અવદાનશતક · અધ્યાય 46

ઇતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 115 --------------------
યાવદ્ ભગવતા તદ્ અધિષ્ઠાના તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા અનેકૈર્ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ માત્સર્યમલં પ્રહાય સત્યદર્શનં કૃતમ્* । તે ચ પ્રેતા ભગવતિ ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતાઃ, પ્રણીતેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ ॥
ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યકાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । પશ્યન્તિ પ્રેતેભ્યશ્ ચ્યુતાઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અહિપ્રસાદ્યેતિ । અથ પ્રેતપૂર્વિણાં દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: નાસ્માકં પ્રતિરૂપં સ્યાત્, યદ્ વયં પર્યુષિતપરિવાસા ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેમ । યન્ નુ વયમ્ અપર્યુષિતપરિવાસા એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામેમેતિ । અથ પ્રેતપૂર્વિણો દેવપુત્રાશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરા હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રા મણિરત્નવિચિત્રમૌલયઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રાસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મપુણ્ડરીકમન્દારવાદીનાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સમન્તતો વેનુવં કલન્દકનિવાપમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવતં પુષ્પૈર્ આકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ પ્રેતપૂર્વિણાં દેવપુત્રાણામ્ આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા પ્રેતપૂર્વિકૈર્ દેવપુત્રૈર્ મહાન્ વિશેષો ઽધિગતઃ । તે લબ્ધલાભા ઇવ વણિજો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તત્રૈવાન્તર્હિતાઃ ॥
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ આમન્ત્રયતે । સાધુ સાધુ મહામૌદ્ગલ્યાયન । સફલં તે વૈયાવૃત્યં સંવૃત્તમ્* । યત્ તે # # # પ્રેતા દેવેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । તે ઽસ્યાં રાત્રૌ મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાઃ । તેષાં મયા ધર્મો દેશિતઃ । તે લબ્ધોદયા લબ્ધલાભાઃ પ્રક્રાન્તા ઇતિ ॥
તત આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેન તેષાં જ્ઞાતીનામ્ આરોચિતમ્* । તે શ્રુત્વા પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતા ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદયામાસુર્ ભૂયશ્ ચ સત્કારં પ્રચક્રુર્ ઇતિ । તસ્માત્ તર્હિ તે મૌદ્ગલ્યાયન માત્સર્યપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યમ્* । એતે દોષા ન ભવન્તિ યે તેષાં પ્રેતાનામ્ ઇતિ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમના આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ઽન્યે ચ દેવાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાદયો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_46 ઉત્તરઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । રાજગૃહે ઽન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 116 --------------------
રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ કાલાન્તરેણ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતય ઊચુઃ: યસ્માદ્ ઉત્તરે નક્ષત્રે જાતસ્ તસ્માદ્ ભવતૂત્તર ઇતિ નામ । ઉત્તરો દારકો ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃતઃ । પિતા ચાસ્ય કાલગતઃ । ઉત્તરશ્ ચ ગૃહે સ્વામી સંવૃત્તઃ । તેનાપણઃ સ્થાપિતઃ । ક્રીણાતિ વિક્રીણીતે ક્રયવિક્રયેણ જીવિકાં કલ્પયતિ । સ દિવસાનુદિવસં ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રામતિ । તસ્ય ભગવત્સંદર્શનાત્ સદ્ધર્મશ્રવણાચ્ ચ ભગવચ્છાસને પ્રસાદો જાતઃ । તસ્ય પ્રવ્રજ્યાચિત્તમ્ ઉત્પન્નમ્* । સ માતરં વિજ્ઞાપયામાસ: અમ્બ અનુજાનીહિ માં ભગવચ્છાસનેષુ પ્રવ્રજિષ્યામીતિ । તતો માતા કથયતિ: પુત્ર ત્વમ્ એકપુત્રકઃ । યાવદ્ અહં જીવામિ, તાવન્ ન પ્રવ્રજિતવ્યમ્* । મૃતાયાં મયિ યથાકરણીયં કરિષ્યસીતિ । સ ચોત્તરો યત્ કિંચિદ્ ઉપાર્જયતિ તત્ સર્વં માત્રે ઽનુપ્રયચ્છતિ: અનેન અમ્બ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાન્ પ્રતિપાદયસ્વેતિ । સા ચાસ્ય માતા લુબ્ધા કુટુકુઞ્ચિકા મત્સરિણી આગૃહીતપરિષ્કારા તાન્ કાર્ષાપણાન્ ગોપયિત્વા યે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ પિણ્ડાર્થિનસ્ તદ્ ગૃહં પ્રવિશન્તિ, તાન્ પરિભાષતે: પ્રેતોપપન્ના ઇવ યૂયં નિત્યં પરગૃહેભ્યો ભૈક્ષમ્ અટથેતિ । સા ચ પુત્રં વિસંવાદયતિ: અહમ્ અદ્ય ઇયતાં ભિક્ષૂણાં ભોજનં પ્રયચ્છામીતિ ॥
યાવદ્ અસૌ કાલં કૃત્વા પ્રેતેષૂપપન્ના । ઉત્તરશ્ ચ માતૃવિયોગાદ્ દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાકૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
સ ગઙ્ગાતીરે પર્ણકુટિં કૃત્વા ધ્યાયતિ । સા ચાસ્ય માતા પ્રેતલોકોપપન્ના નગ્ના દગ્ધસ્થૂણાસદૃશી સ્વકેશરોમસંછન્ના સૂચીછિદ્રોપમમુખી પર્વતોપમકુક્ષિર્ આદીપ્તા સંપ્રજ્વલિતા એકજ્વાલીભૂતા આર્તસ્વરં ક્રદન્તી આયુષ્મન્તમ્ ઉત્તરમ્ ઉપસંક્રાન્તા । યાવદ્ આયુષ્મતા ઉત્તરેણ સા પ્રેતી દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટા ચ: કા ત્વમ્ એવંવિધેતિ । પ્રેતી આહ:
અહં તે જનની સ્નિગ્ધા યયા જાતો ઽસિ પુત્રક ।
અન્નપાનવિયુક્તેષુ પ્રેતેષુ સમુપાગતા

