અવદાનશતક · અધ્યાય 41

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । અથ ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 105 --------------------
ભાગિનેયો ઽશોકો નામ્ના । સ ભગવત્સકાશે મોક્ષાર્થી પ્રવ્રજિતઃ । સ સ્વાધીનં મોક્ષં મન્યમાનો ન વ્યાયચ્છતે । યાવદ્ દીર્ઘકાલપ્રકર્ષેણાશોકો જનપદે વર્ષોષિતઃ । ભગવાંશ્ ચ કાશ્યપઃ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિઃ પશ્ચિમશયનોપગતઃ, અશોકશ્ ચ ભિક્ષુર્ અશોકસ્યાધસ્તાત્ પ્રતિસંલીનો બભૂવ । અથ યા દેવતા તસ્મિન્ન્ અશોકવૃક્ષે વ્યુષિતા, સા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વાણં શ્રુત્વા રોદિતું પ્રવૃત્તા । તસ્ય રુદન્ત્યા અશ્રુબિન્દવો ઽશોકસ્ય કાયે નિપતિતું પ્રવૃત્તાઃ । અથાશોક ઊર્ધ્વમુખસ્ તાં દેવતાં રુદન્તીમ્ આહ: કિમર્થં દેવતે રુદ્યત ઇતિ । દેવતોવાચ: અદ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતીતિ । અથાશોકો દેવતાવચનમ્ ઉપસૃત્ય મર્મવિદ્ધ ઇવ પ્રચલિતવાન્* । સો ઽપિ કરુણકરુણં રોદિતું પ્રવૃત્તઃ । તતો દેવતયા પૃષ્ટઃ: કિમર્થં રોદિષીતિ । અશોક ઉવાચ: ગુરુવિયોગાજ્ જ્ઞાતિવિયોગાચ્ ચ । કાશ્યપો મે સમ્યક્સંબુદ્ધો માતુલઃ । સો ઽહં વિસ્રબ્ધવિહારી ન વ્યાયતવાન્* । દૂરે ચાસૌ । અહં ચ પૃથગ્જનઃ । અપકૃષ્ટત્વાદ્ અધ્વનો ન શક્ષ્યામિ વિશેષમ્ અધિગન્તુમ્ ઇતિ । દેવતોવાચ: યદિ પુનર્ અહં ભવન્તં ભગવત્સકાશમ્ ઉપનયેયમ્*, કિં શક્યમ્ ઇતિ । અશોક ઉવાચ: તથા હિ મે બુદ્ધિઃ પરિપક્વા, યથા સહદર્શનાદ્ એવ ભગવતઃ શક્ષ્યામિ વિશેષમ્ અધિગન્તુમ્ ઇતિ । તતો દેવતયા અશોકો ભગવત્સકાશમ્ ઋદ્ધ્યનુભાવાન્ નીતઃ । તસ્ય ભગવદ્દર્શનાત્ પ્રસાદ ઉત્પન્નઃ । પ્રસાદજાતસ્ય ચ ભગવતા કાશ્યપેન તથાવિધો ધર્મો દેશિતઃ યચ્છ્રવણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । પ્રથમતરં ચાયુષ્માન્ અશોકઃ પરિનિર્વૃતઃ, તતો ભગવાન્ કાશ્યપઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ ॥
તતઃ સા દેવતા આયુષ્મતો ઽશોકસ્ય પરિનિર્વાણં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયામાસ । ચિન્તયતિ ચ: યઃ કશ્ચિદ્ અનેનાયુષ્મતા વિશેષો ઽધિગતઃ, સર્વઃ સ મામ્ આગમ્ય । એવમ્ અપ્ય્ અહમ્ અનાગતે ઽધ્વનિ યો ઽસૌ ભગવતા કાશ્યપેન ઉત્તરો નામ માણવો વ્યાકૃતઃ: ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ, તસ્યાહમ્ એવ પશ્ચિમશયનોપગતસ્ય ચરમઃ સાક્ષાચ્છ્રવકાણામ્ એહિભિક્ષુકયા પ્રવ્રજિતાનાં ભવેયમ્*, પૂર્વતરં ચ ભગવતઃ પરિનિર્વાપયેયમ્*, તતો ભગવાન્* શાક્યમુનિર્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાસૌ દેવતા, અયં સ સુભદ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યં યત્ કલ્યાણમિત્રતા વિહરિષ્યામઃ કલ્યાણ્સહાયતા કલ્યાણસંપર્કઃ, ન પાપમિત્રતા ન પાપસહાયતા ન પાપસંપર્કઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
અથાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્: ઇહ મમ ભદન્ત એકાકિનો રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્ય એવં ચેતસિ ચેતઃપરિતર્ક ઉદપાદિ: ઉપાર્ધમ્ ઇદં બ્રહ્મચર્યસ્ય યદુત કલ્યાણમિત્રતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસંપર્કઃ, ન પાપમિત્રતા ન પાપસહાયતા ન પાપસંપર્કઃ ઇતિ । {ભગવાન્ આહ:} મા ત્વમ્ આનન્દ એવં વોચઃ: ઉપાર્ધમ્ ઇદં બ્રહ્મચર્યસ્ય યદુત કલ્યાણમિત્રતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસંપર્કઃ, ન પાપમિત્રતા ન પાપસહાયતા ન પાપસંપર્કઃ ઇતિ । સકલમ્ ઇદમ્ આનન્દ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 106 --------------------
કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં યદુત કલ્યાણમિત્રતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસંપર્કઃ, ન પાપમિત્રતા ન પાપસહાયતા ન પાપસંપર્કઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? માં હ્ય્ આનન્દ કલ્યાણમિત્રમ્ આગમ્ય જાતિધર્માણઃ સત્વા જાતિધર્મતાયાઃ પરિમુચ્યન્તે, જરાવ્યાધિશોકમરણપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્માણઃ સત્વા ઉપાયાસધર્મતાયાઃ પરિમુચ્યન્તે । તદ્ અનેનૈવ તે આનન્દ પર્યાયેણ વેદિતવ્યં યત્ સકલમ્ ઇદં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં યદુત કલ્યાણમિત્રતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસંપર્કઃ, ન પાપસહાયતા ન પાપમિત્રતા ન પાપસંપર્કઃ । ઇત્ય્ એવં તે આનન્દ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 107 --------------------
પંચમો વર્ગઃ
તસ્યોદ્દાનમ્*:
ગુડશાલા ચ ભક્તં ચ તોયં વર્ચઘટેન ચ ।
કોલિકો હ્ય્ ઉત્તરશ્ ચાપિ જાત્યન્ધઃ શ્રેષ્ઠિર્ એવ ચ ।
પુત્રો જામ્બાલકશ્ ચૈવ વર્ગો ભવતિ સમુદ્દિતઃ ॥
અવ્શ્_41 ગુડશાલા । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહે વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । યદા ભગવતા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, તદાયુષ્મદ્ભ્યાં શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાભ્યામ્ ઇયં પ્રતિજ્ઞા કૃતા: ન તાવત્ પિણ્ડકં પરિભોક્ષ્યામહે (સ્પેયેર્: પરિભોક્ષ્યાવહે), યાવન્ નરકતિર્યક્પ્રેતેભ્ય એકસત્વમ્ અપિ ન મોચયાવ ઇતિ । તતસ્ તાવ્ આયુષ્મતૌ કાલેન કાલં કદાચિન્ નરકચારિકાં ચરતઃ, કદાચિત્ તિર્યક્પ્રેતચારિકાં ચરતઃ । તૌ તત્ર સત્વાનાં વિવિધયાતનાભ્યાહતાનામ્ અસત્પ્રલાપં દૃષ્ટ્વા તાન્ આગત્ય ચતસૃણાં પર્ષદામ્ આરોચયતઃ । તે ઽપિ શ્રુત્વા સંવેગમ્ આપદ્યન્તે । તતસ્ તૌ તદ્ અધિષ્ઠાનં તથાવિધાં ધર્મદેશનાં કુરુતઃ, યયા અનેકે સત્વા વિશેષમ્ અધિગચ્છન્તિ, ધર્મશ્રવણકથાયાશ્ ચ ભાજનીભવન્તિ ॥
