા કષ્ટં ધર્મરાજવિયોગાદ્ વયં પુણ્યાત્ પ્રહીણા ઇતિ । તત્ર ચ શ્રીમતી નામાન્તઃપુરિકા । સા સ્વકં જીવિતમ્ અગણયિત્વા બુદ્ધગુણાંશ્ ચાનુસ્મૃત્ય કેશનખસ્તૂપં સંમૃજ્ય દીપમાલામ્ અકાર્ષીત્* । યાવદ્ અજાતશત્રુર્ ઉપરિપ્રસાદતલગતઃ તમ્ ઉદારમ્ અવભાસં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ । યાવદ્ અન્યયા કથિતમ્*: શ્રીમત્યા કેશનખસ્તૂપે દીપમાલા કૃતેતિ । તતઃ શ્રીમતીમ્ આહૂય કથયતિ: કિમ્ અર્થં રાજશાસનમ્ અતિક્રમસીતિ । સા કથયતિ: યદ્ય્ અપિ મયા તવ શાસનમ્ અતિક્રાન્તમ્*, કિં તુ ધર્મરાજસ્ય મયા બિમ્બિસારસ્ય શાસનં નાતિક્રાન્તમ્ ઇતિ । તતસ્ તેન કુપિતેન ચક્રં ક્ષિપ્ત્વા જીવિતાદ્ વ્યવરોપિતા । સા ભગવતિ પ્રસન્નચિત્તા કાલગતા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના ॥
તત્ર કાલે દેવસમિતિર્ ઉપસ્થિતા । અથ શ્રીમતી દેવકન્યા સમન્તયોજનં દિવ્યપ્રભામણ્ડલાવભાસિતા દેવસમિતિમ્ ઉપસંક્રાન્તા । તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રસ્ તમ્ ઉદારમ્ અવભાસં દિવ્યાં ચ પ્રભાં સમન્તયોજનં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ:
ગાત્રં કેન વિમૃષ્ટકાઞ્ચનનિભં પદ્મોત્પલાભં તવ
ગાત્રશ્રીર્ અતુલા કૃતેયમ્ ઇહ તે દેહાત્ પ્રભા નિઃસૃતા ।
વક્ત્રં કેન વિબુદ્ધપદ્મસદૃશં ચામીકરાભં તવ
બ્રૂહિ ત્વં મમ દેવતે ફલમ્ ઇદં યત્ કર્મજં ભુજ્યતે

દેવતા પ્રાહ:
ત્રૈલોક્યનાથં જગતઃ પ્રદીપં નિરીક્ષ્ય બુદ્ધં વરલક્ષણાઢ્યમ્* ।
ચકાર દીપં વદતાં વરસ્ય તમોનુદં ક્લેશતમોનુદસ્ય

દૃષ્ટ્વા પ્રભાં ચન્દ્રમરીચિવર્ણાં ચકાર ભાવેન મુનૌ પ્રસાદમ્* ।
પ્રભાં ચ હર્ષાત્ સમુદીક્ષ્ય શાસ્તુશ્ ચક્રે પ્રણામં વદતાં વરસ્ય

તત્કર્મણા શ્રિયા દેહં રાજતે ઽભ્યધિકં મમ ।
જલજેન્દુવિશુદ્ધાભં વદનં કાન્તદર્શનમ્*

શક્રઃ પ્રાહ:
અહો ગુણમયં ક્ષેત્રં સર્વદોષવિવર્જિતમ્* ।
યત્ર ન્યસ્તં ત્વયા બીજમ્ ઇષ્ટં સ્વર્ગોપપત્તયે

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 138 --------------------
કો નાર્ચયેત્ પ્રવરકાઞ્ચનરાશિગૌરં
બુદ્ધં વિશુદ્ધકમલાયતપત્રનેત્રમ્* ।
યત્રાધિકારજનિતાનિ વરાઙ્ગનાનાં
રેજુર્ મુખાનિ કમલાયતલોચનનિ

ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । સા પશ્યતિ: મનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્ના, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્યેતિ । અથ શ્રીમત્યા દેવકન્યાયા એતદ્ અભવત્: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસા ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસા એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથ શ્રીમતી દેવકન્યા દિવ્યપ્રભાવભાસપરિવેષ્ટિતા દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં વેણુવનં કલન્દકનિવાપમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાઞ્ છ્રીમત્યા દેવકન્યાયા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા સ્રીમત્યા દેવકન્યાયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્* । સા દૃષ્ટસત્યા ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । (સ્પેયેર્: સુવિશુદ્ધ ચક્ષુઃ)
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણા ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારા
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતહર્ષા ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખી દિવં જગામ