પઞ્ચવિંશતિ વર્ષાણિ યતઃ કાલગતા હ્ય્ અહમ્* ।
નાભિજાનામિ પાનીયં કુતો ભક્તસ્ય દર્શનમ્*

સફલાન્ વૃક્ષાન્ ગચ્છામિ નિષ્ફલા મે ભવન્તિ તે ।
પૂર્ણાનિ સરાંસિ ગચ્છામિ તાનિ શુષ્કાણિ સન્તિ મે

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 117 --------------------
સુખં ભદન્તસ્ય હિ વૃક્ષમૂલં ઉદકં ભજતે શીતલ ભાજનેસ્મિમ્* ।
કૃપા જનયિત્વા {જનેત્વા} કૃપણાયૈ મહ્યં દદસ્વ તોયં તૃષાર્તિતાયૈ

તત ઉત્તરો માતરમ્ ઉવાચ: અમ્બ નનુ પુરા ત્વં મયા મનુષ્યભૂતા દાનાનિ દાપિતા, પુણ્યાનિ કારિતેતિ । પ્રેતી આહ: ન મયા પુત્રક માત્સર્યાભિભૂતયા દાનાનિ દત્તાનિ, પુણ્યાનિ વા કૃતાનિ । સર્વં તદર્થજાતં પાપચિત્તયા અગ્નિખદાયાં નિખાતમ્* । તદ્ ઇદાનીં પુત્રક જ્ઞાતિગૃહં ગત્વા છન્દનભિક્ષં કૃત્વા મમ નામ્ના બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ભોજય, દક્ષિણામ્ આદેશય, દેશનાં ચ કારય । એવં પ્રેતયોનેર્ મમ મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઇતિ । ઉત્તર આહ: એવમ્ અસ્તુ અમ્બ । કિં તુ ત્વયા બુદ્ધાન્તે સ્થાતવ્યમ્ ઇતિ । પ્રેતી આહ: પુત્રકા, અપત્રપે નગ્ના હ્રિયાન્વિતેતિ । ઉત્તર આહ: અમ્બ યદા પાપં કરોષિ, તદા નાપત્રપિતા । ઇદાનીં કિમર્થં ફલકાલે વ્યપત્રપસ ઇતિ । પ્રેતી આહ: એવં ભવતુ, આગમિષ્યામીતિ ॥
તત ઉત્તરેણ જ્ઞાતિગૃહેભ્યશ્ છન્દનભિક્ષણં કૃત્વા બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘઃ શ્વો ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ । ગણ્ડીકાલે ચ બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘઃ સમ્નિપતિતઃ । સા ચ પ્રેતી બુધાન્તે સ્થિતા । પ્રેતીદિદૃક્ષુકાન્ય્ અનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તે તાં પ્રેતીં વિકૃતાશ્રયાં દૃષ્ટ્વા પરં સંવેગમ્ ઉપગતાઃ ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદયામાસુઃ । તતઃ આયુષ્માન્ ઉત્તરો બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં પ્રણીતેનાહારેણ સંતર્પ્ય પ્રેત્યા નામ્ના દક્ષિણાદેશનાં કારયામાસ । ભગવાંશ્ ચ પઞ્ચાઙ્ગોપેતેન સ્વરેણ સ્વયમ્ એવ દક્ષિણાદેશનામ્ આદિશતિ:
ઇતો દાનાદ્ ધિ યત્ પુન્યં તત્ પ્રેતીમ્ અનુગચ્છતુ ।
ઉત્તિષ્ઠતાં ક્ષિપ્રમ્ ઇયં પ્રેતલોકાત્ સુદારુણાત્

ઇતિ ॥
યાવદ્ ભગવતા તદ્ અધિષ્ઠાનં તસ્યાઃ પ્રેત્યા મહતશ્ ચ જનકાયસ્ય તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા અનેકપ્રાણિશતસહસ્રૈર્ સત્યદર્શનં કૃતમ્* । સા ચ પ્રસન્નચિત્તા કાલગતા પ્રેતમહર્દ્ધિકેષૂપપન્ના ॥ આયુષ્મતોત્તરેણ સમન્વાહૃતા પ્રેતમહર્દ્ધિકેષૂપપન્ના । તત આયુષ્મતા ઉત્તરેણોક્તમ્*: અમ્બ અસ્તિ તે શક્તિઃ । ક્રિયતાં દાનોત્સર્ગ ઇતિ । પ્રેતમહર્દ્ધિકોવાચ: પુત્ર ન શક્યામિ । નાસ્તિ મે દાને ઽભિલાષ ઇતિ । તત આયુષ્માન્ ઉત્તરઃ પ્રેતમહર્દ્ધિકામ્ ઉવાચ:
અદ્યાપિ તે તિષ્ઠતિ તચ્ છરીરં વિવૃદ્ધનિર્માંસત્વગસ્થિચર્મમ્* ।
લોભાન્ધકારાવૃતલોચનાયા નિવર્તિતં યત્ ત્વયા પ્રેતલોકે