યાવદ્ અપરેણ સમયેનાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ પ્રેતચારિકાં ચરન્ન્ અદ્રાક્ષીત્ પ્રેતં પર્વતકૂટપ્રખ્યં સમુદ્રસદૃશકુક્ષિં સૂચીછિદ્રોપમમુખં સ્વકેશસંછન્નમ્ આદીપ્તં સમ્યક્પ્રજ્વલિતમ્ એકજ્વાલીભૂતં ધ્યાયન્તમ્ આર્તસ્વરં ક્રન્દન્તમ્*, દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદનામ્ અનુભવન્તમ્*, યેન યેનોચ્ચારપ્રસ્રાવભૂમિસ્ તેન તેનાન્વાહિણ્ડમાનં તદ્ અપિ કૃચ્છ્રેણાસાદયન્તમ્* । તતઃ સ્થવિરઃ પ્રેતં પપ્રચ્છ: કિં તે ભોઃ કર્મ કૃતં યેનૈવંવિધાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામ્ અમનાપાં વેદનાં વેદયસ ઇતિ । પ્રેત આહ: આદિત્યે હિ સમુદ્ગતે ન દીપેન પ્રયોજનમ્* । ભગવન્તમ્ એતમ્ અર્થં પરિપૃચ્છ । સ તે અસ્માકીનાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકરિષ્યતીતિ । અથાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ ॥

તેન ખલુ સમયેન ભગવાન્ પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાય ચતસૃણાં પર્ષદાં મધુરમધુરં ધર્મં દેશયતિ, ક્ષૌદ્રં મધ્વ્ ઇવાનેડકમ્* । અનેકશતા ચ પર્ષદ્ ભગવતઃ સકાશાન્ મધુરમધુરં ધર્મં શૃણોત્ય્ અનિજ્યમાનૈર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । તતો બુદ્ધા ભગવન્તઃ પૂર્વાલાપિનઃ પ્રિયાલાપિનઃ એહીતિ સ્વાગતવાદિનઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 108 --------------------
સ્મિતપૂર્વંગમાશ્ ચ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: એહિ મૌદ્ગલ્યાયન સ્વાગતં તે, કુતસ્ ત્વમ્ એતર્હ્ય્ આગચ્છસીતિ । મૌદ્ગલ્યાયન આહ: આગચ્છામ્ય્ અહં ભદન્ત પ્રેતચારિકાયાઃ । તત્રાહં પ્રેતમ્ અદ્રાક્ષં સૂચીછિદ્રોપમમુખં પર્વતોપમકુક્ષિં સ્વકેશસંછન્નં દુર્ગન્ધં પરમદુર્ગન્ધમ્* । આહ ચ:
વિશુષ્કકણ્ઠોષ્ઠપુટઃ સુદુઃખિતઃ પ્રવૃદ્ધશૈલોપમચર્વિતાશ્રયઃ । (સ્પેયેર્: શ્ચઞ્વિતાશ્રયઃ )
સ્વકેશસંછન્નમુખો દિગમ્બરઃ સુસૂક્ષ્મસૂચીસદૃશાનનઃ કૃશઃ

નગ્નઃ સ્વકેશસંછન્નો અસ્થિયન્ત્રવદુચ્છ્રિતઃ ।
કપાલપાણિર્ ઘોરશ્ ચ ક્રન્દન્ સમભિધાવતિ

બુભુક્ષયા પિપાસયા ક્લાન્તો વ્યસનપીડિતઃ ।
આર્તસ્વરં ક્રન્દમાનો દુઃખાં વેદતિ વેદનામ્* ।
કિં તેન પ્રકૃતં પાપં મર્ત્યલોકે સુદારુણમ્*