અવદાનશતક · અધ્યાય 52

અથાશીવિષપૂર્વકો દેવપુત્રો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સંપન્નસસ્ય ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ ઉપગતસ્ તયૈવ વિભૂત્યા તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રમ્ય સર્વં રાજકુલમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય રાજાનં પ્રબોધ્ય એતદ્ ઉવાચ: મહારાજ ઉત્તિષ્ઠ ઉત્તિષ્ઠ, કિં સ્વપિષીતિ । અથ રાજા પ્રબુદ્ધઃ પશ્યતિ તમ્ ઉદારમ્ અવભાસં તં ચ દેવપુત્રમ્* । દૃષ્ટ્વા પ્રીતમનાસ્ તં પપ્રચ્છ કસ્ ત્વમ્ ઇતિ । સ કથયતિ: અહં સ દૃષ્ટ્યાશીવિષો ભગવતા તત્રોદ્યાને વિનીતઃ, કાલં કૃત્વા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ । ભગવન્તં ચ મે પર્યુપાસ્ય સત્યદર્શનં કૃતમ્* । સ ઇદાનીં પ્રબોધયામિ । ગત્વા તદ્ ઉદ્યાનમ્ અમુકસ્માત્ પ્રદેશાન્ મહાનિધાનમ્ ઉત્પાટ્ય મમ નામ્ના ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભોજય, દક્ષિણાદેશનાં ચ કારયેતિ । અધિવાસયતિ રાજા બિમ્બિસારો દેવપુત્રસ્ય તૂષ્ણીભાવેન । અથાશીવિષપૂર્વકો દેવપુત્રો રાજ્ઞસ્ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તત્રૈવાન્તર્હિતઃ ॥
અથ સ રાજા બિમ્બિસારસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ માગધાનાં પૌરજાનપદાનાં નિવેદ્ય તદ્ ઉદ્યાનં ગત્વા નિધાનમ્ ઉત્પાટ્ય ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ત્રૈમાસ્યં ભોજયિત્વા ભગવન્તં પપ્રચ્છ: કાનિ ભગવન્ન્ અશીવિષપૂર્વકેણ દેવપુત્રેણ કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાશીવિષેષૂપપન્નઃ: કાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યેન દેવેષૂપપન્નઃ, સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ? ભગવાન્ આહ: યત્ તેનાતિમાત્રો લોભ ઉત્પાદિતઃ, શ્રમણબ્રાહ્મણવનીપકાનાં ચાન્તિકે ચિત્તં પ્રદુષિતમ્*, તેનાશીવિષેષૂપપન્નઃ । યન્ મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતમ્*, તેન દેવેષૂપપન્નઃ । કાશ્યપે ચ સમ્ય્કસંબુદ્ધે ઉપાસકભૂતેન શરણગમનશિક્ષાપદગ્રહણં કૃતમ્*, તેન સત્યદર્શનં કૃતમ્ ઇતિ । તસ્માત્ તર્હિ મહારાજ માત્સર્યપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્* । એતે દોષા ન ભવિષ્યન્તિ યે આશીવિષસ્ય । એષ એવ ગુણગણો ભવિષ્યતિ, યસ્ તસ્યૈવ દેવપુત્રસ્યેત્ય્ એવં તે મહારાજ શિક્ષિતવ્યમ્* । અથ રાજા બિમ્બિસારો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વોત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ઽન્યે ચ દેવાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાદયો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 131 --------------------
અવ્શ્_52 ચન્દ્રઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમઃ કર્ષકો બ્રાહ્મણઃ । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વજનમનોનયનપ્રહ્લાદનકરઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય જાતૌ સર્વલોકાનાં નયનપ્રહ્લાદનમ્*, તસ્માદ્ ભવતુ અસ્ય દારકસ્ય ચન્દ્ર ઇતિ નામેતિ । સ ચ તેન બ્રાહ્મણેન કૃચ્છ્રેણ લબ્ધઃ । ન ચાસ્યાન્યઃ પુત્રો ન દુહિતા ॥
સ ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । સ સર્વલોકપ્રહ્લાદનકરત્વાદ્ બ્રાહ્મણગૃહપતિભિઃ કૃત્સ્નં નગરમ્ અન્વાહિણ્ડ્યત ઇતિ । સ બ્રાહ્મણસ્ તસ્મિન્ ભૂયસ્યા માત્રયાધ્યવસિતો નિત્યમ્ એવ ક્રમસ્થાનશય્યાસુ સંરક્ષણપરો ઽવતિષ્ઠિતે । તસ્ય ચ બ્રાહ્મણસ્યાનાથપિણ્ડદસમીપે ગૃહમ્* । અથ સ બ્રાહ્મણદારકો ઽનાથપિણ્ડદસંસર્ગાજ્ જેતવનં ગત્વા બુદ્ધવચનં શૃણોતિ । તેન ભગવચ્છાસને પ્રસાદઃ પ્રતિલબ્ધઃ । સ ચાલ્પાયુષ્કઃ કાલં કૃત્વા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નશ્ ચ કેન કર્મણેતિ । પશ્યતિ મનુષ્યેભ્યશ્ ચ્યુતઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અહિપ્રસાદ્યેતિ । અથ બ્રાહ્મણપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્: ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાત્*, યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેયમ્ ઇતિ । અથ બ્રાહ્મણપૂર્વકો દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરો હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રો મણિરત્નવિચિત્રચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં જેતવનમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવતં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ બ્રાહ્મણપૂર્વકસ્ય દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણપૂર્વકેણ દેવપુત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ પ્રાપ્તમ્* । સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટેન સ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્* । ઉચ્છોષિતા રુધિરાશ્રુસમુદ્રાઃ, લઙ્ઘિતા અસ્થિપર્વતાઃ, પિહિતાન્ય્ અપાયદ્વારાણિ, વિવૃતાનિ સ્વર્ગમોક્ષદ્વારાણિ, પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ સ્મો દેવમનુષ્યેષુ । આહ ચ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 132 --------------------
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો
હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા
નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં
મયાદ્ય શુદ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ ।
પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં
તીર્ણશ્ ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિ

