અવદાનશતક · અધ્યાય 42

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: પાપકારી મૌદ્ગલ્યાયન સ પ્રેતઃ । ઇચ્છસિ તસ્ય કર્મપ્લોતિં શ્રોતુમ્*? એવં ભદન્ત । તેન હિ મૌદ્ગલ્યાયન શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ॥
ભૂતપૂર્વં મૌદ્ગલ્યાયન રાજગૃહે નગરે ઽન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તસ્ય પઞ્ચમાત્રાણીક્ષુશાલશતાનિ, યત્ર ચેક્ષુઃ પીડ્યતે । અસતિ ચ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોક ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકમ્પકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । યાવદ્ અન્યતમઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો હીનદીનાનુકમ્પકી પ્રાન્તશયનાસનસેવી । સ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય રાજગૃહં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । સ ચ ભદન્તઃ ક્ષયવ્યાધિના સ્પૃષ્ટઃ । તસ્ય વૈદ્યેનેક્ષુરસ ઉપદિષ્ટઃ । સ શ્રેષ્ઠિસકાશં યન્ત્રશાલામ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । શ્રેષ્ઠિના ચ સ પ્રત્યેકબુદ્ધો દૃષ્ટઃ કાયપ્રાસાદિકશ્ ચિત્તપ્રાસાદિકશ્ ચ । દૃષ્ટ્વા શ્રેષ્ઠિના ઉક્તઃ: કેનાર્યસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ । પ્રત્યેકબુદ્ધઃ કથયતિ: ગૃહપતે ઇક્ષુરસેનેતિ । તતસ્ તેન ગૃહપતિના ભૃતકપુરુષસ્યાજ્ઞા દત્તા આર્યસ્યેક્ષુરસં પ્રયચ્છેતિ । સ ચ ગૃહપતિઃ કેનચિદ્ એવ કરણીયેન બહિર્ યાનાય સંપ્રસ્થિતઃ । અથ તસ્ય પુરુષસ્ય પરકીયે દ્રવ્યે માત્સર્યમ્ ઉત્પન્નમ્*: યદ્ય્ અહમ્ અસ્ય રસં દાસ્યે, પુનર્ અપ્ય્ એષ આગમિષ્યતીતિ । તેન અનિષ્ટગતિત્રયપ્રપાતનમ્રેણ સર્વાભિમતગતિદ્વયનિરાકરિષ્ણુના અત્યન્તદૂરાપગતેનાર્યધર્મેભ્યઃ પાપં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય સ પ્રત્યેકબુદ્ધ ઉક્તઃ: આહર ભિક્ષો પાત્રમ્*, દેહિ, રસં તે દાસ્યામીતિ । અસમન્વાહૃત્ય અર્હચ્છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં જ્ઞાનદર્શનં ન પ્રવર્તત ઇતિ । હીનદીનાનુકમ્પિતયા ભૃત્યપુરુષો ઽયમ્ અસ્યાનુગ્રહઃ કર્તવ્ય ઇતિ તત્ પાત્રમ્ ઉપનામિતમ્* । તતો ઽસૌ દુરાચારો નિર્ઘૃણહૃદયસ્ તદ્ ગૃહીત્વા પ્રતિગુપ્તં પ્રદેશં ગત્વા પ્રસ્રાવેણા પૂરયિત્વા ઉપરિ ઇક્ષુરસેનાચ્છાદ્ય તસ્મૈ પ્રત્યેકબુદ્ધાયાનુપ્રદદૌ । તેન સંલક્ષિતમ્* સ ચિન્તયતિ: બહ્વ્ અનેન તપસ્વિના પાપં કૃતમ્ અપિ । સ તદ્ એકાન્તે છોરયિત્વા પ્રક્રાન્તઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 109 --------------------