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત
વિગતજન્મજરામરણામયં ।
ભવસહસ્રસુદુર્લભદર્શન
સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્*

ઇતિ
અવનમ્ય તતઃ પ્રલમ્બહારશ્
ચરણૌ દ્વાવ્ અભિનન્દ્ય જાતહર્ષઃ ।
પરિગમ્ય ચ દક્ષિણં જિતારિં
સુરલોકાભિમુખો દિવં જગામ

અથ બ્રાહ્મણપૂર્વકો દેવપુત્રો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ, સસ્યસંપન્ન ઇવ કર્ષકઃ શૂર ઇવ {વિ}જિતસંગ્રામઃ, સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા હિ વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતસ્ તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતઃ ॥
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ અસ્યાં રાત્ર્યાં ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ, અપિ યો ઽસાવ્ એકપુત્રો ઽસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય પુત્રો ઽલ્પાયુષ્કઃ કાલગતઃ, સ મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ, સો ઽસ્યાં રાત્રૌ મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તસ્ય મયા ધર્મો દેશિતઃ, દૃષ્ટસત્યશ્ ચ સ્વભવનં ગતઃ ॥
અત્ર ચાન્તરે સ બ્રાહ્મણસ્ તમ્ એકપુત્રકમ્ ઇષ્ટં કાન્તં પ્રિયં મનાપં ક્ષાન્તમ્ અપ્રતિકૂલં શ્મશાને નિર્હૃત્યોત્સઙ્ગે કૃત્વા કરુણકરુણં વિલપન્* કથયતિ: હા પુત્રક હા એકપુત્રકેતિ । જ્ઞાતયઃ સુબહ્વ્ અપિ શોકવિનોદનં કુર્વણા ન શક્નુવન્ત્ય્ ઉત્થાપયિતુમ્* । સ કાકકુરરશ્વશૃગાલગૃધ્રપરિવૃતઃ પ્રકીર્ણકેશીભિઃ સ્ત્રીભિર્ અનુગતો મહાજનકાયેન ચોદ્વીક્ષ્યમાણસ્ તિષ્ઠતિ । તતો ઽસ્ય પુત્રો દેવભૂતઃ પિતરં પરિદેવમાનં દૃષ્ટ્વા કારુણ્યાદ્ આકમ્પિતહૃદયઃ પિતુઃ શોકવિનોદનાર્થમ્ ઋષિવેષધારિણમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય શ્મશાનસમીપે પઞ્ચતપાવસ્થિતઃ । અથ સ બ્રાહ્મણસ્ તમ્ ઋષિં પપ્રચ્છ: ભો મહર્ષે અનેન તપસા કિં પ્રાર્થયસ ઇતિ । ઋષિર્ આહ: રાજ્યં પ્રાર્થયે, સૌવર્ણશ્ ચ મે રથઃ સ્યાન્ નાનારત્નવિચિત્રઃ, સૂર્યાચન્દ્રમસૌ રથચક્રે સ્યાતામ્*, ચત્વારશ્ ચ લોકપાલાઃ પુરસ્તાન્ નમેયુઃ । સો ઽહં તં રથમ્ અભિરુહ્યેમાં મહાપૃથિવીમ્ અન્વાહિણ્ડેયેતિ । બ્રાહ્મણઃ કથયતિ:
યદિ વર્ષશતં પૂર્ણં તપિષ્યસિ નિરન્તરમ્* ।
ન લપ્સ્યસે ઽપિ તત્ સ્થાનં પરમતપસાપિ હિ

ઇતિ ॥
ઋષિઃ કથયતિ: ત્વં ચ પુનર્ અનેન મૃતકુણપેનાશુચિના પરમદુર્ગન્ધેન શવેન કાષ્ઠભૂતેન કિં પ્રાર્થયસ ઇતિ । બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ: પ્રિયો મે એકપુત્રકઃ કાલગતઃ, તં પ્રાર્થય ઇતિ । ઋષિર્ આહ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 133 --------------------
યદિ વર્ષશતં પૂર્ણં રોદિષ્યસિ નિરન્તરમ્* ।
ન લપ્સ્યસે ઽપિ તં પુત્રં રુદિતેન હિ કિં તવ