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યસે મૌદ્ગલ્યાયન યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ભૃતકપુરુષ આસીત્ઽ, અયં સ પ્રેતઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન સંસારે ઽનન્તં દુઃખમ્ અનુભૂતવાન્* । ઇદાનીમ્ અપિ પ્રેતભૂતઃ પ્રકૃષ્ટતરં દુઃખમ્ અનુભવતિ । તસ્માત્ તર્હિ તે મૌદ્ગલ્યાયન માત્સર્યપ્રહાણાય વ્યાયન્તવ્યં યથા એવંવિધા દોષા ન સ્યુર્ યે પ્રેતસ્ય । ઇતિ હિ મૌદ્ગલ્યાયન એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ તે મૌદ્ગલ્યાયન એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં તે મૌદ્ગલ્યાયન શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમના આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ઽન્યે ચ દેવાસુરગરુડાદયો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_42 ભક્તમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ {શ્રાવસ્ત્યાં} વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ અન્યતરસ્મિન્ વૃક્ષમૂલે નિષણ્ણો દિવાવિહારાય । અશ્રૌષીદ્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ પ્રેત્યાઃ શબ્દમ્ આર્તસ્વરં ક્રન્દન્ત્યાઃ, દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદનાં વેદયમાનાયા ભક્તં માર્ગન્ત્યાઃ: બુભુક્ષિતાસ્મિ માર્ષાઃ, પિપાસિતાસ્મિ માર્ષા ઇતિ । તતઃ સ્થવિરમહામૌદ્ગલ્યાયનેન પ્રેતી દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટા ચ: કિં તે પાપં કૃતં યેનૈવંવિધાનિ દુઃખાન્ય્ અનુભવિષ્યસીતિ । પ્રેતી આહ: આદિત્યે હિ સમુદ્ગતે ન દીપેન પ્રયોજનમ્* । ભગવન્તમ્ એતમ્ અર્થં પૃચ્છ, સ તે અસ્માકીનાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકરિષ્યતીતિ । અથાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાય ચતસૃણાં પર્ષદાં મધુરમધુરં ધર્મં દેશયતિ, ક્ષૌદ્રં મધ્વ્ ઇવાનેડકમ્* । અનેકશતા ચ પર્ષદ્ ભગવતઃ સકાશાન્ મધુરમધુરં ધર્મં શૃણોત્ય્ અનિજ્યમાનૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । તતો બુદ્ધા ભગવન્તઃ પૂર્વાલાપિનઃ પ્રિયાલાપિનઃ એહીતિ સ્વાગતવાદિનઃ સ્મિતપૂર્વંગમાશ્ ચ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: એહિ મૌદ્ગલ્યાયન સ્વાગતં તે, કુતસ્ ત્વમ્ એતર્હ્ય્ આગચ્છસીતિ । મૌદ્ગલ્યાયન આહ: આગચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત પ્રેતચારિકાયાઃ । તત્રાહં પ્રેતીમ્ અદ્રાક્ષં સૂચીછિદ્રોપમમુખીં પર્વતોપમકુક્ષિં સ્વકેશસંછન્નાં નગ્નામ્ આર્તસ્વરં ક્રન્દન્તીં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદનાં વેદયમાનામ્* । આહ ચ:
વિશુષ્કકણ્ઠોષ્ઠપુટા સુદુઃખિતા પ્રવૃદ્ધશૈલોપમચર્વિતાશ્રયા । (સ્પેયેર્: શ્ચઞ્ચિતાશ્)
સ્વકેશસંછન્નમુખી દિગમ્બરા સુસૂક્ષ્મસૂચીસદૃશાનના કૃશા

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 110 --------------------
નગ્ના સ્વકેશસંછન્ના અસ્થિયન્ત્રવદુચ્છ્રિતા ।
કપાલપાણિની ઘોરા ક્રન્દન્તી પરિધાવતિ

બુભુક્ષયા પિપાસયા ક્રાન્તા વ્યસનપીડિતા । *{સોન્સ્ત્: પિપાસયા ક્લાન્ત વ્યસનપીડિતા}*
આર્તસ્વરં ક્રન્દમાના દુઃખાં વિન્દન્તિ વેદનામ્*

કિં તયા પ્રકૃતં પાપં મર્ત્યલોકે સુદારુણમ્* ।
યેન એવંવિધં દુઃખમ્ અનુભવતિ ભયાનકમ્*